Τα σαρκοφάγα φυτά είναι από τις πιο παράξενες δημιουργίες του φυτικού κόσμου. Άλλα κλείνουν τα φύλλα τους σε κλάσματα του δευτερολέπτου, άλλα καλύπτονται από κολλώδεις σταγόνες και άλλα δημιουργούν βαθιές «στάμνες» από τις οποίες η λεία δύσκολα μπορεί να ξεφύγει.
Δεν πρόκειται όμως για αιμοβόρα φυτά όπως συχνά παρουσιάζονται. Εξελίχθηκαν κυρίως σε περιβάλλοντα φτωχά σε θρεπτικά στοιχεία και χρησιμοποιούν έντομα και άλλα μικρά ζώα για να εξασφαλίζουν ουσίες, όπως το άζωτο, που δεν βρίσκουν εύκολα στο έδαφος.
1. Venus flytrap (Dionaea muscipula)
Η Venus flytrap, γνωστή και ως μυγοπαγίδα της Αφροδίτης, είναι ίσως το διασημότερο σαρκοφάγο φυτό στον κόσμο. Στη φύση απαντά σε μια σχετικά μικρή περιοχή της Βόρειας και Νότιας Καρολίνας στις ΗΠΑ.
Η παγίδα σχηματίζεται από δύο λοβούς του φύλλου. Στο εσωτερικό υπάρχουν ευαίσθητες τρίχες και, όταν το θήραμα τις αγγίξει με συγκεκριμένο τρόπο μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα, οι λοβοί κλείνουν απότομα.
Το φυτό παγιδεύει κυρίως έντομα και αράχνες. Στη συνέχεια απελευθερώνει πεπτικά ένζυμα, απορροφά τα θρεπτικά συστατικά και, αφού ολοκληρωθεί η πέψη, η παγίδα ανοίγει ξανά.
2. Drosera ή sundews
Το γένος Drosera είναι ένα από τα μεγαλύτερα γένη σαρκοφάγων φυτών, με περίπου 260 αποδεκτά είδη.
Τα φύλλα τους καλύπτονται από αδενώδεις τρίχες που καταλήγουν σε λαμπερές, κολλώδεις σταγόνες. Οι σταγόνες μοιάζουν με δροσιά και δίνουν στα φυτά την αγγλική ονομασία «sundews».
Όταν ένα μικρό έντομο ακουμπήσει πάνω τους, κολλά. Σε πολλά είδη οι τρίχες και το φύλλο κινούνται σταδιακά γύρω από τη λεία, ενώ πεπτικά ένζυμα βοηθούν στην απορρόφηση των θρεπτικών συστατικών.
3. Cephalotus follicularis
Το Cephalotus follicularis είναι ένα ιδιαίτερο σαρκοφάγο φυτό που φύεται φυσικά μόνο στη νοτιοδυτική Δυτική Αυστραλία.
Δημιουργεί μικρές παγίδες σε σχήμα στάμνας. Τα έντομα προσελκύονται στην περιοχή του ανοίγματος, γλιστρούν προς το εσωτερικό και καταλήγουν σε πεπτικό υγρό στον πυθμένα της παγίδας.
Οι στάμνες του έχουν συνήθως μήκος μόλις μερικά εκατοστά, αλλά η πολύπλοκη κατασκευή τους κάνει το φυτό ιδιαίτερα εντυπωσιακό.
4. Butterworts (Pinguicula)
Τα φυτά του γένους Pinguicula μοιάζουν αρκετά αθώα, όμως τα φύλλα τους λειτουργούν σαν φυσική κολλητική παγίδα.
Η πάνω επιφάνειά τους διαθέτει μικροσκοπικούς αδένες που παράγουν κολλώδη ουσία. Μικρά έντομα παγιδεύονται πάνω της και άλλοι αδένες απελευθερώνουν πεπτικά ένζυμα.
Είδη Pinguicula απαντούν σε πολλές περιοχές του βόρειου ημισφαιρίου, καθώς και σε τμήματα της Κεντρικής και Νότιας Αμερικής.
5. Cobra lily (Darlingtonia californica)
Η Darlingtonia californica ονομάζεται «cobra lily» επειδή τα σωληνοειδή φύλλα της θυμίζουν σηκωμένη κόμπρα. Φύεται φυσικά σε υγρές περιοχές της βόρειας Καλιφόρνιας και του νότιου Όρεγκον.
Τα έντομα προσελκύονται από νέκταρ και εισέρχονται στην κοίλη παγίδα. Εκεί συναντούν ολισθηρές επιφάνειες και φωτεινά σημεία που μοιάζουν με εξόδους αλλά δεν είναι, με αποτέλεσμα να αποπροσανατολίζονται και να πέφτουν βαθύτερα στην παγίδα.
Στον πυθμένα, το θήραμα διασπάται και τα θρεπτικά συστατικά απορροφώνται από το φυτό.
6. Nepenthes rajah
Ανάμεσα στα πιο εντυπωσιακά pitcher plants βρίσκεται το Nepenthes rajah, ένα είδος που απαντά μόνο σε ορεινές περιοχές του Sabah, στο Μαλαισιανό Βόρνεο.
Οι μεγάλες στάμνες του λειτουργούν ως παγίδες. Η κύρια λεία αποτελείται από έντομα, ιδιαίτερα μυρμήγκια, όμως έχουν καταγραφεί σπάνιες περιπτώσεις κατά τις οποίες μικρά σπονδυλωτά βρέθηκαν παγιδευμένα μέσα τους.
