Ένα βλέμμα, μια αλλαγή στη στάση του σώματος ή μια νευρική κίνηση μπορούν πράγματι να μας δώσουν πληροφορίες για έναν άνθρωπο. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι υπάρχει ένας μυστικός κώδικας που μας επιτρέπει να καταλάβουμε με βεβαιότητα τι σκέφτεται ή αν λέει ψέματα.
Η επιστημονική έρευνα δείχνει ότι η γλώσσα του σώματος παίζει σημαντικό ρόλο στην επικοινωνία, αλλά οι περισσότεροι δημοφιλείς «κανόνες» της είναι πολύ πιο αβέβαιοι απ’ όσο συχνά παρουσιάζονται.
Μιλάμε πράγματι και χωρίς λέξεις;
Ναι. Η έκφραση του προσώπου, ο τόνος της φωνής, οι χειρονομίες, η απόσταση από τον συνομιλητή και η στάση του σώματος αποτελούν μέρος της μη λεκτικής επικοινωνίας. Συχνά μας βοηθούν να καταλάβουμε καλύτερα το συναίσθημα ή τη διάθεση που συνοδεύει αυτά που ακούμε.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν προσπαθούμε να μετατρέψουμε αυτές τις συμπεριφορές σε απόλυτους κανόνες. Το ίδιο σταύρωμα των χεριών, για παράδειγμα, μπορεί σε μία περίπτωση να συνοδεύει δυσφορία και σε μια άλλη απλώς να είναι μια άνετη στάση.
Ισχύει ότι το 93% της επικοινωνίας είναι μη λεκτικό;
Ένας από τους πιο γνωστούς ισχυρισμούς για τη γλώσσα του σώματος λέει ότι μόνο το 7% της επικοινωνίας προέρχεται από τις λέξεις, το 38% από τον τόνο της φωνής και το 55% από τη μη λεκτική συμπεριφορά.
Οι αριθμοί αυτοί προέρχονται από πειράματα του κοινωνικού ψυχολόγου Albert Mehrabian στα τέλη της δεκαετίας του 1960. Το συμπέρασμα όμως συχνά χρησιμοποιείται έξω από το πλαίσιο στο οποίο προέκυψε.
Τα πειράματα αφορούσαν κυρίως περιπτώσεις στις οποίες ένα συναισθηματικό μήνυμα ήταν αντιφατικό. Για παράδειγμα, κάποιος μπορούσε να χρησιμοποιεί μια λέξη με θετικό νόημα αλλά να τη λέει με αρνητικό τόνο ή έκφραση.
Ο Mehrabian είχε διευκρινίσει ότι η γνωστή αναλογία δεν αποτελεί γενικό κανόνα για κάθε ανθρώπινη επικοινωνία. Αν πράγματι μόνο το 7% του νοήματος βρισκόταν στις λέξεις, θα μπορούσαμε να καταλάβουμε σχεδόν ολόκληρη μια συζήτηση σε μια γλώσσα που δεν γνωρίζουμε.
Μπορεί η γλώσσα του σώματος να αποκαλύψει έναν ψεύτη;
Η ανίχνευση του ψέματος είναι ίσως το πεδίο όπου έχουν δημιουργηθεί οι περισσότεροι μύθοι. Πολλοί πιστεύουν ότι ένας ψεύτης αποφεύγει το βλέμμα, κάνει περισσότερες νευρικές κινήσεις, αγγίζει το πρόσωπό του ή κοιτάζει προς μια συγκεκριμένη κατεύθυνση.
Η έρευνα όμως δεν υποστηρίζει έναν τόσο απλό τρόπο σκέψης. Δεν υπάρχει μία συγκεκριμένη κίνηση που να εμφανίζεται όταν κάποιος λέει ψέματα και να εξαφανίζεται όταν λέει την αλήθεια.
Όποιος κοιτάζει προς τα δεξιά λέει ψέματα;
Όχι. Πρόκειται για έναν από τους πιο διαδεδομένους μύθους της γλώσσας του σώματος.
