Στις 23 Σεπτεμβρίου 1939 πέθανε στο Λονδίνο ο Σίγκμουντ Φρόυντ, ο άνθρωπος που συνέδεσε το όνομά του όσο λίγοι με την προσπάθεια να κατανοήσουμε τι συμβαίνει κάτω από την επιφάνεια των σκέψεων και των συναισθημάτων μας.
Ο ιδρυτής της ψυχανάλυσης ήταν 83 ετών και τα τελευταία χρόνια της ζωής του αντιμετώπιζε προχωρημένο καρκίνο του στόματος και της γνάθου. Είχε εγκατασταθεί στο Λονδίνο το 1938, όταν αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη Βιέννη μετά την προσάρτηση της Αυστρίας από τη ναζιστική Γερμανία.
Ο Φρόυντ πέθανε στις 23 Σεπτεμβρίου 1939 στο σπίτι του στο Hampstead, το οποίο σήμερα στεγάζει το Freud Museum London.
Τρεις ημέρες αργότερα, στις 26 Σεπτεμβρίου, έγινε η αποτέφρωσή του στο Golders Green Crematorium. Η τέφρα του τοποθετήθηκε σε έναν αρχαίο ελληνικό κρατήρα που του είχε χαρίσει η Marie Bonaparte. Αργότερα τοποθετήθηκε στο ίδιο δοχείο και η τέφρα της συζύγου του, Μάρθας.
Γιατί εξακολουθούμε να μιλάμε για τον Φρόυντ;
Περισσότερο από έναν αιώνα μετά την εμφάνιση της ψυχανάλυσης, πολλές από τις θεωρίες του Φρόυντ εξακολουθούν να συζητούνται, να επανεξετάζονται ή να αμφισβητούνται.
Η μεγάλη επιρροή του, όμως, δεν βρίσκεται μόνο στις επιμέρους θεωρίες του.
Βρίσκεται και σε μια ιδέα που σήμερα μπορεί να φαίνεται αυτονόητη: ότι δεν καταλαβαίνουμε πάντοτε πλήρως γιατί σκεφτόμαστε, αισθανόμαστε ή συμπεριφερόμαστε με έναν συγκεκριμένο τρόπο.
Ο Φρόυντ έστρεψε την προσοχή σε όσα μπορεί να λειτουργούν έξω από την άμεση συνειδητή μας σκέψη.
Δεν γνωρίζουμε πάντοτε τον εαυτό μας όσο νομίζουμε
Μία από τις πιο γνωστές διατυπώσεις του Φρόυντ είναι ότι «το Εγώ δεν είναι κυρίαρχο στο ίδιο του το σπίτι».
Πίσω από αυτή τη φράση βρίσκεται μια απλή αλλά ισχυρή ιδέα: οι αποφάσεις μας δεν επηρεάζονται μόνο από τις σκέψεις που μπορούμε εύκολα να εξηγήσουμε.
Επιθυμίες, φόβοι, προηγούμενες εμπειρίες και εσωτερικές συγκρούσεις μπορούν επίσης να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιδρούμε.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε συμπεριφορά πρέπει να ερμηνεύεται με τους όρους της κλασικής ψυχανάλυσης. Μπορεί όμως να αποτελέσει μια χρήσιμη υπενθύμιση ότι η αυτοπαρατήρηση συχνά απαιτεί περισσότερα από μια γρήγορη εξήγηση.
Το παρελθόν μπορεί να επηρεάζει το παρόν
Ο Φρόυντ έδωσε ιδιαίτερη σημασία στις εμπειρίες των πρώτων χρόνων της ζωής και στις σχέσεις με τους σημαντικούς ανθρώπους γύρω μας.
Δεν χρειάζεται να δεχτεί κανείς κάθε επιμέρους θεωρία του για να αναγνωρίσει την αξία μιας βασικής ερώτησης:
Μήπως κάποια από όσα αισθανόμαστε σήμερα συνδέονται με εμπειρίες που κουβαλάμε από παλαιότερα;
Για έναν άνθρωπο που προσπαθεί να κατανοήσει καλύτερα τον εαυτό του, αυτή η ερώτηση μπορεί να είναι περισσότερο χρήσιμη από μια έτοιμη απάντηση.
Τα όνειρα ως παράθυρο στις σκέψεις μας
Το 1900 κυκλοφόρησε το σημαντικότερο ίσως έργο του Φρόυντ, Η ερμηνεία των ονείρων.
Ο ίδιος χαρακτήρισε την ερμηνεία των ονείρων ως τη «βασιλική οδό» προς τη γνώση του ασυνείδητου.
Για τον Φρόυντ, τα όνειρα δεν ήταν απλώς τυχαίες εικόνες της νύχτας. Θεωρούσε ότι μπορούσαν να αποκαλύψουν επιθυμίες, φόβους και συγκρούσεις που δεν είναι εύκολα προσβάσιμες στη συνειδητή σκέψη.
Οι σύγχρονες αντιλήψεις για τα όνειρα δεν ταυτίζονται απαραίτητα με τις θεωρίες του, όμως το ενδιαφέρον για το πώς συνδέονται ύπνος, μνήμη, συναίσθημα και εμπειρία παραμένει έντονο.
Η αξία του να μιλάμε για όσα μας απασχολούν
Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο της ψυχανάλυσης ήταν η έμφαση στον λόγο.
Ο άνθρωπος καλείται να μιλήσει για σκέψεις, συναισθήματα, αναμνήσεις και φόβους που μπορεί να δυσκολεύεται να εκφράσει.
Από εκεί προέρχεται και η ευρύτερη ιδέα ότι η προσπάθεια να βάλουμε σε λέξεις όσα συμβαίνουν μέσα μας μπορεί να μας βοηθήσει να τα δούμε διαφορετικά.
Δεν πρόκειται για μια απλή συνταγή αυτοβοήθειας. Είναι όμως μια από τις ιδέες που συνέβαλαν στην ανάπτυξη μιας ολόκληρης παράδοσης ψυχοθεραπείας βασισμένης στον διάλογο.
Ο Φρόυντ και η ομοφυλοφιλία
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει μια επιστολή που έγραψε το 1935 σε μια μητέρα η οποία ανησυχούσε για τον ομοφυλόφιλο γιο της.
Σε μια εποχή κατά την οποία η ομοφυλοφιλία αντιμετωπιζόταν ακόμη σε πολλές χώρες ως έγκλημα ή ασθένεια, ο Φρόυντ έγραψε ότι δεν αποτελεί κάτι για το οποίο κάποιος πρέπει να ντρέπεται και ότι δεν μπορεί να ταξινομηθεί ως ασθένεια.
Η διατύπωσή του αντανακλά φυσικά και αντιλήψεις της εποχής του, ωστόσο η συγκεκριμένη επιστολή έχει ιστορικό ενδιαφέρον για τη στάση του απέναντι στο ζήτημα.
Τι μπορούμε να κρατήσουμε σήμερα από τον Φρόυντ;
Δεν χρειάζεται να θεωρούμε κάθε θεωρία του Φρόυντ σωστή για να αναγνωρίσουμε πόσο βαθιά επηρέασε τον τρόπο με τον οποίο μιλάμε για τον ανθρώπινο ψυχισμό.
Μερικές από τις ερωτήσεις που έθεσε παραμένουν οικείες:
- Γιατί αντιδρούμε μερικές φορές με τρόπους που ούτε εμείς καταλαβαίνουμε;
- Πόσο επηρεάζει το παρελθόν τις σημερινές μας σχέσεις;
- Τι κρύβεται πίσω από έναν φόβο ή μια έντονη συναισθηματική αντίδραση;
- Πόσο καλά γνωρίζουμε πραγματικά τα κίνητρά μας;
- Μπορεί το να μιλήσουμε ανοιχτά για όσα αισθανόμαστε να μας βοηθήσει να τα κατανοήσουμε καλύτερα;
Ίσως αυτή να είναι και η πιο διαχρονική πλευρά της παρακαταθήκης του Φρόυντ: όχι ότι μας έδωσε όλες τις σωστές απαντήσεις, αλλά ότι μας έκανε να κοιτάξουμε με μεγαλύτερη προσοχή τις ερωτήσεις που αφορούν τον ίδιο μας τον εαυτό.
Ο Σίγκμουντ Φρόυντ πέθανε στις 23 Σεπτεμβρίου 1939. Οι συζητήσεις που άνοιξε για το ασυνείδητο, τις σχέσεις, τα όνειρα και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας συνεχίζονται μέχρι σήμερα.
