Το «πετάλωμα του ψύλλου» είναι από εκείνες τις φράσεις που τις ακούμε συχνά, αλλά σπάνια σταματάμε να σκεφτούμε από πού κρατάει η σκούφια τους. Κι όμως, πίσω από αυτή την έκφραση κρύβεται μια ιστορία που ταξιδεύει αιώνες πίσω, γεμάτη σάτιρα, φιλοσοφία και… ψύλλους με παπούτσια.
Τι σημαίνει όταν λέμε ότι κάποιος πεταλώνει τον ψύλλο
Σήμερα, όταν λέμε ότι κάποιος «καλιγώνει» ή «πεταλώνει τον ψύλλο», εννοούμε ότι είναι εξαιρετικά έξυπνος, ευφυής και ικανός να λύνει ακόμα και τα πιο περίπλοκα προβλήματα. Είναι ο άνθρωπος που βρίσκει λύσεις εκεί που οι άλλοι σηκώνουν τα χέρια ψηλά. Δεν μιλάμε απλώς για εξυπνάδα, αλλά για λεπτοδουλειά μυαλού.
Η λέξη καλιγώνω και το ρωμαϊκό της παρελθόν
Το ρήμα «καλιγώνω» μπήκε στην ελληνική γλώσσα στα βυζαντινά χρόνια. Η ρίζα του όμως είναι λατινική και προέρχεται από τη λέξη caliga, που σήμαινε αρβύλα. Στην ουσία, αρχικά σήμαινε «παπουτσώνω». Και κάπως έτσι, το να «φοράς παπούτσια» έφτασε να συνδέεται με μια από τις πιο παράξενες εικόνες της γλώσσας μας.
Από την αρβύλα στον… Καλιγούλα
Από την ίδια λέξη προήλθε και το παρατσούκλι του Ρωμαίου αυτοκράτορα Καλιγούλα. Όταν ήταν παιδί, φορούσε μικροσκοπικές στρατιωτικές στολές με αρβύλες και έτσι έμεινε στην ιστορία ως «μικρή αρβύλα». Ένα γλωσσικό ταξίδι που ξεκινά από τα στρατόπεδα της Ρώμης και καταλήγει στις ελληνικές παροιμίες.
Η ρωσική παράδοση με τους σιδηρουργούς
Η πιο γνωστή εκδοχή για την προέλευση της φράσης έρχεται από τη Ρωσία. Σύμφωνα με την παράδοση, οι σιδηρουργοί έκαναν διαγωνισμούς για να αναδείξουν τον καλύτερο τεχνίτη. Ο νικητής ήταν εκείνος που μπορούσε να πεταλώσει έναν ψύλλο. Ναι, όσο τρελό κι αν ακούγεται. Ήταν ένας τρόπος να δείξουν την απόλυτη δεξιοτεχνία τους.
Ο Αριστοφάνης είχε ήδη πει την ιστορία
Κι όμως, πολύ πριν τους ρώσους σιδηρουργούς, ο Αριστοφάνης είχε ήδη βάλει τον ψύλλο… στο προσκήνιο. Στην κωμωδία «Νεφέλες», αναφέρεται σε κάποιον που «καλιγώνει» έναν ψύλλο. Η αναφορά γίνεται στο πλαίσιο της σάτιρας προς τον Σωκράτη και τον κύκλο του, και δεν είναι καθόλου κολακευτική.Σύμφωνα με το σατιρικό επεισόδιο, ένας ψύλλος τσίμπησε τον Χαιρεφώντα και μετά πήδηξε στο κεφάλι του Σωκράτη. Ο Χαιρεφών, φίλος και μαθητής του φιλοσόφου, θέλησε να μετρήσει πόσο μακριά πήδηξε το έντομο. Πώς το έκανε; Έπιασε τον ψύλλο, βούτηξε τα πίσω του πόδια σε λιωμένο κερί και όταν αυτό κρύωσε, τα πόδια έμοιαζαν σαν να φορούν πολυτελή παπούτσια. Έτσι, «καλιγώθηκε» ο ψύλλος.
Η ειρωνεία πίσω από την ιστορία
Ο Αριστοφάνης δεν θαύμαζε αυτή τη λεπτομέρεια. Το αντίθετο. Τη χρησιμοποιούσε για να ειρωνευτεί τον Σωκράτη και τους μαθητές του, δείχνοντας ότι ασχολούνταν με ασήμαντα πράγματα, με «ψύλλου πήδημα». Παρ’ όλα αυτά, η εικόνα έμεινε και επιβίωσε στη γλώσσα.
Ποιος ήταν πραγματικά ο Χαιρεφών
Ο Χαιρεφών δεν ήταν μια γελοία φιγούρα όπως παρουσιάζεται στις κωμωδίες. Ήταν στενός φίλος του Σωκράτη, δημοκρατικός και ιδιαίτερα δραστήριος. Ήταν εκείνος που ρώτησε την Πυθία ποιος είναι ο σοφότερος άνθρωπος και έλαβε την απάντηση που έμεινε στην ιστορία. Εξορίστηκε επί Τριάκοντα Τυράννων και επέστρεψε με την αποκατάσταση της δημοκρατίας.
Πώς μια σάτιρα έγινε κομπλιμέντο
Εδώ είναι το ωραίο της ιστορίας. Μια σατιρική αναφορά, που στόχο είχε να κοροϊδέψει, μετατράπηκε με τα χρόνια σε έπαινο. Σήμερα, το «πεταλώνει τον ψύλλο» δεν είναι προσβολή. Είναι αναγνώριση εξυπνάδας και δεξιοτεχνίας.
Γιατί τέτοιες φράσεις αντέχουν στον χρόνο
Ίσως γιατί έχουν εικόνα. Ίσως γιατί είναι παράξενες. Ή ίσως γιατί κουβαλούν μέσα τους ιστορίες ανθρώπων, φιλοσόφων και ποιητών. Όπως και να έχει, την επόμενη φορά που θα ακούσετε κάποιον να «πεταλώνει τον ψύλλο», να ξέρετε ότι πίσω από τη φράση κρύβεται ένα ταξίδι χιλιάδων ετών.
