Οι γονείς αποτελούν τις πρώτες και ισχυρότερες ανθρώπινες σχέσεις ενός παιδιού και είναι φυσικό να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και τον κόσμο. Ο Καρλ Γιουνγκ ασχολήθηκε εκτενώς με τη σημασία των γονεϊκών μορφών στην ψυχική ανάπτυξη, αλλά πολλές φράσεις που κυκλοφορούν στο διαδίκτυο με το όνομά του δεν προέρχονται απαραίτητα από τα δικά του έργα.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το γνωστό κείμενο που παρομοιάζει την οικογένεια με μια φωλιά που έχει «μαλακό μητρικό εσωτερικό» και «σκληρό πατρικό εξωτερικό». Η εικόνα είναι ενδιαφέρουσα και θυμίζει ορισμένες μεταγενέστερες γιουνγκιανές θεωρίες, όμως δεν υπάρχει επαρκής τεκμηρίωση ότι αποτελεί αυθεντικό απόσπασμα του ίδιου του Γιουνγκ.
Τι πίστευε πραγματικά ο Γιουνγκ για την επίδραση των γονέων;
Για τον Γιουνγκ, οι γονείς έχουν πολύ μεγάλη σημασία στα πρώτα στάδια της ψυχικής ανάπτυξης. Το παιδί δεν μεγαλώνει απομονωμένο. Διαμορφώνει την πρώτη εικόνα του κόσμου μέσα στις οικογενειακές σχέσεις, παρατηρώντας συμπεριφορές, συναισθήματα, προσδοκίες και αξίες.
Στα έργα του αναφέρεται στη δύναμη που έχουν οι γονεϊκές μορφές στην ψυχή του παιδιού. Καθώς το παιδί μεγαλώνει, όμως, χρειάζεται σταδιακά να διαφοροποιηθεί από αυτές τις επιρροές και να αναπτύξει τη δική του ταυτότητα.
Αυτή η πορεία συνδέεται με μία από τις σημαντικότερες έννοιες της αναλυτικής ψυχολογίας: την εξατομίκευση. Είναι η μακρά διαδικασία μέσα από την οποία ο άνθρωπος προσπαθεί να ανακαλύψει ποιος πραγματικά είναι, αντί να παραμένει απλώς αυτό που περιμένουν οι άλλοι από εκείνον.
Η «μητρική» και η «πατρική» λειτουργία
Σε μεταγενέστερες γιουνγκιανές θεωρίες συναντάμε συχνά τη διάκριση ανάμεσα σε μια συμβολική «μητρική» και μια συμβολική «πατρική» λειτουργία.
Η πρώτη συνδέεται με τη φροντίδα, την ασφάλεια, την αποδοχή και το αίσθημα ότι το παιδί ανήκει κάπου. Η δεύτερη συνδέεται περισσότερο με τη σταδιακή έξοδο προς τον κόσμο, τα όρια, την ανάληψη ευθύνης, τις κοινωνικές απαιτήσεις και την ανάπτυξη της αυτονομίας.
Δεν πρέπει όμως να παίρνουμε αυτούς τους όρους κυριολεκτικά. Η «μητρική» λειτουργία δεν μπορεί να προσφερθεί μόνο από μια γυναίκα και η «πατρική» μόνο από έναν άνδρα. Ένας πατέρας μπορεί να προσφέρει τρυφερότητα, φροντίδα και συναισθηματική ασφάλεια, όπως μια μητέρα μπορεί να βοηθήσει το παιδί να βάλει όρια, να αναλάβει ευθύνες και να σταθεί μόνο του.
Αυτό που έχει σημασία είναι το παιδί να διαθέτει σχέσεις μέσα στις οποίες νιώθει ασφαλές, αλλά ταυτόχρονα ενθαρρύνεται σταδιακά να εξερευνήσει τον κόσμο και να αποκτήσει ανεξαρτησία.
Τι είναι η Persona του Γιουνγκ;
Μία από τις έννοιες του αρχικού κειμένου που προέρχεται πράγματι από τη σκέψη του Γιουνγκ είναι η Persona.
Ο όρος προέρχεται από τη μάσκα που φορούσαν οι ηθοποιοί στο αρχαίο θέατρο. Ο Γιουνγκ χρησιμοποίησε τη λέξη για να περιγράψει την κοινωνική όψη που παρουσιάζουμε στους άλλους: τον τρόπο με τον οποίο μαθαίνουμε να συμπεριφερόμαστε για να λειτουργούμε μέσα στην οικογένεια και στην κοινωνία.
Από μικρή ηλικία το παιδί αντιλαμβάνεται ότι ορισμένες συμπεριφορές επιβραβεύονται και άλλες αποδοκιμάζονται. Ακούει τι είναι «σωστό», τι είναι «λάθος», πώς πρέπει να συμπεριφέρεται και τι περιμένουν οι άλλοι από εκείνο.
Οι γονείς είναι φυσικά από τους πρώτους ανθρώπους που μεταφέρουν αυτές τις κοινωνικές αξίες. Αργότερα όμως προστίθενται το σχολείο, οι φίλοι, το επάγγελμα και η κοινωνία γενικότερα.
Τι συμβαίνει όταν ταυτιζόμαστε υπερβολικά με τον ρόλο μας;
Η Persona είναι απαραίτητη. Χωρίς αυτήν θα ήταν εξαιρετικά δύσκολο να λειτουργήσουμε μέσα στην κοινωνία. Το πρόβλημα αρχίζει όταν πιστέψουμε ότι η κοινωνική μας εικόνα είναι ολόκληρος ο εαυτός μας.
Ένα παιδί, για παράδειγμα, μπορεί να μάθει ότι πρέπει πάντοτε να είναι «το καλό παιδί», «ο άριστος μαθητής», «ο δυνατός» ή «αυτός που δεν δημιουργεί προβλήματα». Αν αυτή η εικόνα γίνει υπερβολικά άκαμπτη, μπορεί αργότερα να δυσκολεύεται να αναγνωρίσει πλευρές του εαυτού του που δεν ταιριάζουν στον συγκεκριμένο ρόλο.
Ο Γιουνγκ θεωρούσε ότι η ψυχική ωρίμανση απαιτεί να μάθουμε να χρησιμοποιούμε την Persona χωρίς να ταυτιζόμαστε ολοκληρωτικά μαζί της. Χρειαζόμαστε μια κοινωνική ταυτότητα, αλλά παράλληλα πρέπει να γνωρίζουμε ότι πίσω από αυτή υπάρχει μια πολύ πιο σύνθετη προσωπικότητα.
Η Persona και η «σκιά»
Εδώ εμφανίζεται ακόμη μία γνωστή έννοια του Γιουνγκ: η σκιά. Πρόκειται, με απλά λόγια, για πλευρές του εαυτού μας τις οποίες δεν αναγνωρίζουμε εύκολα ή δεν θεωρούμε συμβατές με την εικόνα που έχουμε δημιουργήσει για τον εαυτό μας.
Όσο πιο αυστηρή γίνεται η Persona, τόσο μεγαλύτερος μπορεί να γίνει ο διαχωρισμός ανάμεσα σε όσα επιτρέπουμε στον εαυτό μας να δείξει και σε όσα προσπαθούμε να κρατήσουμε κρυμμένα.
Γι’ αυτό η γιουνγκιανή ψυχολογία δεν αντιμετωπίζει την ωρίμανση ως προσπάθεια να δημιουργήσουμε μια «τέλεια» εικόνα. Στόχος είναι η καλύτερη γνώση και αποδοχή της πολυπλοκότητας του εαυτού μας.
Το παιδί δεν είναι απλώς συνέχεια των γονιών του
Οι γονείς αναπόφευκτα μεταφέρουν στα παιδιά τους αξίες, κανόνες, φόβους, επιθυμίες και προσδοκίες. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι καθορίζουν ολοκληρωτικά την προσωπικότητά τους.
Καθώς ένα παιδί μεγαλώνει, έρχεται σε επαφή με πολλούς διαφορετικούς ανθρώπους και εμπειρίες. Το σχολείο, οι φίλοι, οι σχέσεις, η κοινωνία και οι προσωπικές επιλογές συμβάλλουν επίσης στη διαμόρφωση της ταυτότητάς του.
Μέσα από τη γιουνγκιανή οπτική, το ουσιαστικό βήμα είναι το παιδί που γίνεται ενήλικος να μπορέσει κάποτε να ξεχωρίσει τις δικές του επιθυμίες και αξίες από εκείνες που απλώς κληρονόμησε ή υιοθέτησε για να γίνει αποδεκτό.
Ίσως αυτή να είναι και η πιο χρήσιμη ιδέα που μπορούμε να κρατήσουμε από τη σκέψη του Γιουνγκ: οι γονείς βοηθούν να δημιουργηθούν τα πρώτα θεμέλια της προσωπικότητας, αλλά η ψυχική ανάπτυξη δεν ολοκληρώνεται εκεί. Είναι μια πορεία κατά την οποία ο άνθρωπος καλείται σταδιακά να ανακαλύψει ποιος είναι ο ίδιος.