Σε μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2012, ερευνητές με επικεφαλής τον ψυχολόγο Richard Wiseman εξέτασαν την ιδέα ότι οι ψεύτες κοιτούν συστηματικά προς τα δεξιά ενώ όσοι λένε την αλήθεια προς διαφορετική κατεύθυνση.
Έκαναν εργαστηριακά πειράματα αλλά εξέτασαν και πραγματικές βιντεοσκοπημένες εκκλήσεις ανθρώπων σε υποθέσεις εξαφάνισης. Δεν βρήκαν στοιχεία που να υποστηρίζουν ότι η κατεύθυνση του βλέμματος μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως ένδειξη ψεύδους.
Η αποφυγή του βλέμματος σημαίνει ότι κάποιος λέει ψέματα;
Ούτε αυτός ο κανόνας είναι αξιόπιστος. Οι άνθρωποι συχνά θεωρούν ότι ένας ψεύτης αποφεύγει να κοιτάξει τον συνομιλητή του στα μάτια, όμως μεγάλες αναλύσεις ερευνών δεν έχουν βρει σταθερή σύνδεση ανάμεσα στην αποφυγή του βλέμματος και στο ψέμα.
Υπάρχει μάλιστα και ένα πρακτικό πρόβλημα: ένας άνθρωπος που λέει την αλήθεια μπορεί να αποφεύγει το βλέμμα επειδή είναι αγχωμένος, ντροπαλός, φοβισμένος ή επειδή βρίσκεται σε μια ιδιαίτερα πιεστική κατάσταση.
Υπάρχουν επίσης πολιτισμικές διαφορές. Σε ορισμένα κοινωνικά πλαίσια η συνεχής οπτική επαφή θεωρείται φυσιολογική, ενώ σε άλλα μπορεί να θεωρείται αγενής ή προκλητική.
Και οι νευρικές κινήσεις;
Οι νευρικές κινήσεις επίσης δεν αποτελούν αξιόπιστο «ανιχνευτή ψεύδους». Ένας άνθρωπος μπορεί να κινεί τα πόδια του, να παίζει με ένα αντικείμενο ή να αλλάζει συνεχώς θέση επειδή αγχώνεται, ανεξάρτητα από το αν λέει την αλήθεια.
Μάλιστα, ορισμένες μελέτες έχουν βρει ότι οι ψεύτες μπορεί σε συγκεκριμένες καταστάσεις να κάνουν λιγότερες κινήσεις, επειδή προσπαθούν συνειδητά να ελέγξουν τη συμπεριφορά τους για να φαίνονται αξιόπιστοι.
Η διαστολή της κόρης του ματιού και ορισμένα σημάδια έντασης έχουν εμφανιστεί σε κάποιες έρευνες, αλλά οι διαφορές είναι μικρές και δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν από μόνες τους για να κρίνουμε αν κάποιος ψεύδεται.
Τι είναι πιο χρήσιμο από τη γλώσσα του σώματος;
Οι ερευνητές που μελετούν την εξαπάτηση δίνουν συνήθως μεγαλύτερη σημασία στο τι λέει κάποιος και πώς δομεί την αφήγησή του παρά σε μία συγκεκριμένη χειρονομία.
Σε μεγάλες μετα-αναλύσεις, οι ψεύτες κατά μέσο όρο έδιναν κάπως λιγότερες λεπτομέρειες, οι ιστορίες τους μπορούσαν να φαίνονται λιγότερο πειστικές και σε ορισμένες περιπτώσεις η φωνή τους είχε υψηλότερο τόνο.
Ακόμη και αυτές οι διαφορές όμως είναι μικρές. Δεν υπάρχει ένας συνδυασμός λέξεων, φωνής ή συμπεριφοράς που να λειτουργεί ως αλάνθαστο τεστ ψεύδους.
Πόσο καλοί είμαστε τελικά στο να καταλαβαίνουμε τα ψέματα;
Όχι ιδιαίτερα καλοί.
