Μια έξυπνη απάντηση την κατάλληλη στιγμή μπορεί να μείνει στην ιστορία πολύ περισσότερο από την προσβολή που την προκάλεσε. Από την αρχαία Σπάρτη μέχρι τον Stephen Hawking, ορισμένες ατάκες έχουν επαναληφθεί τόσο πολλές φορές ώστε έγιναν σχεδόν θρύλοι.
Υπάρχει όμως μια σημαντική λεπτομέρεια: δεν είναι όλες εξίσου καλά τεκμηριωμένες. Κάποιες καταγράφονται σε ιστορικές πηγές ή σε βίντεο, ενώ άλλες πέρασαν από βιβλία, εφημερίδες και συλλογές αποφθεγμάτων χωρίς να γνωρίζουμε με βεβαιότητα αν ειπώθηκαν ακριβώς έτσι.
1. Οι Σπαρτιάτες και η πιο λακωνική απάντηση
Μία από τις γνωστότερες ιστορίες αφορά τον Φίλιππο Β΄ της Μακεδονίας και τους Σπαρτιάτες. Ο Πλούταρχος καταγράφει ότι ο Φίλιππος τους έστειλε μήνυμα προειδοποιώντας τους πως, αν εισέβαλλε στη Λακωνία, θα τους έδιωχνε.
Η απάντηση των Σπαρτιατών αποτελούνταν από μία μόνο λέξη:
«Αν».
Η ιστορία χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα ως χαρακτηριστικό παράδειγμα της περίφημης λακωνικής συντομίας. Σε μεταγενέστερες εκδοχές η απειλή του Φιλίππου έχει γίνει πολύ πιο δραματική, ακόμη και με αναφορές σε καταστροφή ή υποδούλωση, όμως αυτές δεν είναι η διατύπωση που συναντάμε στον Πλούταρχο.
2. Dorothy Parker
Στην Αμερικανίδα ποιήτρια, συγγραφέα και κριτικό Dorothy Parker αποδίδονται δεκάδες καυστικές ατάκες. Μία από τις πιο γνωστές ιστορίες θέλει κάποιον να της λέει:
«Δεν μπορώ να συλλάβω την ηλιθιότητα».
Και εκείνη να απαντά:
«Προφανώς η μητέρα σου μπορούσε».
Η ιστορία ταιριάζει απόλυτα στη φήμη της Parker για το κοφτερό της χιούμορ, ωστόσο καλό είναι να παρουσιάζεται ως ατάκα που της αποδίδεται και όχι ως απόλυτα τεκμηριωμένος διάλογος.
3. Stephen Hawking και John Oliver
Εδώ δεν έχουμε απλώς μια ιστορία που πέρασε από στόμα σε στόμα. Η ανταλλαγή έγινε μπροστά στην κάμερα το 2014, όταν ο John Oliver πήρε συνέντευξη από τον Stephen Hawking.
Ο Oliver τον ρώτησε αν, εφόσον θα μπορούσαν να υπάρχουν αμέτρητα παράλληλα σύμπαντα, υπάρχει κάποιο σύμπαν στο οποίο ο ίδιος είναι εξυπνότερος από τον Hawking.
Ο φυσικός απάντησε:
«Ναι. Και επίσης ένα σύμπαν στο οποίο είσαι αστείος».
Ο Oliver ξέσπασε σε γέλια και η συγκεκριμένη στιγμή έγινε μία από τις πιο γνωστές χιουμοριστικές εμφανίσεις του Hawking.
4. Η περίφημη ατάκα που αποδίδεται στον Mahatma Gandhi
Για δεκαετίες κυκλοφορεί η ιστορία ότι ένας δημοσιογράφος ρώτησε τον Mahatma Gandhi:
«Τι πιστεύετε για τον Δυτικό Πολιτισμό;»
Και εκείνος απάντησε:
«Πιστεύω ότι θα ήταν μια πολύ καλή ιδέα».
Είναι μία εξαιρετικά επιτυχημένη ατάκα, αλλά η αυθεντικότητά της είναι αμφίβολη. Οι γνωστές γραπτές αναφορές εμφανίζονται αρκετά χρόνια μετά τον θάνατο του Gandhi το 1948 και δεν έχει εντοπιστεί ασφαλής σύγχρονη καταγραφή του περιστατικού.
Για αυτό είναι ακριβέστερο να λέμε ότι η φράση αποδίδεται στον Gandhi, όχι ότι γνωρίζουμε με βεβαιότητα πως την είπε.
5. Ο κόμης του Sandwich και η ατάκα για την «κρεμάλα»
Μια ακόμη περίφημη βρετανική ιστορία θέλει τον John Montagu, 4ο κόμη του Sandwich, να λέει στον πολιτικό John Wilkes ότι δεν γνωρίζει αν θα πεθάνει στην κρεμάλα ή από «pox», λέξη που στο συγκεκριμένο ιστορικό πλαίσιο συνδέεται με αφροδίσια νόσο και όχι με την ανεμοβλογιά.
Η απάντηση που αποδίδεται στον Wilkes ήταν περίπου:
«Αυτό εξαρτάται, κύριέ μου, από το αν θα ασπαστώ τις αρχές σας ή την ερωμένη σας».
