Υπάρχουν άνθρωποι που μελετούν την αρχαία Ελλάδα για επαγγελματικούς λόγους και υπάρχουν άλλοι που αφιερώνουν σχεδόν ολόκληρη τη ζωή τους στην προσπάθεια να εξηγήσουν γιατί οι ιδέες της εξακολουθούν να μας αφορούν.
Η Ζακλίν ντε Ρομιγί ανήκε στη δεύτερη κατηγορία. Η μεγάλη Γαλλίδα ελληνίστρια μελέτησε τον Θουκυδίδη, τον Όμηρο, την τραγωδία, τη δημοκρατία, την ελευθερία και τις έννοιες που γεννήθηκαν ή διαμορφώθηκαν στην αρχαία ελληνική σκέψη.
Ποια ήταν η Ζακλίν ντε Ρομιγί;
Η Jacqueline de Romilly γεννήθηκε το 1913 στη Σαρτρ της Γαλλίας. Από νεαρή ηλικία ξεχώρισε στις κλασικές σπουδές και το 1930 διακρίθηκε στα ελληνικά και στα λατινικά στον περίφημο γαλλικό διαγωνισμό Concours Général, την πρώτη χρονιά κατά την οποία μπορούσαν να συμμετάσχουν και κορίτσια.
Σπούδασε στο Παρίσι και στη συνέχεια αφιέρωσε την ακαδημαϊκή της πορεία στην αρχαία ελληνική γλώσσα, τη λογοτεχνία και την ιστορία των ιδεών. Δίδαξε στο Πανεπιστήμιο της Λιλ και στη Σορβόννη, ενώ το 1973 έγινε η πρώτη γυναίκα καθηγήτρια του Collège de France που διορίστηκε σε κρατική έδρα.
Ο Θουκυδίδης βρέθηκε στο κέντρο της ζωής της
Αν υπάρχει ένας αρχαίος συγγραφέας που συνδέθηκε περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο με το έργο της, αυτός ήταν ο Θουκυδίδης.
Η ντε Ρομιγί αφιέρωσε σημαντικό μέρος της έρευνάς της στον Αθηναίο ιστορικό, στη σκέψη του, στην πολιτική δύναμη, στον πόλεμο και στον τρόπο με τον οποίο περιέγραψε τη συμπεριφορά των ανθρώπων και των πόλεων.
Όμως το ενδιαφέρον της δεν περιορίστηκε εκεί. Μελέτησε τον Όμηρο, τους τραγικούς ποιητές, τον Πλάτωνα, τους σοφιστές και γενικότερα τον τρόπο με τον οποίο η ελληνική σκέψη διαμόρφωσε έννοιες όπως η ελευθερία, ο νόμος, η δημοκρατία και η ανθρώπινη ευθύνη.
Έγραψε ένα ολόκληρο βιβλίο για το ερώτημα «Γιατί η Ελλάδα;»
Το 1992 κυκλοφόρησε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά έργα της, το Pourquoi la Grèce?, δηλαδή «Γιατί η Ελλάδα;».
Το βασικό ερώτημα του βιβλίου ήταν απλό αλλά τεράστιο: γιατί κείμενα που γράφτηκαν πριν από περίπου 2.500 χρόνια εξακολουθούν να φαίνονται σύγχρονα και να μιλούν σε ανθρώπους εντελώς διαφορετικών εποχών;
Η απάντηση που αναπτύσσει η ντε Ρομιγί περιστρέφεται γύρω από μια ιδέα: την προσπάθεια των αρχαίων Ελλήνων να περάσουν από το συγκεκριμένο στο ανθρώπινο και από το τοπικό στο καθολικό. Η σχετική βιβλιογραφία για το βιβλίο τονίζει ακριβώς αυτή την αναζήτηση του ανθρώπινου και του οικουμενικού στην ελληνική γραμματεία.
Γιατί θεωρούσε τόσο σημαντική την ελληνική λογοτεχνία;
Για τη Ζακλίν ντε Ρομιγί, τα ελληνικά κείμενα δεν ήταν απλώς αρχαία κείμενα που έπρεπε να διατηρηθούν σε βιβλιοθήκες. Ήταν τρόποι σκέψης που εξακολουθούσαν να επηρεάζουν τη σύγχρονη κοινωνία.
Στο έργο της επανέρχονται συνεχώς ο νόμος απέναντι στη βία, η πειθώ απέναντι στον εξαναγκασμό, η ελευθερία, η δικαιοσύνη και η δυνατότητα του ανθρώπου να συζητά και να επιχειρηματολογεί.
Δεν παρουσίαζε την αρχαία Ελλάδα ως έναν τέλειο κόσμο. Αναγνώριζε τις αντιφάσεις της, τους πολέμους, τη δουλεία, τον ιμπεριαλισμό και τις αποτυχίες της δημοκρατίας. Αυτό που την ενδιέφερε ήταν ότι οι ίδιοι οι Έλληνες διατύπωσαν με μεγάλη σαφήνεια ερωτήματα και αξίες που συνέχισαν να συζητούνται για αιώνες.
Η Ελλάδα την τίμησε και εκείνη δεν έκρυψε ποτέ την αγάπη της
Η σχέση της με την Ελλάδα δεν έμεινε μόνο στο επίπεδο των βιβλίων. Το 1995 απέκτησε την ελληνική υπηκοότητα και την ίδια χρονιά τιμήθηκε με το Βραβείο Ωνάση για τον πολιτισμό. Το 2000 ανακηρύχθηκε πρέσβειρα του ελληνισμού, ενώ το 2008 έλαβε βραβείο από το Ελληνικό Κοινοβούλιο.
Στη Γαλλία είχε ήδη κατακτήσει μερικές από τις υψηλότερες ακαδημαϊκές διακρίσεις. Το 1975 έγινε η πρώτη γυναίκα που εξελέγη στην Académie des inscriptions et belles-lettres και το 1988 εξελέγη στη Γαλλική Ακαδημία.
Τι ισχύει με τη γνωστή φράση για τις ελληνικές λέξεις;
Στο διαδίκτυο αποδίδεται πολύ συχνά στη Ζακλίν ντε Ρομιγί η φράση ότι αν η Ελλάδα ζητούσε πίσω όλες τις λέξεις που έχει δανείσει, ο δυτικός πολιτισμός θα κατέρρεε.
Η φράση έχει αναπαραχθεί σε πλήθος ελληνικών ιστοσελίδων και εφημερίδων. Δεν υπάρχει όμως εύκολα εντοπίσιμη πρωτογενής πηγή, όπως βιβλίο, ομιλία ή συνέντευξή της, που να επιβεβαιώνει με βεβαιότητα την απόδοση.
Γι’ αυτό είναι ασφαλέστερο να τη βλέπουμε ως μια φράση που της αποδίδεται ευρέως και όχι ως τεκμηριωμένο απόφθεγμα.
Η πραγματική θέση της για την ελληνική κληρονομιά ήταν ακόμη πιο ενδιαφέρουσα
Δεν χρειαζόταν άλλωστε μια εντυπωσιακή ατάκα για να δείξει πόσο σημαντική θεωρούσε την Ελλάδα.
Ολόκληρη η ακαδημαϊκή της πορεία βασίστηκε στην ιδέα ότι η αρχαία ελληνική σκέψη παραμένει παρούσα στον τρόπο με τον οποίο μιλάμε για δημοκρατία, ελευθερία, νόμο, πολιτική, λογοτεχνία και ανθρώπινη συμπεριφορά.
Στο «Γιατί η Ελλάδα;» επιχείρησε ακριβώς να εξηγήσει γιατί ένας πολιτισμός τόσο μακρινός χρονικά συνέχισε να τροφοδοτεί την ευρωπαϊκή σκέψη. Το βιβλίο κυκλοφόρησε το 1992 και αποτελεί ένα από τα έργα στα οποία φαίνεται καθαρότερα η προσπάθειά της να φέρει τις κλασικές σπουδές πιο κοντά στο ευρύ κοινό.
Γιατί υπερασπίστηκε τόσο έντονα τις κλασικές σπουδές;
Στα τελευταία χρόνια της ζωής της, η ντε Ρομιγί ανησυχούσε για την υποχώρηση της διδασκαλίας των ελληνικών και των λατινικών. Δεν αντιμετώπιζε τις κλασικές γλώσσες ως πολυτέλεια ή ως μάθημα μόνο για ειδικούς.
Πίστευε ότι η επαφή με τα αρχαία κείμενα βοηθά τον άνθρωπο να κατανοήσει καλύτερα όχι μόνο το παρελθόν αλλά και τις ιδέες που εξακολουθούν να διαμορφώνουν το παρόν. Για τον λόγο αυτό συμμετείχε ενεργά στην υπεράσπιση της κλασικής παιδείας στη Γαλλία.
Μια ζωή αφιερωμένη σε ένα ερώτημα που παραμένει επίκαιρο
Η Ζακλίν ντε Ρομιγί πέθανε στις 18 Δεκεμβρίου 2010, σε ηλικία 97 ετών. Πίσω της άφησε δεκάδες βιβλία και μελέτες γύρω από την ελληνική γραμματεία και την ιστορία των ιδεών.
Ίσως όμως η μεγαλύτερη κληρονομιά της βρίσκεται στο ερώτημα που επανερχόταν συνεχώς στο έργο της: γιατί εξακολουθούν να μας ενδιαφέρουν άνθρωποι, κείμενα και ιδέες που γεννήθηκαν πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια;
Η δική της απάντηση δεν ήταν ότι οι αρχαίοι Έλληνες ήταν τέλειοι. Ήταν ότι κατάφεραν να διατυπώσουν με εξαιρετική δύναμη ερωτήματα για τον άνθρωπο, την ελευθερία, τον νόμο, τη βία και τη δικαιοσύνη.
Και γι’ αυτό, αιώνες μετά, συνεχίζουμε να επιστρέφουμε στα ίδια κείμενα.
