Γιατί διδάσκουμε Αρχαία Ελληνικά στα παιδιά; Είναι ένα ερώτημα που έχει απασχολήσει πολλές γενιές εκπαιδευτικών, γονέων και μαθητών. Ο σπουδαίος Έλληνας φιλόλογος Ιωάννης Θ. Κακριδής είχε δώσει τη δική του απάντηση, εξηγώντας γιατί η επαφή με τον αρχαίο ελληνικό κόσμο έχει αξία, αλλά και γιατί ο τρόπος διδασκαλίας μπορεί να είναι πιο σημαντικός από τις ώρες του μαθήματος.
Σε μια ομιλία του για την εκπαίδευση, ο Κακριδής παρουσίασε τρεις βασικούς λόγους για τους οποίους τα παιδιά χρειάζεται να γνωρίζουν την αρχαία ελληνική γραμματεία. Παράλληλα, άσκησε αυστηρή κριτική στο παραδοσιακό σχολικό σύστημα, που συχνά έκανε τους μαθητές να απομακρύνονται από τους αρχαίους συγγραφείς αντί να τους αγαπούν.
Ποιος ήταν ο Ιωάννης Θ. Κακριδής;
Ο Ιωάννης Θ. Κακριδής (1901–1992) υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες κλασικούς φιλολόγους του 20ού αιώνα. Ασχολήθηκε με τη μελέτη της αρχαίας ελληνικής γραμματείας και συνέβαλε καθοριστικά στη γνωριμία του νεότερου κοινού με τα ομηρικά έπη.
Μαζί με τον Νίκο Καζαντζάκη εργάστηκε στη μετάφραση της Ιλιάδας και της Οδύσσειας, επιδιώκοντας να φέρει τα έργα του Ομήρου πιο κοντά στον σύγχρονο αναγνώστη.
Στο κείμενό του για τη διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών, ο Κακριδής δεν περιορίζεται στην αξία της γλώσσας. Εξετάζει κυρίως τι πρέπει να αποκομίζει ένα παιδί από την επαφή του με τον αρχαίο κόσμο.
Οι τρεις λόγοι που θεωρούσε σημαντική τη διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών
1. Η γνωριμία με την ιστορία και τον πολιτισμό μας
Ο πρώτος λόγος που παρουσιάζει ο Κακριδής συνδέεται με την ιστορική συνέχεια του ελληνικού πολιτισμού.
Για να κατανοήσουμε καλύτερα το παρόν, θεωρεί απαραίτητο να γνωρίζουμε το παρελθόν μας. Η γλώσσα, η λογοτεχνία, οι ιδέες και οι πολιτισμικές παραδόσεις δεν δημιουργήθηκαν ξαφνικά, αλλά διαμορφώθηκαν μέσα από μια μακρά ιστορική πορεία.
Η αρχαία ελληνική γραμματεία επιτρέπει στους μαθητές να γνωρίσουν σημαντικές πλευρές αυτής της πορείας. Μέσα από τα κείμενα του Ομήρου, των τραγικών ποιητών και των ιστορικών, μπορούν να κατανοήσουν καλύτερα πώς σκέφτονταν και πώς αντιλαμβάνονταν τον κόσμο οι άνθρωποι άλλων εποχών.
2. Η συμβολή του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού στην Ευρώπη
Ο δεύτερος λόγος αφορά την επιρροή που άσκησε ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός στην ευρωπαϊκή σκέψη.
Η φιλοσοφία, η ιστορία, η ποίηση, το θέατρο και η πολιτική θεωρία της αρχαίας Ελλάδας συνέβαλαν σημαντικά στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής πνευματικής παράδοσης, σε συνδυασμό με τη ρωμαϊκή κληρονομιά και άλλες ιστορικές επιρροές.
Ο Κακριδής θεωρούσε πως η γνωριμία με τα έργα των αρχαίων Ελλήνων βοηθά τους μαθητές να κατανοήσουν καλύτερα τις πνευματικές ρίζες του ευρωπαϊκού πολιτισμού.
3. Η αξία της ελεύθερης σκέψης και του ανθρώπου
Ο τρίτος και σημαντικότερος λόγος, σύμφωνα με τον ίδιο, αφορά τον άνθρωπο και τη θέση του στον κόσμο.
Ο Κακριδής δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην ανάπτυξη της ελεύθερης σκέψης, της υπευθυνότητας και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας μέσα στην αρχαία ελληνική πνευματική παράδοση.
Αναφέρεται στην ιστορική σημασία της δημοκρατίας, της φιλοσοφικής αναζήτησης και της προσπάθειας του ανθρώπου να κατανοήσει τον εαυτό του και την κοινωνία.
Η προσέγγισή του εκφράζει τη δική του ανθρωπιστική αντίληψη για την αρχαία Ελλάδα. Δεν σημαίνει ότι η ελευθερία ή η ανθρώπινη αξία ήταν άγνωστες σε όλους τους άλλους αρχαίους πολιτισμούς, ούτε ότι η αρχαία ελληνική κοινωνία ήταν απαλλαγμένη από ανισότητες και αποκλεισμούς.
Για τον Κακριδή, πάντως, το ουσιαστικότερο κέρδος της κλασικής παιδείας ήταν να βοηθά τους νέους να καλλιεργούν την κρίση τους και να αναπτύσσονται ως ελεύθεροι και υπεύθυνοι άνθρωποι.
