Μια γάτα που περπατά αμέριμνη σε ένα πάρκο δεν θα τραβούσε ιδιαίτερα την προσοχή κανενός. Αυτό ακριβώς σκέφτηκαν οι άνθρωποι της CIA όταν, στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, αποφάσισαν να δοκιμάσουν ένα από τα πιο παράξενα σχέδια κατασκοπείας στην ιστορία.
Η αμερικανική υπηρεσία πληροφοριών προσπάθησε να μετατρέψει μια πραγματική γάτα σε κινητή συσκευή παρακολούθησης, εμφυτεύοντας στο σώμα της μικρόφωνο και πομπό. Το πρόγραμμα ονομάστηκε Acoustic Kitty και πράγματι υλοποιήθηκε. Το πιο παράδοξο, όμως, ήταν ότι η τεχνολογία λειτούργησε, ενώ το σχέδιο απέτυχε για έναν εντελώς διαφορετικό λόγο.
Η παράξενη ιδέα της CIA μέσα στον Ψυχρό Πόλεμο
Το 1964, η CIA άρχισε να εξετάζει έναν ασυνήθιστο τρόπο παρακολούθησης συνομιλιών. Εκείνη την εποχή, ο ανταγωνισμός ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Σοβιετική Ένωση είχε οδηγήσει τις μυστικές υπηρεσίες στην αναζήτηση ολοένα πιο ευρηματικών μεθόδων συλλογής πληροφοριών.
Το πρόβλημα ήταν ότι ορισμένες συναντήσεις πραγματοποιούνταν σε ανοιχτούς χώρους, όπου η τοποθέτηση μιας συμβατικής συσκευής παρακολούθησης δεν ήταν εύκολη. Οι πράκτορες αναζητούσαν έναν τρόπο να πλησιάζουν ανθρώπους που συζητούσαν σε πάρκα ή δημόσια σημεία χωρίς να κινούν υποψίες.
Κάπως έτσι προέκυψε η ιδέα να χρησιμοποιηθεί μια γάτα. Ένα ζώο μπορούσε να περπατήσει κοντά σε ένα παγκάκι ή να πλησιάσει μια ομάδα ανθρώπων χωρίς να προκαλέσει την ίδια ανησυχία που θα προκαλούσε ένας άγνωστος.
Η ιδέα φαινόταν απλή: αν η γάτα μετέφερε έναν μικροσκοπικό εξοπλισμό ακρόασης, οι συνομιλίες θα μπορούσαν να μεταδίδονται στους ανθρώπους της CIA που βρίσκονταν σε απόσταση.
Πώς προσπάθησαν να μετατρέψουν μια γάτα σε κατάσκοπο;
Το πρόγραμμα Acoustic Kitty δεν έμεινε στη θεωρία. Σύμφωνα με την επίσημη ιστορική παρουσίαση της CIA, επιλέχθηκε μια γάτα και πραγματοποιήθηκε επέμβαση για την τοποθέτηση εξοπλισμού παρακολούθησης στο σώμα της.
Ένα μικρόφωνο εμφυτεύτηκε στο ένα αυτί της, ενώ ένας πολύ μικρός πομπός τοποθετήθηκε κάτω από το χαλαρό δέρμα της. Μια κεραία ενσωματώθηκε στο μακρύ τρίχωμα του ζώου, ώστε να διευκολύνεται η μετάδοση του ήχου.
Για την εποχή, η τεχνολογική πρόκληση ήταν σημαντική. Οι συσκευές έπρεπε να είναι αρκετά μικρές ώστε να μεταφέρονται από ένα ζωντανό ζώο, χωρίς να εμποδίζουν τις κινήσεις του.
Οι επεμβάσεις αυτές εγείρουν εύλογα ερωτήματα για τη μεταχείριση των ζώων σε πειραματικά προγράμματα. Η CIA υποστηρίζει ότι πραγματοποιήθηκαν με κτηνιατρικές προφυλάξεις και ότι η γάτα δεν τραυματίστηκε, αν και αυτό αποτελεί την επίσημη εκδοχή της ίδιας της υπηρεσίας.
