Όταν ακούμε τη λέξη καταρράκτης, φανταζόμαστε νερό να πέφτει με ορμή από ψηλούς βράχους. Όμως ο μεγαλύτερος καταρράκτης στη Γη δεν βρίσκεται σε κάποιο βουνό ούτε μπορεί να τον θαυμάσει κανείς από κοντά. Είναι κρυμμένος βαθιά κάτω από την επιφάνεια του Ατλαντικού Ωκεανού.
Ανάμεσα στην Ισλανδία και τη Γροιλανδία, τεράστιες ποσότητες παγωμένου νερού κατεβαίνουν σε βάθος χιλιάδων μέτρων. Πρόκειται για τον υποθαλάσσιο καταρράκτη του Πορθμού της Δανίας, ένα φυσικό φαινόμενο με ύψος που υπολογίζεται περίπου στα 3,5 χιλιόμετρα. Και το πιο παράξενο είναι πως, παρά το μέγεθός του, παραμένει αόρατος από την επιφάνεια.
Πού βρίσκεται ο μεγαλύτερος καταρράκτης του κόσμου;
Ο Πορθμός της Δανίας βρίσκεται στον Βόρειο Ατλαντικό, ανάμεσα στη Γροιλανδία και την Ισλανδία. Κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας υπάρχει μια τεράστια υποθαλάσσια ράχη, πέρα από την οποία ο βυθός κατεβαίνει σε πολύ μεγαλύτερα βάθη.
Από εκεί περνούν μεγάλες ποσότητες ψυχρού νερού που προέρχονται από τις βόρειες θάλασσες. Καθώς το νερό αυτό είναι πιο πυκνό από τα θερμότερα νερά που συναντά, βυθίζεται και συνεχίζει την πορεία του προς τα βαθιά.
Αυτή η καθοδική κίνηση δημιουργεί ένα φαινόμενο που οι επιστήμονες ονομάζουν Denmark Strait Cataract, δηλαδή καταρράκτη του Πορθμού της Δανίας.
Σύμφωνα με την Εθνική Υπηρεσία Ωκεανών και Ατμόσφαιρας των ΗΠΑ (NOAA), η υποθαλάσσια πτώση του νερού εκτιμάται περίπου στα 3.500 μέτρα.
Για να καταλάβουμε το μέγεθός του, αρκεί μια σύγκριση: ο καταρράκτης Άνχελ στη Βενεζουέλα, που θεωρείται ο ψηλότερος καταρράκτης της ξηράς, έχει συνολικό ύψος περίπου 979 μέτρα. Ο υποθαλάσσιος καταρράκτης είναι περισσότερο από τρεις φορές ψηλότερος.
Πώς γίνεται να υπάρχει καταρράκτης μέσα στη θάλασσα;
Η απορία είναι εύλογη. Στους συνηθισμένους καταρράκτες, το νερό ενός ποταμού πέφτει από έναν γκρεμό στον αέρα. Στον Πορθμό της Δανίας, όμως, το νερό κινείται μέσα σε άλλο νερό.
Το μυστικό βρίσκεται στη διαφορά πυκνότητας. Το θαλασσινό νερό δεν έχει παντού την ίδια θερμοκρασία και την ίδια αλατότητα. Αυτές οι δύο ιδιότητες καθορίζουν πόσο πυκνό είναι.
Στις βόρειες θάλασσες, το νερό ψύχεται έντονα. Καθώς κινείται προς τον νότο και συναντά θερμότερα νερά της Θάλασσας του Ιρμίνγκερ, το ψυχρό και πυκνότερο νερό περνά από κάτω τους.
Όταν φτάνει στην υποθαλάσσια ράχη, συνεχίζει την πορεία του προς τον βαθύτερο ωκεανό. Η κίνηση αυτή θυμίζει έναν τεράστιο καταρράκτη, παρότι δεν υπάρχει ελεύθερη πτώση στον αέρα.
Η παρουσίαση του φαινομένου από το Discover Wildlife εξηγεί γιατί αυτός ο αόρατος καταρράκτης ξεπερνά σε μέγεθος τους γνωστούς καταρράκτες της ξηράς.
Πόσο νερό μετακινεί ο υποθαλάσσιος καταρράκτης;
Εκτός από το ύψος του, εντυπωσιακή είναι και η ποσότητα νερού που μετακινείται. Η NOAA αναφέρει καθοδική ροή μεγαλύτερη από 3,5 εκατομμύρια κυβικά μέτρα νερού ανά δευτερόλεπτο.
Τα Guinness World Records δίνουν μια ακόμη μεγαλύτερη εκτίμηση, περίπου 5 εκατομμύρια κυβικά μέτρα το δευτερόλεπτο. Οι αριθμοί διαφέρουν ανάλογα με την πηγή και τον τρόπο αποτύπωσης του φαινομένου, αλλά και οι δύο δείχνουν την τεράστια κλίμακά του.
Για να αντιληφθούμε τι σημαίνει αυτή η ποσότητα, ένα μόνο εκατομμύριο κυβικά μέτρα νερού αντιστοιχεί σε ένα δισεκατομμύριο λίτρα. Εδώ μιλάμε για πολλαπλάσια ποσότητα που μετακινείται κάθε δευτερόλεπτο.
Σε αντίθεση με έναν ποταμό, αυτή η ροή δεν συγκεντρώνεται σε ένα στενό σημείο. Απλώνεται σε μια μεγάλη υποθαλάσσια περιοχή και αποτελεί μέρος ενός πολύ ευρύτερου συστήματος θαλάσσιων ρευμάτων.
Όπως εξηγεί και η EarthSky, οι τεράστιες ποσότητες ψυχρού νερού συνεχίζουν την πορεία τους προς τον νότο, συμβάλλοντας στην κίνηση των βαθύτερων στρωμάτων του Ατλαντικού.
Γιατί δεν μπορούμε να δούμε αυτόν τον καταρράκτη;
Αν βρισκόταν στην ξηρά, ένας καταρράκτης ύψους 3,5 χιλιομέτρων θα αποτελούσε ένα από τα πιο εντυπωσιακά φυσικά αξιοθέατα του κόσμου. Στον Πορθμό της Δανίας, όμως, δεν υπάρχει κάποια ορατή υδάτινη κουρτίνα που πέφτει από έναν γκρεμό.
Η κίνηση συμβαίνει κάτω από την επιφάνεια του ωκεανού, ανάμεσα σε θαλάσσιες μάζες με διαφορετική πυκνότητα. Δεν σχηματίζεται αφρός όπως στους καταρράκτες της στεριάς και δεν υπάρχει κάποιο σημείο από το οποίο μπορούμε απλώς να παρακολουθήσουμε την πτώση.
Για να μελετήσουν το φαινόμενο, οι επιστήμονες χρησιμοποιούν ειδικά όργανα που μετρούν τη θερμοκρασία, την αλατότητα, το βάθος και την ταχύτητα των θαλάσσιων ρευμάτων.
Ερευνητικά πλοία και υποβρύχιοι αισθητήρες συλλέγουν δεδομένα που επιτρέπουν στους ωκεανογράφους να παρακολουθούν την κίνηση του νερού και να κατανοούν καλύτερα τι συμβαίνει στον βυθό.
Ο ωκεανός κρύβει πολλά ακόμη φαινόμενα που δεν μπορούμε να παρατηρήσουμε με γυμνό μάτι. Τα μυστήρια του ωκεάνιου πυθμένα αποκαλύπτουν πόσα πράγματα εξακολουθούμε να ανακαλύπτουμε στα μεγάλα βάθη.
Τι σχέση έχει με τα μεγάλα θαλάσσια ρεύματα;
Ο υποθαλάσσιος καταρράκτης δεν είναι απλώς ένα εντυπωσιακό γεωγραφικό φαινόμενο. Αποτελεί μέρος της μεγάλης κυκλοφορίας των νερών του Ατλαντικού, η οποία βοηθά στη μεταφορά θερμότητας σε διαφορετικές περιοχές του πλανήτη.
