«Μηηηη! Μη το σκοτώσεις!» μας φώναζαν οι μανάδες και οι γιαγιάδες όταν μας έβλεπαν, εμάς τα σκανταλιάρικα παιδιά του παλιού καιρού, να καραδοκούμε με καμιά παντόφλα ή κανένα ματσούκι στο χέρι για να πετύχουμε το σαμιαμίδι που περπατούσε στον τοίχο, στο πάτωμα ή στο ταβάνι του παλιού σπιτιού.
Κι ύστερα ερχόταν πάντα η ίδια εξήγηση, με ύφος απόλυτο και σχεδόν ιερό: «Αυτό είναι η τύχη του σπιτιού. Φυλάει το σπίτι!» Έτσι το σαμιαμίδι δεν ήταν για τους παλιούς ένα απλό σαυράκι, αλλά ένα μικρό καλόστοιχειο, δεμένο με το ίδιο το σπιτικό και τους ανθρώπους του.
Το μικρό ζώο που έγινε κομμάτι της λαϊκής μνήμης
Και πράγματι, για πολλές γενιές Ελλήνων, το σαμιαμίδι ήταν κάτι πολύ περισσότερο από ένα μικρό ερπετό. Ήταν μια γνώριμη παρουσία στα σπίτια, ιδιαίτερα τους ζεστούς μήνες, όταν ξεπρόβαλλε ξαφνικά από κάποια χαραμάδα ή περπατούσε στα ψηλά αναζητώντας έντομα.
Το κοιτούσαμε με περιέργεια: με το ξεθωριασμένο χρώμα του, το φολιδωτό δέρμα, το μεγάλο κεφάλι, τα συμπαθητικά μάτια, τη μικρή ουρά και τα νυχάκια στα λεπτά δαχτυλάκια του. Έμοιαζε κάπως παράξενο, αλλά και οικείο μαζί, σαν να ανήκε από πάντα στο σπίτι.
Πολλές φορές το χαζεύαμε ξαπλωμένοι ανάσκελα στα κρεβάτια μας, βλέποντάς το να σουλατσάρει στο ταβάνι ή ψηλά στους τοίχους ψάχνοντας κουνούπια, μύγες ή άλλα μικρά έντομα. Κάποια παιδιά στις παρέες μας έλεγαν μάλιστα ότι οι παππούδες και οι γιαγιάδες τους είχαν δώσει ονόματα στα σαμιαμίδια του σπιτιού και τους μιλούσαν σαν να ήταν δικά τους πλάσματα.
Σαμιαμίδι: το καλό στοιχειό του παλιού ελληνικού σπιτιού.
Τι είναι στην πραγματικότητα το σαμιαμίδι
Το σαμιαμίδι είναι ένα μικρό γκέκο, δηλαδή ένα μικρόσωμο είδος σαύρας, που συναντάται συχνά σε σπίτια και αυλές στις θερμές περιοχές. Είναι ακίνδυνο για τον άνθρωπο και μόνο φόβο δεν προκαλεί, όσο κι αν αρκετοί το αντιμετωπίζουν έτσι σήμερα.
Αντίθετα, θεωρείται ωφέλιμο, γιατί τρέφεται με έντομα όπως κουνούπια, μύγες, σκώρους και άλλα μικρά ζωύφια. Με αυτόν τον τρόπο, κάνει αθόρυβα τη δική του δουλειά μέσα και γύρω από το σπίτι.
Συνήθως κρύβεται σε σχισμές, σε παλιές ντουλάπες, σε τρύπες τοίχων, πίσω από έπιπλα ή σε άλλα προστατευμένα σημεία. Εκεί αφήνει και τα μικρά αυγά του, τα οποία είναι λίγα και πολύ μικρά. Τους πιο κρύους μήνες μειώνει πολύ τη δραστηριότητά του και μένει κρυμμένο.
Η ουρά που ξαναβγαίνει και το λάθος που κάναμε παιδιά
Ο δάσκαλος στη Φυσική Ιστορία μάς είχε πει κάτι που τότε μας είχε συγκλονίσει: αν το σαμιαμίδι χάσει την ουρά του, μπορεί να τη ξαναφτιάξει. Για παιδικά μυαλά αυτό ακουγόταν σχεδόν σαν θαύμα.
Δυστυχώς, αυτή η πληροφορία μάς έκανε πολλές φορές να κυνηγάμε τα καημένα τα ζώα και να προσπαθούμε να τους κόψουμε την ουρά για να δούμε αν όντως θα ξαναγίνει. Σήμερα είναι εύκολο να καταλάβουμε ότι αυτό δεν ήταν ούτε αστείο ούτε αθώο. Ήταν μια σκληρότητα απέναντι σε ένα μικρό πλάσμα που δεν μας είχε φταίξει σε τίποτα.
Το σαμιαμίδι αποβάλλει την ουρά του ως μηχανισμό άμυνας για να ξεφύγει από κίνδυνο. Η ουρά μπορεί να συνεχίσει να κινείται για λίγο και έτσι να αποσπά την προσοχή του θηρευτή, ενώ το ζώο προλαβαίνει να κρυφτεί. Αν και η ουρά μπορεί να ξαναδημιουργηθεί, αυτό κοστίζει ενέργεια στο ζώο και δεν είναι κάτι που πρέπει να του προκαλεί ο άνθρωπος.
Λαϊκή πίστη, τρυφερότητα και παλιό σπίτι
Από πού ερχόταν, πού χανόταν και πώς ξαναεμφανιζόταν κάθε καλοκαίρι, λίγοι το ήξεραν πραγματικά. Για τους περισσότερους, το σαμιαμίδι έβγαινε σχεδόν «από το πουθενά» και ξαναγινόταν μέρος της καθημερινότητας του σπιτιού.
Κάπως έτσι γεννήθηκε και η λαϊκή πίστη ότι φέρνει τύχη και προστατεύει το σπίτι. Δεν πρόκειται, φυσικά, για επιστημονικό γεγονός, αλλά για μια όμορφη δοξασία που δείχνει πώς οι άνθρωποι του παλιού καιρού μάθαιναν να συνυπάρχουν με τα μικρά πλάσματα της φύσης.
Ίσως γι’ αυτό οι γιαγιάδες και οι μανάδες μάς φώναζαν να μην το πειράζουμε. Δεν το έβλεπαν σαν κάτι αποκρουστικό ή επικίνδυνο, αλλά σαν μια μικρή, σιωπηλή παρουσία που είχε τη θέση της στο σπίτι.
Γιατί σήμερα το βλέπουμε αλλιώς
Σήμερα είναι πιο σπάνιο να δει κανείς σαμιαμίδι μέσα σε σύγχρονο σπίτι. Κι όταν εμφανιστεί, πολλοί άνθρωποι αντιδρούν με φόβο, λες και είδαν κάτι τρομακτικό, και προσπαθούν αμέσως να το διώξουν ή να το σκοτώσουν.
Ίσως επειδή έχουμε απομακρυνθεί από εκείνη τη φυσική οικειότητα που είχαν οι παλιότεροι με τον κόσμο γύρω τους. Εκείνοι μπορεί να μην ήξεραν επιστημονικούς όρους, αλλά συχνά ήξεραν να σέβονται περισσότερο τα μικρά πλάσματα που μοιράζονταν μαζί τους το σπίτι και την αυλή.
Και ίσως τελικά αυτή να είναι η πιο όμορφη κληρονομιά που μας άφησε το σαμιαμίδι: όχι ότι φέρνει κυριολεκτικά τύχη, αλλά ότι μας θυμίζει μια εποχή πιο απλή, πιο ανθρώπινη και πιο συμφιλιωμένη με τη φύση.
Γι’ αυτό, αν κάποτε εμφανιστεί ξανά σε κάποιο σπίτι ένα μικρό και αθώο σαμιαμίδι, ίσως αξίζει να μην το δούμε με τρόμο. Ίσως αξίζει να το αφήσουμε ήσυχο και να το κοιτάξουμε για λίγο όπως το κοιτούσαν κάποτε οι παλιοί: σαν ένα μικρό, άκακο καλόστοιχειο του σπιτιού.