Γιατί ο Κακριδής ασκούσε κριτική στον τρόπο διδασκαλίας;
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της ομιλίας είναι η κριτική του στο παλαιό εκπαιδευτικό σύστημα.
Ο Κακριδής παρατηρούσε ότι οι μαθητές αφιέρωναν πολλές ώρες στην εκμάθηση της αρχαίας γλώσσας, αλλά συχνά ολοκλήρωναν τις σπουδές τους χωρίς να έχουν γνωρίσει ουσιαστικά τους μεγάλους συγγραφείς.
Τα αρχαία κείμενα διδάσκονταν πολλές φορές σε μικρά, αποσπασματικά τμήματα. Ο χρόνος εξαντλούνταν στην αντιμετώπιση γραμματικών και συντακτικών δυσκολιών, αφήνοντας ελάχιστο περιθώριο για συζήτηση γύρω από τις ιδέες και την καλλιτεχνική αξία των έργων.
Έτσι, αντί οι μαθητές να ανακαλύπτουν τον κόσμο του Ομήρου, του Σοφοκλή ή του Θουκυδίδη, μπορούσαν να καταλήγουν να αντιμετωπίζουν το μάθημα ως μια σειρά από δύσκολους γλωσσικούς κανόνες.
Ο Κακριδής πίστευε ότι η γνώση της αρχαίας γλώσσας έχει μεγάλη μορφωτική αξία. Αμφισβητούσε όμως αν το παραδοσιακό σύστημα κατάφερνε να μεταδώσει αυτή την αξία στους περισσότερους μαθητές.
Γιατί υποστήριζε τη διδασκαλία αρχαίων κειμένων από μετάφραση;
Η πρότασή του ήταν να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στο περιεχόμενο των αρχαίων έργων κατά τα πρώτα σχολικά χρόνια.
Στο πλαίσιο της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης που συζητούσε, υποστήριζε τη διδασκαλία σημαντικών αρχαίων κειμένων από καλές νεοελληνικές μεταφράσεις στο Γυμνάσιο, ώστε οι μαθητές να μπορούν να κατανοήσουν την πλοκή, τους χαρακτήρες και τις ιδέες τους.
Για παράδειγμα, θεωρούσε προτιμότερο να γνωρίσει ένα παιδί μεγάλο μέρος της Οδύσσειας από μετάφραση, παρά να μελετήσει λίγους μόνο στίχους στο πρωτότυπο, χωρίς να καταλάβει την ολοκληρωμένη ιστορία του Οδυσσέα.
Με αυτόν τον τρόπο, οι μαθητές θα είχαν περισσότερο χρόνο να συζητήσουν τα πρόσωπα, τις επιλογές, τις συγκρούσεις και τα ανθρώπινα ζητήματα που παρουσιάζονται στα έργα.
Ο Κακριδής δεν υποστήριζε την εγκατάλειψη της αρχαίας γλώσσας. Αντίθετα, πρότεινε οι μαθητές που συνέχιζαν στο Λύκειο να μελετούν και τα πρωτότυπα κείμενα, έχοντας ήδη αποκτήσει εξοικείωση με τον αρχαίο κόσμο.
Η βασική του σκέψη ήταν ότι η αγάπη για ένα λογοτεχνικό έργο μπορεί να αποτελέσει ισχυρό κίνητρο για τη βαθύτερη μελέτη της γλώσσας στην οποία γράφτηκε.
Τι μπορούμε να κρατήσουμε από τις απόψεις του Κακριδή;
Παρότι η ομιλία του αναφέρεται σε ένα συγκεκριμένο ιστορικό εκπαιδευτικό πλαίσιο, τα ερωτήματά του εξακολουθούν να έχουν ενδιαφέρον.
Τι πρέπει να μαθαίνουν τα παιδιά από τα Αρχαία Ελληνικά; Αρκεί να γνωρίζουν γραμματική και συντακτικό ή χρειάζεται να κατανοούν και τον κόσμο των συγγραφέων που μελετούν;
Πώς μπορεί ένα σχολικό μάθημα να καλλιεργεί το ενδιαφέρον, τη σκέψη και την αγάπη για τη λογοτεχνία, αντί να περιορίζεται στην απομνημόνευση;
Ο Κακριδής έδινε τη δική του απάντηση: η κλασική παιδεία πρέπει να προσφέρει στους νέους κάτι περισσότερο από γλωσσικές γνώσεις. Πρέπει να τους βοηθά να γνωρίζουν τον άνθρωπο, την ιστορία, την τέχνη και τις μεγάλες ιδέες που διαμόρφωσαν τον πολιτισμό.
Για τον σπουδαίο φιλόλογο, ο σκοπός δεν ήταν απλώς να μάθει ένα παιδί να μεταφράζει αρχαία κείμενα, αλλά να μπορέσει να τα κατανοήσει, να τα αγαπήσει και να αντλήσει από αυτά ουσιαστική μόρφωση.
Πρωτότυπο ιστορικό κείμενο: Ιωάννης Θ. Κακριδής, «Γιατί διδάσκουμε Αρχαία Ελληνικά στα παιδιά». Η πλήρης ομιλία παρουσιάζεται στο Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας. Το παρόν άρθρο αποτελεί συνοπτική παρουσίαση των βασικών επιχειρημάτων της και όχι αυτούσια αναδημοσίευση.
