Η Ελλάδα είναι γεμάτη έθιμα που συνδέονται με τις μεγάλες θρησκευτικές γιορτές. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά, ιδιαίτερα στην επαρχία και στα νησιά, είναι το ασβέστωμα των αυλών, των πεζουλιών και των εξωτερικών τοίχων λίγο πριν από το Πάσχα.
Για πολλές γενιές, το φρέσκο λευκό στις αυλές σήμαινε καθαριότητα, φροντίδα και προετοιμασία του σπιτιού για τη μεγάλη γιορτή. Η συνήθεια έχει περιοριστεί σε σχέση με το παρελθόν, όμως σε αρκετούς τόπους εξακολουθεί να αποτελεί μέρος της πασχαλινής εικόνας.
Το ασβέστωμα πριν από το Πάσχα
Τη Μεγάλη Εβδομάδα, οι νοικοκυρές σε πολλά χωριά και νησιά συνήθιζαν να ασβεστώνουν αυλές, μάντρες, πεζούλια, σκάλες και κορμούς δέντρων. Το σπίτι έπρεπε να είναι καθαρό και περιποιημένο πριν από την Ανάσταση.
Ιδιαίτερη σημασία είχε η Μεγάλη Παρασκευή. Σε περιοχές όπου η πομπή του Επιταφίου περνούσε μέσα από τις γειτονιές, οι κάτοικοι φρόντιζαν τους δρόμους και τις αυλές από όπου θα περνούσε η πομπή.
Το ασβέστωμα συνδέθηκε έτσι όχι μόνο με την καθαριότητα, αλλά και με την προετοιμασία για τη γιορτή. Σε παλαιότερες κοινωνίες, όπου οι εργασίες του νοικοκυριού ακολουθούσαν έντονα τον κύκλο των εποχών και των θρησκευτικών εορτών, το φρεσκοασβεστωμένο σπίτι αποτελούσε ένδειξη νοικοκυροσύνης.
Γιατί χρησιμοποιούσαν ασβέστη;
Ο ασβέστης ήταν ένα φθηνό και εύκολα διαθέσιμο υλικό που χρησιμοποιήθηκε επί αιώνες στις οικοδομές της Μεσογείου. Αποτελούσε βασικό συστατικό κονιαμάτων και επιχρισμάτων και μπορούσε εύκολα να ανανεωθεί με ένα νέο πέρασμα.
Είχε όμως και ένα ακόμη πλεονέκτημα. Χάρη στην υψηλή αλκαλικότητά του χρησιμοποιήθηκε ιστορικά και για λόγους υγιεινής, πολύ πριν από τη διάδοση των σύγχρονων απολυμαντικών. Γι’ αυτό το ασβέστωμα δεν περιοριζόταν μόνο στις κατοικίες, αλλά εφαρμοζόταν κατά καιρούς και σε στάβλους, αποθήκες και άλλους χώρους.
Το έντονο λευκό χρώμα έδινε παράλληλα την αίσθηση του καθαρού και περιποιημένου χώρου. Στις θερμές περιοχές είχε και ένα πρακτικό πλεονέκτημα, καθώς οι ανοιχτόχρωμες επιφάνειες απορροφούν λιγότερη ηλιακή ακτινοβολία από τις πολύ σκούρες.
Το λευκό δεν ήταν πάντοτε το μοναδικό χρώμα των Κυκλάδων
Σήμερα τα κατάλευκα σπίτια θεωρούνται σχεδόν ταυτόσημα με τις Κυκλάδες. Η εικόνα αυτή, όμως, δεν υπήρχε πάντοτε με τη σημερινή ομοιομορφία.
Σε παλαιότερα κτίσματα χρησιμοποιούνταν επίσης γήινες αποχρώσεις, ώχρα, κόκκινο, λουλακί και άλλοι χρωματισμοί, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις η πέτρα έμενε εμφανής. Μελέτες παλαιών επιχρισμάτων έχουν δείξει ότι το κυκλαδίτικο τοπίο ήταν κάποτε περισσότερο πολύχρωμο από όσο υποδηλώνουν οι σημερινές καρτ ποστάλ.
Πότε έγινε κυρίαρχο το λευκό στις Κυκλάδες;
Δεν υπάρχει μία μόνο ημερομηνία ούτε ένα μόνο πρόσωπο στο οποίο μπορούμε να αποδώσουμε τη σημερινή εικόνα των Κυκλάδων. Το λευκό επικράτησε σταδιακά μέσα από έναν συνδυασμό παραδοσιακής πρακτικής, υγειονομικών αντιλήψεων, κρατικών παρεμβάσεων και, αργότερα, τουριστικής προβολής.
Μια πολύ διαδεδομένη ιστορία υποστηρίζει ότι το 1938, επί Ιωάννη Μεταξά, επιβλήθηκε το υποχρεωτικό ασβέστωμα των κυκλαδίτικων σπιτιών ως μέτρο δημόσιας υγείας. Η εκδοχή αυτή αναφέρεται ακόμη και σε ακαδημαϊκές εργασίες, ωστόσο δεν έχει εντοπιστεί με βεβαιότητα το πρωτογενές διάταγμα που συχνά επικαλούνται μεταγενέστερα δημοσιεύματα.
Αυτό που γνωρίζουμε είναι ότι ο ασβέστης χρησιμοποιούνταν ήδη στα νησιά πολύ πριν από εκείνη την περίοδο και ότι το λευκό είχε αρχίσει να αποτελεί χαρακτηριστικό αρκετών οικισμών πριν μετατραπεί στη σχεδόν καθολική εικόνα που γνωρίζουμε σήμερα.
Από την καθαριότητα στην τουριστική εικόνα του Αιγαίου
Κατά τον 20ό αιώνα, τα λευκά σπίτια των νησιών άρχισαν να συνδέονται ολοένα περισσότερο με την εικόνα που η Ελλάδα πρόβαλλε προς το εξωτερικό. Η αρχιτεκτονική των Κυκλάδων εντυπωσίασε αρχιτέκτονες, φωτογράφους και ταξιδιώτες και σταδιακά έγινε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα της χώρας.
Έχει επαναληφθεί πολλές φορές η ιστορία ότι το 1955 η βασίλισσα Φρειδερίκη πρότεινε στον Κωνσταντίνο Καραμανλή να καθιερωθούν το λευκό και το μπλε για τουριστικούς λόγους. Ωστόσο, δεν έχει τεκμηριωθεί νομοθετική πράξη εκείνης της χρονιάς που να επιβάλλει συγκεκριμένα αυτή τη χρωματική παλέτα στα κυκλαδίτικα σπίτια.
Αντίθετα, από την περίοδο της στρατιωτικής δικτατορίας υπάρχουν σαφέστερα στοιχεία για διοικητική απαίτηση διατήρησης της λευκής εικόνας.
Η οδηγία του 1972 για την κυριαρχία του λευκού
Χαρακτηριστικό είναι έγγραφο που αποδίδεται στο Τμήμα Διοικητικής Αποκεντρώσεως της Νομαρχίας Κυκλάδων και διαβιβάστηκε στις 15 Ιουνίου 1972 προς αστυνομικά τμήματα, δημάρχους και προέδρους κοινοτήτων.
Στο κείμενο αναφερόταν ότι είχε απαγορευθεί η πολυχρωμία στις εξωτερικές όψεις και ότι κυρίαρχο εξωτερικό χρώμα των κατοικιών έπρεπε να είναι το λευκό, με στόχο την ομοιομορφία των νησιών.
Η περίοδος αυτή συνέβαλε στην εδραίωση μιας αισθητικής που ήδη υπήρχε σε μεγάλο βαθμό και η οποία, με τη βοήθεια της τουριστικής προβολής, ταυτίστηκε οριστικά με το Αιγαίο.
Γιατί το ασβέστωμα έμεινε ως πασχαλινό έθιμο;
Οι κρατικές παρεμβάσεις εξηγούν ένα μέρος της ιστορίας των λευκών νησιών, αλλά όχι το ίδιο το πασχαλινό έθιμο. Η συνήθεια να καθαρίζεται και να ανανεώνεται το σπίτι πριν από μια μεγάλη γιορτή είναι παλαιότερη και συνδέεται με την έννοια της προετοιμασίας.
Έτσι, το ασβέστωμα παρέμεινε για πολλές οικογένειες μέρος της Μεγάλης Εβδομάδας. Αυλές, πεζούλια και μάντρες αποκτούσαν ξανά το έντονο λευκό τους χρώμα και ολόκληρη η γειτονιά άλλαζε όψη πριν από την Ανάσταση.
Σήμερα η πρακτική δεν έχει την έκταση που είχε κάποτε, όμως εξακολουθεί να συναντάται σε χωριά και νησιά. Είναι ένα από εκείνα τα έθιμα που συνδέουν την πρακτική ανάγκη της καθαριότητας με τη μνήμη, τη γιορτή και την ιδιαίτερη εικόνα της ελληνικής υπαίθρου.