Η ιστορία είναι παλιά και εμφανίζεται σε πηγές του 19ου αιώνα, όμως υπάρχει διαφωνία για το ποιος ακριβώς έδωσε την απάντηση. Άλλες εκδοχές τη συνδέουν με τον ηθοποιό και συγγραφέα Samuel Foote.
6. Abraham Lincoln και τα «δύο πρόσωπα»
Ο Abraham Lincoln ήταν γνωστός για το αυτοσαρκαστικό του χιούμορ. Σύμφωνα με μια πολύ γνωστή αφήγηση, όταν κατηγορήθηκε ότι είναι «διπρόσωπος», απάντησε:
«Αν είχα δύο πρόσωπα, νομίζετε ότι θα φορούσα αυτό;»
Η ατάκα επαναλαμβάνεται ευρέως σε υλικό για τη ζωή και το χιούμορ του 16ου προέδρου των ΗΠΑ. Η ουσία του αστείου βρίσκεται στο γεγονός ότι ο Lincoln δεν δίσταζε να σατιρίζει ακόμη και τη δική του εμφάνιση.
7. Winston Churchill και George Bernard Shaw
Είναι ίσως μία από τις πιο διάσημες λεκτικές μονομαχίες που… πιθανότατα δεν συνέβησαν ποτέ.
Σύμφωνα με την ιστορία, ο George Bernard Shaw έστειλε στον Winston Churchill δύο εισιτήρια για την πρεμιέρα ενός έργου του γράφοντας:
«Φέρε έναν φίλο σου, αν έχεις».
Και ο Churchill φέρεται να απάντησε:
«Δεν μπορώ να έρθω στην πρώτη παράσταση. Θα έρθω στη δεύτερη, αν υπάρξει».
Το περιστατικό έχει αναδημοσιευτεί αμέτρητες φορές, αλλά έρευνα στα αρχεία του Churchill έφερε στο φως επιστολές που δείχνουν ότι τόσο ο Churchill όσο και ο Shaw αρνήθηκαν ότι είχε πραγματοποιηθεί αυτή η ανταλλαγή.
Επομένως πρόκειται για μια εξαιρετική ατάκα, αλλά όχι για ασφαλές ιστορικό γεγονός.
8. Edna Ferber και Noël Coward
Στην Αμερικανίδα συγγραφέα Edna Ferber αποδίδεται μια εξαιρετικά σύντομη απάντηση στον Βρετανό θεατρικό συγγραφέα Noël Coward.
Σύμφωνα με τη γνωστή ιστορία, ο Coward της είπε:
«Edna, μοιάζεις σχεδόν με άνδρα».
Και εκείνη απάντησε:
«Κι εσύ».
Η ιστορία έχει γίνει κλασικό παράδειγμα του πώς μια προσβολή μπορεί να επιστραφεί με δύο μόλις λέξεις. Όπως συμβαίνει όμως με αρκετές διάσημες ατάκες του 20ού αιώνα, είναι ασφαλέστερο να αναφέρεται ως περιστατικό που αποδίδεται στους δύο συγγραφείς.
9. Mozart και ο νεαρός επίδοξος συνθέτης
Μια δημοφιλής ιστορία θέλει έναν νεαρό μουσικό να πλησιάζει τον Wolfgang Amadeus Mozart και να τον ρωτά πώς θα μπορούσε να αρχίσει να γράφει συμφωνίες.
Ο Mozart φέρεται να του πρότεινε να ξεκινήσει πρώτα με κάτι απλούστερο. Όταν ο νεαρός διαμαρτυρήθηκε ότι ο ίδιος ο Mozart έγραφε συμφωνίες από παιδί, η απάντηση που του αποδίδεται ήταν:
«Ναι, αλλά εγώ δεν ρώτησα κανέναν πώς».
Η ιστορία είναι έξυπνη και ταιριάζει απόλυτα στον μύθο γύρω από την παιδική ιδιοφυΐα του Mozart, όμως δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως βέβαιη κατά λέξη ιστορική συνομιλία.
10. Elizabeth Taylor
Η Elizabeth Taylor συνεργάστηκε με μερικούς από τους μεγαλύτερους ηθοποιούς του Χόλιγουντ. Ωστόσο, μια ατάκα που της αποδίδεται δίνει μια μάλλον απροσδόκητη απάντηση στην ερώτηση για τους αγαπημένους της συμπρωταγωνιστές:
«Μερικοί από τους αγαπημένους μου ήταν σκυλιά και άλογα».
Η φράση κυκλοφορεί εδώ και χρόνια σε συλλογές με αποφθέγματα της διάσημης ηθοποιού και αποτυπώνει το χιούμορ που της αποδίδεται, χωρίς όμως να υπάρχει λόγος να τη μετατρέψουμε σε κάτι περισσότερο από αυτό που μπορούμε να τεκμηριώσουμε.
Οι διάσημες ατάκες έχουν μια περίεργη ζωή. Κάποιες ειπώθηκαν πράγματι, κάποιες άλλαξαν λίγο κάθε φορά που επαναλαμβάνονταν και κάποιες φαίνεται πως ήταν τόσο καλές, ώστε τελικά αποδόθηκαν σε έναν διάσημο άνθρωπο. Ίσως αυτό να είναι και το πιο ενδιαφέρον στοιχείο τους: μια έξυπνη φράση μπορεί να ταξιδεύει για αιώνες, ακόμη κι όταν η πραγματική ιστορία πίσω της είναι πολύ πιο περίπλοκη.
