«Οι δικές μας γλώσσες είναι σήμερα ένα είδος ημιελληνικών ή κρυπτοελληνικών». Η εντυπωσιακή φράση δεν προέρχεται από τον κινηματογραφικό Γκας Πορτοκάλος της ταινίας «Γάμος αλά Ελληνικά», αλλά από έναν από τους σημαντικότερους Ισπανούς ελληνιστές και γλωσσολόγους.
Ο Francisco Rodríguez Adrados αφιέρωσε μεγάλο μέρος της ζωής του στη μελέτη της ελληνικής γλώσσας και υποστήριζε ότι η επίδρασή της στις ευρωπαϊκές γλώσσες και ιδιαίτερα στην επιστημονική ορολογία είναι τόσο βαθιά, ώστε μπορούμε μεταφορικά να μιλάμε για ένα είδος «ημιελληνικών».
Ποιος ήταν ο Francisco Rodríguez Adrados;
Ο Francisco Rodríguez Adrados (1922-2020) ήταν Ισπανός ελληνιστής, φιλόλογος, γλωσσολόγος και μεταφραστής, με σημαντικό έργο στην αρχαία ελληνική, την ινδοευρωπαϊκή γλωσσολογία και την ιστορία των γλωσσών.
Δίδαξε για δεκαετίες στο Πανεπιστήμιο Complutense της Μαδρίτης και υπήρξε μέλος σημαντικών ακαδημαϊκών ιδρυμάτων, μεταξύ των οποίων η Real Academia Española, η Real Academia de la Historia και η Ακαδημία Αθηνών ως ξένο μέλος.
Παράλληλα, διηύθυνε το μεγάλο ερευνητικό έργο του Diccionario Griego-Español, ενός εκτεταμένου λεξικού της αρχαίας ελληνικής προς τα ισπανικά. Για αυτό το έργο ο Adrados και η ομάδα του τιμήθηκαν το 1989 με το Βραβείο Αριστοτέλης του Ιδρύματος Ωνάση.
Γιατί μίλησε για «ημιελληνικές» γλώσσες;
Η φράση εμφανίζεται στο έργο του Historia de la lengua griega: de los orígenes a nuestros días («Ιστορία της ελληνικής γλώσσας: από τις απαρχές ως τις μέρες μας»).
Ο Adrados αναφερόταν στη μεγάλη άμεση και έμμεση επίδραση που άσκησε η ελληνική στις μεταγενέστερες γλώσσες. Όπως εξηγούσε, ελληνικές λέξεις πέρασαν αρχικά στα λατινικά και από εκεί σε πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες, ενώ τεράστιο μέρος της διεθνούς επιστημονικής ορολογίας δημιουργήθηκε με ελληνικές ρίζες.
Έτσι έφτασε στη χαρακτηριστική διατύπωση ότι οι σύγχρονες ευρωπαϊκές γλώσσες μπορούν, κατά μία έννοια, να θεωρηθούν «ένα είδος ημιελληνικών ή κρυπτοελληνικών».
Δεν εννοούσε φυσικά ότι τα αγγλικά, τα ισπανικά, τα γαλλικά ή άλλες γλώσσες αποτελούν παραλλαγές της ελληνικής. Πρόκειται για μια έντονη μεταφορά με την οποία ήθελε να τονίσει πόσο βαθιά έχει εισχωρήσει το ελληνικό λεξιλόγιο, άμεσα ή μέσω άλλων γλωσσών, στον ευρωπαϊκό πολιτισμό και στην επιστήμη.
Η ελληνική γλώσσα μέσα στους αιώνες
Ο Adrados τόνιζε επίσης τη μακρά γραπτή ιστορία της ελληνικής. Στο βιβλίο του συνέκρινε τη μακραίωνη παρουσία της με εκείνη της κινεζικής και υπογράμμιζε τη συνέχεια της ελληνικής γλωσσικής παράδοσης επί χιλιετίες.
Η ελληνική είναι πράγματι μία από τις αρχαιότερα τεκμηριωμένες γλώσσες που εξακολουθούν να ομιλούνται, με τις παλαιότερες γνωστές γραπτές μορφές της να φτάνουν στη μυκηναϊκή εποχή και στις πινακίδες της Γραμμικής Β.
Ο Ισπανός ελληνιστής πήγαινε όμως ένα βήμα παραπέρα. Χαρακτήριζε την ελληνική «πρώτη γλώσσα του κόσμου» όταν κριτήριο ήταν η επίδρασή της στις άλλες γλώσσες. Πρόκειται για τη δική του αξιολόγηση και όχι για κάποια επίσημη γλωσσολογική κατάταξη.
Η δεύτερη ζωή της ελληνικής στις άλλες γλώσσες
Για τον Adrados, η ελληνική δεν συνέχισε να ζει μόνο μέσα από τη νεότερη ελληνική. Απέκτησε, όπως έγραφε, και μια «δεύτερη ζωή» μέσα από το λεξιλόγιο και ιδιαίτερα μέσα από τη γλώσσα της επιστήμης, της φιλοσοφίας και της τεχνολογίας.
Λέξεις και συνθετικά όπως «βιο-», «γεω-», «τηλε-», «μικρο-», «μακρο-», «δημοκρατία», «φιλοσοφία», «θεωρία», «ανάλυση» και αμέτρητοι επιστημονικοί όροι ελληνικής προέλευσης χρησιμοποιούνται σε διαφορετικές μορφές σε πολλές γλώσσες.
Ιδιαίτερα στην ιατρική, στη βιολογία, στη φυσική, στα μαθηματικά και στη φιλοσοφία, οι ελληνικές ρίζες χρησιμοποιήθηκαν επί αιώνες για τη δημιουργία νέων όρων. Ακόμη και λέξεις που δημιουργήθηκαν πολύ αργότερα από την αρχαιότητα σχηματίστηκαν συχνά από ελληνικά στοιχεία.
Το βιβλίο «Ιστορία της ελληνικής γλώσσας»
Το έργο του Adrados κυκλοφόρησε στα ελληνικά το 2003 από τις εκδόσεις Παπαδήμα, με τίτλο «Ιστορία της ελληνικής γλώσσας (από τις απαρχές ως τις μέρες μας)».
Η ελληνική έκδοση παρουσιάστηκε τον Φεβρουάριο του 2003 σε εκδήλωση στην ΕΣΗΕΑ, παρουσία και του ίδιου του Ισπανού ελληνιστή.
Το βιβλίο παρακολουθεί την πορεία της ελληνικής από τις ινδοευρωπαϊκές καταβολές και τις αρχαίες διαλέκτους έως την αττική και την Ελληνιστική Κοινή. Στη συνέχεια εξετάζει την εξέλιξη της γλώσσας κατά τη ρωμαϊκή και τη βυζαντινή περίοδο έως τη νεότερη ελληνική.
Ιδιαίτερη θέση στο έργο έχει η εξάπλωση της ελληνικής επιστημονικής ορολογίας. Για τον Adrados, η δημιουργία της φιλοσοφίας και πολλών επιστημών στον ελληνικό κόσμο συνοδεύτηκε από τη δημιουργία ενός λεξιλογίου που στη συνέχεια πέρασε στα λατινικά και στις νεότερες ευρωπαϊκές γλώσσες.
Τι πραγματικά σημαίνει η περίφημη φράση του
Η φράση περί «ημιελληνικών» ή «κρυπτοελληνικών» γλωσσών είναι εντυπωσιακή, αλλά χρειάζεται να διαβάζεται μέσα στο πλαίσιο στο οποίο τη χρησιμοποίησε ο Adrados.
Δεν υποστήριζε ότι όλες οι σύγχρονες γλώσσες προέρχονται από τα ελληνικά. Οι περισσότερες ευρωπαϊκές γλώσσες, όπως και η ελληνική, ανήκουν στην ευρύτερη ινδοευρωπαϊκή οικογένεια και έχουν τη δική τους ανεξάρτητη ιστορική εξέλιξη.
Αυτό που ήθελε να αναδείξει ήταν κάτι διαφορετικό: ότι ο ελληνικός πολιτισμός δημιούργησε ένα τεράστιο απόθεμα λέξεων, εννοιών και επιστημονικής ορολογίας που πέρασε από γενιά σε γενιά και από γλώσσα σε γλώσσα.
Και με αυτή την έννοια, η χαρακτηριστική υπερβολή του Ισπανού ελληνιστή περιγράφει μια πραγματική και εντυπωσιακή ιστορική επιρροή: χιλιάδες χρόνια μετά τα πρώτα ελληνικά κείμενα, ελληνικές λέξεις και ρίζες εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται καθημερινά πολύ πέρα από τα σύνορα της Ελλάδας.