Το ψυχρό νερό που κατεβαίνει στον Πορθμό της Δανίας συνεχίζει την πορεία του σε βαθύτερα στρώματα. Την ίδια στιγμή, άλλα θαλάσσια ρεύματα μεταφέρουν θερμότερα νερά προς τον βορρά.
Αυτές οι κινήσεις συνδέονται με τη λεγόμενη Ατλαντική Μεσημβρινή Ανατρεπτική Κυκλοφορία (AMOC). Πρόκειται για ένα μεγάλο σύστημα ρευμάτων που μετακινεί νερό και θερμότητα ανάμεσα στις βόρειες και νότιες περιοχές του Ατλαντικού.
Με απλά λόγια, ο ωκεανός δεν είναι μια τεράστια ακίνητη δεξαμενή. Τα νερά του βρίσκονται σε συνεχή κίνηση, τόσο στην επιφάνεια όσο και σε μεγάλα βάθη.
Η κυκλοφορία αυτή παίζει σημαντικό ρόλο στο κλίμα και στη μεταφορά ουσιών, όπως το διαλυμένο οξυγόνο και τα θρεπτικά συστατικά, μέσα στον ωκεανό.
Μπορεί η κλιματική αλλαγή να επηρεάσει τον καταρράκτη;
Οι επιστήμονες μελετούν πώς η θέρμανση των ωκεανών και το λιώσιμο των πάγων μπορούν να επηρεάσουν την κυκλοφορία των νερών στον Βόρειο Ατλαντικό.
Όταν προστίθεται περισσότερο γλυκό νερό στη θάλασσα, η αλατότητα μπορεί να μειωθεί. Αυτό έχει σημασία, επειδή το λιγότερο αλμυρό νερό είναι γενικά λιγότερο πυκνό, όταν οι υπόλοιπες συνθήκες είναι ίδιες.
Αλλαγές στη θερμοκρασία και στην αλατότητα μπορούν να επηρεάσουν τον σχηματισμό και την κίνηση των βαθιών θαλάσσιων μαζών. Ωστόσο, η επίδρασή τους στη ροή του Πορθμού της Δανίας είναι σύνθετη και δεν μπορεί να περιγραφεί ως μια απλή ή αναπόφευκτη διακοπή του καταρράκτη.
Γι’ αυτό οι μακροχρόνιες ωκεανογραφικές μετρήσεις είναι τόσο σημαντικές. Βοηθούν τους επιστήμονες να διακρίνουν τις φυσικές μεταβολές των ρευμάτων από τις αλλαγές που συνδέονται με τη μακροχρόνια θέρμανση του πλανήτη.
Ένας αόρατος γίγαντας στον βυθό του Ατλαντικού
Ο καταρράκτης του Πορθμού της Δανίας δείχνει ότι μερικά από τα μεγαλύτερα φυσικά φαινόμενα της Γης συμβαίνουν μακριά από τα μάτια μας. Χωρίς θόρυβο που να φτάνει στην επιφάνεια και χωρίς εντυπωσιακές εικόνες, τεράστιες ποσότητες νερού μετακινούνται καθημερινά στον βαθύ ωκεανό.
Το εντυπωσιακότερο στοιχείο δεν είναι μόνο το ύψος των 3,5 χιλιομέτρων. Είναι ότι αυτή η αόρατη κίνηση αποτελεί μέρος ενός συστήματος θαλάσσιων ρευμάτων που επηρεάζει τον Ατλαντικό και συνδέεται με το κλίμα της Γης.
Την επόμενη φορά που θα κοιτάξετε μια ήρεμη θάλασσα, αξίζει να θυμηθείτε ότι κάτω από την επιφάνειά της μπορεί να συμβαίνουν πράγματα πολύ μεγαλύτερα από όσα μπορούμε να φανταστούμε.
Πηγή επιστημονικής τεκμηρίωσης: NOAA – Where is Earth’s Largest Waterfall?