Μια μεγάλη μετα-ανάλυση που συγκέντρωσε στοιχεία από περισσότερους από 24.000 ανθρώπους βρήκε ότι η μέση ακρίβεια στην αναγνώριση αλήθειας και ψέματος ήταν περίπου 54%.
Με άλλα λόγια, όταν οι άνθρωποι βασίζονται στις φυσικές τους ικανότητες χωρίς ειδικά εργαλεία, τα καταφέρνουν μόνο λίγο καλύτερα από μια τυχαία επιλογή.
Αυτός είναι και ο λόγος που δεν πρέπει να θεωρούμε το «ένστικτό μας» αλάνθαστο. Μπορεί να μας δημιουργεί μια αίσθηση ότι κάτι δεν πάει καλά, αλλά δεν αποτελεί απόδειξη ψεύδους.
Τι σημαίνουν τα σταυρωμένα χέρια;
Ένα άλλο πολύ γνωστό παράδειγμα είναι τα σταυρωμένα χέρια. Συχνά παρουσιάζονται ως βέβαιη ένδειξη άμυνας, κλειστής στάσης ή διαφωνίας.
Μπορεί πράγματι κάποιος να σταυρώνει τα χέρια του όταν αισθάνεται άβολα. Μπορεί όμως επίσης να το κάνει επειδή κρυώνει, επειδή έτσι αισθάνεται πιο άνετα ή απλώς επειδή αυτή είναι η συνηθισμένη του στάση.
Γι’ αυτό μία χειρονομία δεν πρέπει να ερμηνεύεται απομονωμένη από το υπόλοιπο σώμα, τη συζήτηση και το περιβάλλον.
Ανοιχτές παλάμες σημαίνουν ειλικρίνεια;
Σε οδηγούς δημόσιας ομιλίας συναντάμε συχνά συμβουλές όπως «δείξτε τις παλάμες σας για να φαίνεστε ειλικρινείς» ή «ενώστε τις άκρες των δαχτύλων για να δείχνετε αυτοπεποίθηση».
Τέτοιες χειρονομίες μπορούν πράγματι να δημιουργήσουν μια συγκεκριμένη εντύπωση σε ορισμένα πλαίσια. Δεν έχουν όμως μία μοναδική, καθολική σημασία.
Ένα ανοιχτό χέρι μπορεί να συνοδεύει μια φιλική εξήγηση, αλλά μπορεί εξίσου να χρησιμοποιείται για να δείξει μέγεθος, κατεύθυνση ή απλώς να αποτελεί φυσικό μέρος του τρόπου που μιλά κάποιος.
Τι μπορεί λοιπόν να μας πει πραγματικά η γλώσσα του σώματος;
Μπορεί να μας δώσει χρήσιμες ενδείξεις. Μια αλλαγή στον τόνο της φωνής, μια ξαφνική απόσταση από τον συνομιλητή ή μια έντονη αλλαγή στη στάση μπορεί να μας βοηθήσει να καταλάβουμε ότι κάτι άλλαξε στη συναισθηματική κατάσταση του άλλου.
Αυτό όμως είναι πολύ διαφορετικό από το να πούμε ότι «σταύρωσε τα χέρια του, άρα διαφωνεί» ή «κοίταξε δεξιά, άρα είπε ψέματα».
Ο καλύτερος κανόνας είναι να κοιτάμε το σύνολο
Αν θέλουμε να καταλάβουμε καλύτερα έναν άνθρωπο, πρέπει να συνδυάζουμε τα λόγια του, τον τόνο της φωνής, τις εκφράσεις, τη στάση του σώματος, το περιβάλλον και όσα γνωρίζουμε για τη συνηθισμένη συμπεριφορά του.
Ακόμη και τότε χρειάζεται προσοχή. Η γλώσσα του σώματος δεν είναι τηλεπάθεια και δεν μας επιτρέπει να γνωρίζουμε με βεβαιότητα τι σκέφτεται κάποιος.
Το σώμα πράγματι «μιλάει». Απλώς δεν χρησιμοποιεί ένα λεξικό στο οποίο κάθε κίνηση έχει μία και μοναδική μετάφραση.