Υπάρχουν ακόμη αξιόπιστες αναφορές για περιστασιακή παγίδευση αρουραίων, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι το Nepenthes rajah «κυνηγά» συστηματικά ποντίκια ή άλλα θηλαστικά.
Μάλιστα, η σχέση του με μικρά θηλαστικά είναι ακόμη πιο παράξενη: ζώα όπως δενδρόμυες επισκέπτονται τις στάμνες για να τραφούν από εκκρίσεις του φυτού και μπορεί να αφήνουν περιττώματα μέσα σε αυτές, προσφέροντας στο φυτό επιπλέον θρεπτικά στοιχεία.
7. Bladderworts (Utricularia)
Τα Utricularia χρησιμοποιούν έναν από τους ταχύτερους και πιο εντυπωσιακούς μηχανισμούς παγίδευσης στον φυτικό κόσμο.
Πολλά είδη ζουν μέσα στο νερό και διαθέτουν μικροσκοπικές παγίδες που μοιάζουν με κύστεις. Όταν ένας μικρός υδρόβιος οργανισμός αγγίξει τις ευαίσθητες τρίχες της παγίδας, μια μικρή «πόρτα» ανοίγει και το νερό μαζί με το θήραμα αναρροφώνται στο εσωτερικό.
Ο μηχανισμός μπορεί να ενεργοποιηθεί μέσα σε περίπου 0,02 δευτερόλεπτα. Το γένος έχει πολύ μεγάλη γεωγραφική εξάπλωση και συναντάται σε υδάτινα και υγρά περιβάλλοντα σε πολλές περιοχές του κόσμου.
8. Waterwheel plant (Aldrovanda vesiculosa)
Το Aldrovanda vesiculosa είναι ένα υδρόβιο σαρκοφάγο φυτό συγγενικό με τη μυγοπαγίδα της Αφροδίτης.
Δεν διαθέτει ρίζες και επιπλέει ελεύθερα στο νερό. Τα φύλλα του σχηματίζουν μικροσκοπικές παγίδες που κλείνουν όταν ένας μικρός υδρόβιος οργανισμός αγγίξει τις ευαίσθητες τρίχες στο εσωτερικό τους.
Τρέφεται κυρίως με πολύ μικρά ασπόνδυλα του νερού. Το είδος θεωρείται απειλούμενο στη φύση και έχει εξαφανιστεί από αρκετές περιοχές όπου υπήρχε παλαιότερα.
9. Rainbow plant (Byblis)
Τα φυτά του γένους Byblis είναι γνωστά ως «rainbow plants» επειδή οι πολυάριθμες σταγόνες πάνω στις αδενώδεις τρίχες τους αντανακλούν το φως και μπορούν να δημιουργήσουν ιριδίζουσα όψη.
Σε αντίθεση με έναν παλιό διαδεδομένο ισχυρισμό, τα άνθη τους δεν κλείνουν πάνω στη λεία. Τα έντομα παγιδεύονται στις κολλώδεις τρίχες που καλύπτουν κυρίως τα λεπτά φύλλα και τους βλαστούς.
Στη συνέχεια, άλλοι αδένες βοηθούν στην πέψη και στην απορρόφηση των θρεπτικών συστατικών. Τα είδη του γένους απαντούν κυρίως στην Αυστραλία και στη Νέα Γουινέα.
10. North American pitcher plants (Sarracenia)
Τα Sarracenia είναι τα χαρακτηριστικά pitcher plants της Βόρειας Αμερικής. Αντί να κλείνουν πάνω στο θήραμα, μετατρέπουν τα φύλλα τους σε βαθιές σωληνοειδείς παγίδες.
Χρώματα, νέκταρ και άλλες οπτικές ή χημικές ενδείξεις προσελκύουν έντομα προς το άνοιγμα. Οι εσωτερικές επιφάνειες δυσκολεύουν την επιστροφή τους προς τα πάνω και τελικά η λεία καταλήγει στο εσωτερικό της παγίδας, όπου αποσυντίθεται ή χωνεύεται και τα θρεπτικά συστατικά απορροφώνται από το φυτό.
Αν και τα έντομα και άλλα μικρά ασπόνδυλα αποτελούν τη συνηθέστερη λεία, σε ορισμένα είδη έχουν καταγραφεί περιστασιακά ακόμη και μικρά σπονδυλωτά.
Γιατί τα σαρκοφάγα φυτά τρώνε ζώα;
Τα σαρκοφάγα φυτά δεν χρειάζονται τη λεία τους για ενέργεια με τον ίδιο τρόπο που ένα ζώο χρειάζεται τροφή. Εξακολουθούν να φωτοσυνθέτουν όπως τα υπόλοιπα πράσινα φυτά.
Η σαρκοφαγία αποτελεί κυρίως προσαρμογή σε περιβάλλοντα όπου το έδαφος είναι φτωχό σε απαραίτητα θρεπτικά στοιχεία. Παγιδεύοντας και διασπώντας μικρούς οργανισμούς, τα φυτά αποκτούν άζωτο και άλλα στοιχεία που διαφορετικά θα ήταν δύσκολο να εξασφαλίσουν.
Ακριβώς γι’ αυτό παρουσιάζουν τόσο διαφορετικές παγίδες: από τις αστραπιαίες «δαγκάνες» της Venus flytrap μέχρι τις κολλώδεις επιφάνειες της Drosera και τις βαθιές στάμνες των Nepenthes. Δεν είναι «θανατηφόρα φυτά» για τον άνθρωπο, αλλά εξαιρετικά παραδείγματα του τρόπου με τον οποίο η εξέλιξη μπορεί να δώσει πολύ διαφορετικές λύσεις στο ίδιο πρόβλημα.
Πηγές:
