Η στρατηγική του Περικλή αποτελεί ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ζητήματα του Πελοποννησιακού Πολέμου. Ο Αθηναίος πολιτικός γνώριζε ότι η Αθήνα δύσκολα μπορούσε να αντιμετωπίσει τη Σπάρτη σε μια μεγάλη χερσαία μάχη και γι’ αυτό πρότεινε έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο πολέμου.
Το σχέδιό του στηριζόταν στα τείχη, στον ισχυρό αθηναϊκό στόλο, στα οικονομικά αποθέματα της πόλης και στην υπομονή. Το μεγάλο ερώτημα είναι αν αυτή η στρατηγική θα μπορούσε πράγματι να οδηγήσει την Αθήνα σε ευνοϊκή έκβαση, αν ο ίδιος ο Περικλής είχε ζήσει περισσότερο.
Ποιο ήταν το βασικό σχέδιο του Περικλή απέναντι στη Σπάρτη;
Όταν άρχισε ο Πελοποννησιακός Πόλεμος το 431 π.Χ., η Σπάρτη διέθετε πολύ ισχυρές χερσαίες δυνάμεις. Ο Περικλής θεωρούσε εξαιρετικά επικίνδυνο για τους Αθηναίους να επιχειρήσουν να την αντιμετωπίσουν σε μια αποφασιστική μάχη στην ξηρά.
Αντί γι’ αυτό, πρότεινε στους κατοίκους της Αττικής να εγκαταλείψουν προσωρινά την ύπαιθρο και να μετακινηθούν μέσα στην προστατευμένη περιοχή της Αθήνας και του Πειραιά. Τα Μακρά Τείχη συνέδεαν την πόλη με το λιμάνι και επέτρεπαν στην Αθήνα να διατηρεί πρόσβαση στη θάλασσα ακόμη και όταν οι Σπαρτιάτες λεηλατούσαν την αττική γη.
Η λογική ήταν σκληρή αλλά ξεκάθαρη: οι Αθηναίοι θα έχαναν καλλιέργειες, σπίτια και περιουσίες στην ύπαιθρο, όμως θα απέφευγαν μια μάχη στην οποία η Σπάρτη είχε το πλεονέκτημα.
Γιατί ο αθηναϊκός στόλος ήταν το κλειδί της στρατηγικής;
Το μεγάλο πλεονέκτημα της Αθήνας βρισκόταν στη θάλασσα. Ο στόλος της επέτρεπε να προστατεύει τις θαλάσσιες οδούς, να διατηρεί τον ανεφοδιασμό της πόλης και ταυτόχρονα να πραγματοποιεί επιχειρήσεις στις ακτές των αντιπάλων της.
Ο ίδιος ο Περικλής συμμετείχε σε μεγάλη ναυτική επιχείρηση γύρω από την Πελοπόννησο το 430 π.Χ., ενώ οι Σπαρτιάτες βρίσκονταν στην Αττική. Με αυτόν τον τρόπο οι Αθηναίοι μπορούσαν να απαντούν στις χερσαίες εισβολές χωρίς να αποδέχονται τους όρους του αντιπάλου τους.
Η στρατηγική του δεν είχε λοιπόν ως στόχο μια γρήγορη και θεαματική νίκη. Στηριζόταν περισσότερο στην αντοχή. Ο Περικλής υπολόγιζε ότι η Αθήνα είχε τον στόλο, τα οικονομικά μέσα και τις συμμαχικές προσόδους για να αντέξει έναν μακροχρόνιο πόλεμο.
Πώς συνδεόταν η στρατηγική του με την αθηναϊκή δημοκρατία και την οικονομία;
Η εποχή του Περικλή συνδέεται στενά με την ανάπτυξη της αθηναϊκής δημοκρατίας. Η δημοκρατία δεν δημιουργήθηκε από τον ίδιο, αλλά κατά την περίοδο της πολιτικής του κυριαρχίας διευρύνθηκαν οι δυνατότητες συμμετοχής των πολιτών στους θεσμούς.
Πολιτικά δικαιώματα είχαν οι ενήλικοι άνδρες Αθηναίοι πολίτες. Οι γυναίκες, οι μέτοικοι και οι δούλοι δεν συμμετείχαν με τον ίδιο τρόπο στην πολιτική ζωή, γεγονός που διαφοροποιεί σημαντικά την αρχαία αθηναϊκή δημοκρατία από τη σημερινή έννοια της καθολικής πολιτικής συμμετοχής.
Παράλληλα, η Αθήνα είχε εξελιχθεί σε μια μεγάλη ναυτική δύναμη χάρη και στους πόρους της Δηλιακής Συμμαχίας. Το συμμαχικό ταμείο μεταφέρθηκε από τη Δήλο στην Αθήνα τον 5ο αιώνα π.Χ. και η διαχείριση αυτών των χρημάτων έγινε ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα σημεία της αθηναϊκής πολιτικής.
Οι μεγάλες κατασκευές στην Ακρόπολη, με πιο γνωστό παράδειγμα τον Παρθενώνα, αποτέλεσαν σύμβολα της δύναμης και της πολιτιστικής ακτινοβολίας της Αθήνας. Παράλληλα έδωσαν εργασία σε τεχνίτες και άλλους εργαζόμενους. Ήδη όμως στην αρχαιότητα οι αντίπαλοι του Περικλή τον κατηγορούσαν για τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούνταν οι δημόσιοι και συμμαχικοί πόροι.
Τι συνέβη όταν ο πληθυσμός συγκεντρώθηκε πίσω από τα τείχη;
Η μετακίνηση μεγάλου μέρους του αγροτικού πληθυσμού στο εσωτερικό της Αθήνας δημιούργησε πολύ δύσκολες συνθήκες. Πολλοί άνθρωποι αναγκάστηκαν να ζήσουν σε περιορισμένους και πρόχειρους χώρους, ενώ ταυτόχρονα έχαναν τις περιουσίες τους στην ύπαιθρο από τις σπαρτιατικές επιδρομές.
Το 430 π.Χ. ξέσπασε στην Αθήνα η μεγάλη επιδημία που είναι γνωστή ως «Λοιμός των Αθηνών». Ο Θουκυδίδης, ο οποίος προσβλήθηκε και ο ίδιος αλλά επέζησε, άφησε μία από τις σημαντικότερες περιγραφές της.
Η συγκέντρωση τόσο πολλών ανθρώπων μέσα στην πόλη πιθανότατα έκανε την κατάσταση ακόμη δυσκολότερη, όμως δεν είναι σωστό να λέμε ότι η στρατηγική του Περικλή «προκάλεσε» την επιδημία. Η ασθένεια έφτασε στην Αθήνα ενώ ο πόλεμος βρισκόταν ήδη σε εξέλιξη και η ακριβής ταυτότητά της εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης.
Οι συνέπειες ήταν τεράστιες. Πέθαναν πολλοί Αθηναίοι, το ηθικό της πόλης κλονίστηκε και ο ίδιος ο Περικλής βρέθηκε αντιμέτωπος με έντονη λαϊκή δυσαρέσκεια.
Τι πίστευε ο Θουκυδίδης για το σχέδιο του Περικλή;
Έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον ότι ο Θουκυδίδης δεν παρουσιάζει τη στρατηγική του Περικλή ως αποτυχημένη. Αντίθετα, μετά τον θάνατό του γράφει ότι ο Αθηναίος ηγέτης είχε εκτιμήσει σωστά τις δυνατότητες της πόλης.
Σύμφωνα με την περιγραφή του ιστορικού, ο Περικλής συμβούλευε τους Αθηναίους να φροντίζουν τον στόλο τους, να αποφεύγουν νέες κατακτήσεις και να μην εκθέτουν την πόλη σε περιττούς κινδύνους όσο διαρκούσε ο πόλεμος.
Ο Θουκυδίδης θεωρεί ότι μετά τον θάνατό του η πολιτική άλλαξε. Προσωπικές φιλοδοξίες και νέες στρατιωτικές επιχειρήσεις οδήγησαν την Αθήνα σε διαφορετική κατεύθυνση από εκείνη που είχε προτείνει ο Περικλής.
Μπορούμε να πούμε ότι ο Περικλής οδήγησε την Αθήνα στην ήττα;
Αυτή είναι μία από τις σημαντικότερες διορθώσεις που χρειάζεται η συζήτηση γύρω από τη στρατηγική του. Ο Περικλής πέθανε το 429 π.Χ., περίπου δυόμισι χρόνια μετά την έναρξη του πολέμου. Η Αθήνα παραδόθηκε στη Σπάρτη πολύ αργότερα, το 404 π.Χ.
Μεσολάβησαν περίπου 25 χρόνια πολέμου μετά τον θάνατό του, στη διάρκεια των οποίων έγιναν πολλές επιχειρήσεις και πάρθηκαν αποφάσεις που ο ίδιος δεν μπορούσε φυσικά να ελέγξει. Ανάμεσά τους ήταν και η καταστροφική Σικελική Εκστρατεία του 415-413 π.Χ., η οποία πραγματοποιήθηκε περισσότερο από μία δεκαετία μετά τον θάνατό του.
Επομένως, είναι υπερβολικά απλό να αποδίδεται η τελική ήττα της Αθήνας στη στρατηγική του Περικλή. Μπορούμε να συζητήσουμε τις αδυναμίες των επιλογών του και το τεράστιο κοινωνικό κόστος της εγκατάλειψης της υπαίθρου, αλλά η έκβαση ενός πολέμου που κράτησε 27 χρόνια δεν εξηγείται από μία μόνο απόφαση ή έναν μόνο άνθρωπο.
Ήταν τελικά αποτελεσματική η στρατηγική του;
Στα πρώτα χρόνια του πολέμου το σχέδιο είχε μια σαφή στρατιωτική λογική. Η Αθήνα απέφευγε να αναμετρηθεί με τους Σπαρτιάτες εκεί όπου αυτοί ήταν ισχυρότεροι και χρησιμοποιούσε το δικό της μεγάλο πλεονέκτημα, δηλαδή τον στόλο.
Ταυτόχρονα όμως η στρατηγική είχε υψηλό τίμημα. Οι κάτοικοι της υπαίθρου έβλεπαν τις περιουσίες τους να καταστρέφονται, ο πληθυσμός συνωστιζόταν μέσα στην πόλη και η επιδημία δημιούργησε μια κρίση που κανένας στρατιωτικός σχεδιασμός δεν είχε προβλέψει.
Το μεγαλύτερο πρόβλημα για τους ιστορικούς είναι ότι δεν μπορούμε να γνωρίζουμε τι θα είχε συμβεί αν ο Περικλής είχε επιζήσει. Δεν μπορούμε επομένως να αποδείξουμε ότι το σχέδιό του θα οδηγούσε τελικά στη νίκη.
Γιατί η στρατηγική του συζητείται ακόμη;
Η περίπτωση του Περικλή παραμένει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της διαφοράς ανάμεσα σε μια στρατηγική που φαίνεται λογική στα χαρτιά και στην πραγματικότητα ενός πολέμου, όπου απρόβλεπτα γεγονότα μπορούν να αλλάξουν τα πάντα.
Ο ίδιος προσπάθησε να χρησιμοποιήσει τα μεγάλα πλεονεκτήματα της Αθήνας, τη ναυτική ισχύ, τα τείχη και τους οικονομικούς πόρους της, αποφεύγοντας ταυτόχρονα το ισχυρότερο όπλο της Σπάρτης, τον στρατό ξηράς.
Η επιδημία και ο πρόωρος θάνατός του δεν μας επιτρέπουν να γνωρίζουμε πού θα οδηγούσε τελικά αυτό το σχέδιο. Γι’ αυτό και περισσότερο από δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα, η στρατηγική του Περικλή εξακολουθεί να προκαλεί ένα συναρπαστικό ιστορικό ερώτημα: ήταν ένα σχέδιο που απέτυχε ή ένα σχέδιο που δεν πρόλαβε ποτέ να δοκιμαστεί μέχρι το τέλος;