Το μικρόφωνο λειτουργούσε, αλλά η γάτα είχε άλλα σχέδια
Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της ιστορίας είναι ότι το πρόγραμμα δεν απέτυχε επειδή ο εξοπλισμός ήταν άχρηστος. Σύμφωνα με τη CIA, η τεχνολογία λειτουργούσε και το πραγματικό πρόβλημα εμφανίστηκε όταν άρχισαν οι δοκιμές σε εξωτερικούς χώρους.
Οι υπεύθυνοι διαπίστωσαν ότι δεν μπορούσαν να ελέγξουν αξιόπιστα τις κινήσεις της γάτας. Αντί να κατευθύνεται στο σημείο όπου βρίσκονταν οι άνθρωποι που ήθελαν να παρακολουθήσουν, το ζώο συχνά επέλεγε να πάει αλλού.
Αυτό ήταν καθοριστικό για την αποστολή. Μια συσκευή ακρόασης μπορεί να λειτουργεί άψογα, αλλά δεν προσφέρει επιχειρησιακό πλεονέκτημα αν δεν βρίσκεται αρκετά κοντά στη συνομιλία που πρέπει να παρακολουθήσει.
Οι γάτες μπορούν να εκπαιδευτούν και να μάθουν συγκεκριμένες συμπεριφορές. Ωστόσο, η εκτέλεση μιας εντολής σε ελεγχόμενο περιβάλλον είναι διαφορετική από την αξιόπιστη μετακίνηση προς έναν συγκεκριμένο στόχο σε έναν χώρο γεμάτο θορύβους, μυρωδιές και απρόβλεπτα ερεθίσματα.
Έτσι, ένα από τα πιο φιλόδοξα πειράματα κατασκοπείας βρέθηκε αντιμέτωπο με ένα πρακτικό πρόβλημα που η τεχνολογία της εποχής δεν μπορούσε να λύσει.
Η διάσημη ιστορία με το ταξί ήταν τελικά αληθινή;
Για πολλά χρόνια κυκλοφορούσε μια ιδιαίτερα δραματική εκδοχή για το τέλος του Acoustic Kitty. Σύμφωνα με αυτή, η γάτα αφέθηκε κοντά σε μια περιοχή όπου πραγματοποιούνταν συζητήσεις σοβιετικού ενδιαφέροντος, αλλά πριν φτάσει στον στόχο της βγήκε στον δρόμο και χτυπήθηκε θανάσιμα από ταξί.
Η ιστορία αποδόθηκε σε αφηγήσεις του πρώην στελέχους της CIA Victor Marchetti και αναπαράχθηκε σε βιβλία, δημοσιεύματα και αφιερώματα για τα παράξενα μυστικά προγράμματα του Ψυχρού Πολέμου.
Υπάρχει όμως ένα σημαντικό πρόβλημα: ο θάνατος της γάτας από ταξί δεν έχει επιβεβαιωθεί από τα διαθέσιμα αποχαρακτηρισμένα έγγραφα.
Η ίδια η CIA, σε επίσημη δημοσίευση για τα ζώα που χρησιμοποιήθηκαν σε κατασκοπευτικά προγράμματα, χαρακτηρίζει αυτή την ιστορία μύθο. Αναφέρει μάλιστα ότι η αφήγηση συνδέθηκε με σχόλια πρώην στελέχους που αργότερα παρουσιάστηκαν ως αστείο.
Ο πρώην αξιωματούχος της CIA Robert Wallace έχει επίσης αμφισβητήσει τη συγκεκριμένη ιστορία, υποστηρίζοντας ότι το ζώο επέζησε και ότι ο εξοπλισμός αφαιρέθηκε. Επομένως, η γνωστή σκηνή με το ταξί δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως επιβεβαιωμένο ιστορικό γεγονός.
Το αποχαρακτηρισμένο έγγραφο που αποκάλυψε την αποτυχία
Η ύπαρξη του προγράμματος δεν στηρίζεται μόνο σε αφηγήσεις πρώην πρακτόρων. Ένα αποχαρακτηρισμένο έγγραφο της CIA του Μαρτίου του 1967, με τίτλο «Views on Trained Cats», παρουσιάζει την αξιολόγηση της προσπάθειας.
Παρότι τμήματα του εγγράφου παραμένουν καλυμμένα, είναι σαφές ότι είχαν προηγηθεί σημαντική τεχνική εργασία και προσπάθειες εκπαίδευσης. Οι συντάκτες αναγνώριζαν τις επιστημονικές δυσκολίες που είχαν αντιμετωπιστεί και την προσπάθεια των ανθρώπων που συμμετείχαν.
Η τελική αποτίμηση, ωστόσο, ήταν αρνητική. Οι περιβαλλοντικοί παράγοντες και οι απαιτήσεις ασφάλειας έκαναν τη χρήση αυτής της μεθόδου μη πρακτική για πραγματικές επιχειρήσεις συλλογής πληροφοριών.
Το πρόγραμμα τερματίστηκε το 1967, χωρίς η γάτα να χρησιμοποιηθεί σε κανονική επιχειρησιακή αποστολή, σύμφωνα με την επίσημη ιστορική παρουσίαση της CIA.
Γιατί οι γάτες μπορούν να εκπαιδευτούν, αλλά όχι να λειτουργούν σαν μηχανές;
Η αποτυχία του Acoustic Kitty δεν σημαίνει ότι οι γάτες είναι αδύνατο να εκπαιδευτούν. Στην πραγματικότητα, μπορούν να μάθουν εντολές, να αναγνωρίζουν ήχους και να συνδέουν συγκεκριμένες συμπεριφορές με ανταμοιβές.
Μία συνηθισμένη τεχνική είναι η εκπαίδευση με θετική ενίσχυση. Όταν η γάτα πραγματοποιεί την επιθυμητή κίνηση, ανταμείβεται με τροφή ή με κάτι άλλο που της αρέσει. Με την επανάληψη μπορεί να μάθει να ανταποκρίνεται σε συγκεκριμένα σήματα.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μπορεί να εκτελεί μια σύνθετη αποστολή υπό οποιεσδήποτε συνθήκες. Οι περισπασμοί, ο φόβος, η περιέργεια και οι ανάγκες του ζώου μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά τη συμπεριφορά του.
Η CIA χρειαζόταν μια γάτα που θα πλησίαζε συγκεκριμένους ανθρώπους την κατάλληλη στιγμή και θα παρέμενε κοντά τους αρκετά ώστε να μεταδώσει μια συνομιλία. Αυτή η ακρίβεια αποδείχθηκε πολύ δυσκολότερη από την ανάπτυξη της ίδιας της συσκευής.
Μια από τις πιο παράξενες ιστορίες κατασκοπείας
Το Acoustic Kitty αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της εποχής του Ψυχρού Πολέμου, όταν οι υπηρεσίες πληροφοριών επένδυαν σε τεχνολογικές λύσεις που μερικές φορές ξεπερνούσαν τα όρια της πρακτικότητας.
Η προσπάθεια δεν απέδωσε επιχειρησιακά, αλλά έμεινε στην ιστορία ως ένα πραγματικό και ασυνήθιστο πείραμα. Παράλληλα, υπενθυμίζει ότι η χρήση ζώων για ανθρώπινους σκοπούς εγείρει ερωτήματα που δεν απαντώνται μόνο με το αν ένα τεχνολογικό σύστημα λειτουργεί.
Η ειρωνεία της υπόθεσης είναι δύσκολο να αγνοηθεί. Μια από τις ισχυρότερες υπηρεσίες πληροφοριών στον κόσμο κατάφερε να κατασκευάσει έναν λειτουργικό εξοπλισμό ακρόασης για μια γάτα, αλλά δεν μπορούσε να εγγυηθεί ότι εκείνη θα πήγαινε προς τη σωστή κατεύθυνση.
Και κάπως έτσι, το πρόγραμμα Acoustic Kitty έμεινε στην ιστορία όχι για τις πληροφορίες που συγκέντρωσε, αλλά για το παράξενο μάθημα που άφησε πίσω του: ακόμη και η πιο ευρηματική τεχνολογία έχει όρια όταν εξαρτάται από τη συμπεριφορά ενός ζωντανού ζώου.
Πηγές:
