Το χιούμορ δεν είναι καθόλου σύγχρονη εφεύρεση. Φιλόσοφοι, πολιτικοί και βασιλιάδες της αρχαίας Ελλάδας εμφανίζονται σε ιστορίες γεμάτες ειρωνεία, λογοπαίγνια και απαντήσεις που ακόμη και σήμερα μπορούν να μας κάνουν να χαμογελάσουμε.
Πολλά από αυτά τα περιστατικά έφτασαν μέχρι εμάς μέσα από αρχαίους συγγραφείς και την ανεκδοτολογική παράδοση. Δεν πρέπει πάντα να αντιμετωπίζονται ως αυτολεξεί καταγεγραμμένοι διάλογοι, αλλά αποτυπώνουν τον τρόπο με τον οποίο οι μεταγενέστεροι θυμήθηκαν το πνεύμα και την προσωπικότητα γνωστών μορφών της αρχαιότητας.
Το αρχαίο ελληνικό χιούμορ μέσα από 38 ιστορίες
1. Ο Φωκίων και τα 100 τάλαντα
Ο Μέγας Αλέξανδρος έστειλε στον Αθηναίο πολιτικό και στρατηγό Φωκίωνα 100 τάλαντα. Ο Φωκίων ρώτησε τους απεσταλμένους γιατί, ανάμεσα σε τόσους Αθηναίους, ο Αλέξανδρος επέλεξε να στείλει το τεράστιο αυτό ποσό σε εκείνον.
«Γιατί μόνο εσένα θεωρεί έντιμο άνθρωπο», του απάντησαν.
Ο Φωκίων αρνήθηκε το δώρο λέγοντας: «Ας με αφήσει λοιπόν και να είμαι και να φαίνομαι έντιμος».
2. Ο Αρίστιππος και η Λαΐδα
Κάποιος είπε στον Αρίστιππο ότι η περίφημη Λαΐδα δεν τον αγαπούσε πραγματικά.
Εκείνος απάντησε περίπου ως εξής: «Ούτε το κρασί ούτε το φαγητό με αγαπούν, κι όμως τα απολαμβάνω».
3. Η πεινασμένη σύζυγος
Σε ένα από τα ερωτικά ευτράπελα που αποδίδονται στην αρχαιότητα, ένας άντρας ρωτά τη γυναίκα του τι προτιμά: να φάνε ή να κάνουν έρωτα.
Εκείνη απαντά: «Ό,τι θέλεις. Ψωμί πάντως δεν έχουμε».
4. Ο Διογένης και η εξορία
Κάποιος είπε στον Διογένη ότι οι συμπολίτες του τον είχαν καταδικάσει σε εξορία.
Κι εκείνος απάντησε: «Κι εγώ τους καταδίκασα να μένουν στον τόπο τους».
5. Ο Διογένης, ο οφθαλμίατρος και η «κόρη»
Ο Διογένης είδε τον Δίδυμο, ο οποίος είχε τη φήμη γυναικά, να εξετάζει το μάτι μιας νεαρής γυναίκας.
Τότε τον προειδοποίησε να προσέχει μήπως, εξετάζοντας τον οφθαλμό, «φθείρει την κόρη». Το αστείο βασίζεται στη διπλή σημασία της λέξης «κόρη», που μπορεί να σημαίνει τόσο τη νεαρή γυναίκα όσο και την κόρη του ματιού.
6. Ο Άγης και οι δίκαιοι Ηλείοι
Κάποιοι επαινούσαν μπροστά στον Σπαρτιάτη βασιλιά Άγη τους Ηλείους, επειδή θεωρούνταν δίκαιοι κριτές στους Ολυμπιακούς Αγώνες.
Ο Άγης φέρεται να απάντησε: «Και είναι τόσο σπουδαίο ότι οι Ηλείοι γίνονται δίκαιοι μία φορά στα τέσσερα χρόνια;»
7. Ο Αρίστιππος και τα δίδακτρα
Ένας πατέρας ζήτησε από τον Αρίστιππο να αναλάβει την εκπαίδευση του γιου του. Ο φιλόσοφος ζήτησε 500 δραχμές.
«Με τόσα χρήματα μπορώ να αγοράσω έναν δούλο», διαμαρτυρήθηκε ο πατέρας.
«Αγόρασέ τον», απάντησε ο Αρίστιππος, «και τότε θα έχεις δύο».
8. Ο Διογένης ζητά ελεημοσύνη από ένα άγαλμα
Ο Διογένης συνήθιζε να ζητά ελεημοσύνη από ένα άγαλμα. Όταν κάποιος τον ρώτησε γιατί κάνει κάτι τόσο παράξενο, απάντησε ότι εξασκείται στο να συνηθίζει την απόρριψη.
9. Πολύς κόσμος, λίγοι άνθρωποι
Επιστρέφοντας ο Διογένης από τους Ολυμπιακούς Αγώνες, κάποιος τον ρώτησε αν είχε πολύ κόσμο.
«Κόσμος υπήρχε πολύς», απάντησε, «άνθρωποι όμως λίγοι».
10. Ο Φίλιππος και εκείνος που τον κακολογούσε
Κάποιοι συμβούλευσαν τον Φίλιππο της Μακεδονίας να εξορίσει έναν άνθρωπο που τον κακολογούσε.
Ο Φίλιππος αρνήθηκε με τη λογική: «Θέλετε να τον στείλω να με κατηγορεί και σε άλλα μέρη;»
11. Ο Διογένης και ο φαλακρός
Ένας φαλακρός άντρας έβριζε τον Διογένη. Εκείνος δεν του ανταπέδωσε τις ύβρεις, αλλά σχολίασε ότι άξιζαν συγχαρητήρια στις τρίχες του επειδή είχαν εγκαταλείψει ένα τόσο κακό κεφάλι.
12. Ο Αντισθένης για τον γάμο
Ρώτησαν τον Αντισθένη ποια γυναίκα είναι κατάλληλη για γάμο.
Η απάντηση που του αποδίδεται ήταν ιδιαίτερα κυνική για τα σημερινά δεδομένα: αν κάποιος παντρευτεί όμορφη γυναίκα θα φοβάται τους άλλους άντρες, ενώ αν παντρευτεί άσχημη θα θεωρεί τον γάμο τιμωρία.
13. Ο Αριστοτέλης και όσοι τον έβριζαν
Κάποιος πληροφόρησε τον Αριστοτέλη ότι ορισμένοι άνθρωποι τον έβριζαν πίσω από την πλάτη του.
Εκείνος φέρεται να απάντησε: «Όταν απουσιάζω, μπορούν ακόμη και να με μαστιγώνουν».
14. Ο Διογένης και η πλούσια ηλικιωμένη
Βλέποντας κάποιον να ενδιαφέρεται έντονα για μια πλούσια ηλικιωμένη γυναίκα, ο Διογένης σχολίασε ότι δεν είχε καρφώσει πάνω της τα μάτια του, αλλά… τα δόντια του.
Με άλλα λόγια, υπονοούσε ότι το πραγματικό ενδιαφέρον του ήταν η περιουσία της.
15. Ο Αντισθένης και οι στρατηγοί
Ο Αντισθένης φέρεται να συμβούλευσε ειρωνικά τους Αθηναίους να ψηφίσουν ώστε τα γαϊδούρια να γίνουν άλογα.
Όταν του είπαν ότι κάτι τέτοιο είναι παράλογο, απάντησε πως και στρατηγούς αναδείκνυαν με την ψήφο τους ανθρώπους που δεν είχαν αποκτήσει την ανάλογη εκπαίδευση.
16. Πώς θα μπει ο ιδιοκτήτης;
Ένας άνθρωπος με κακή φήμη είχε γράψει στην είσοδο του σπιτιού του: «Κανένα κακό να μη μπει στο σπίτι αυτό».
Ο Διογένης διάβασε την επιγραφή και αναρωτήθηκε: «Και ο ιδιοκτήτης του σπιτιού από πού θα μπει;»
17. Ο Σωκράτης και η κακολογία
Είπαν στον Σωκράτη ότι κάποιος μιλούσε άσχημα γι’ αυτόν.
«Δεν είναι παράξενο», απάντησε. «Ποτέ δεν έμαθε να μιλά καλά».
18. Τι είναι πραγματικά άσχημο;
Σε κάποιον που παραπονιόταν ότι η ζωή είναι άσχημη, ο Διογένης φέρεται να απάντησε: «Άσχημη δεν είναι η ζωή. Άσχημη είναι η άσχημη ζωή».
19. Τι είναι πιο ψυχρό από ένα άγαλμα;
Ρώτησαν τον φιλόσοφο Στίλπωνα αν υπάρχει κάτι πιο ψυχρό από ένα άγαλμα.
«Ναι», απάντησε, «ένας αναίσθητος άνθρωπος».
20. Το φίδι και το κλειδί
Όταν ένα φίδι τυλίχθηκε γύρω από ένα κλειδί, κάποιοι θεώρησαν το περιστατικό θαυμαστό σημάδι.
Ο Σπαρτιάτης Λεωτυχίδης φέρεται να παρατήρησε ότι πραγματικό θαύμα θα ήταν να είχε τυλιχθεί το κλειδί γύρω από το φίδι.
21. Ο Διογένης και η υπερβολική υπόκλιση
Κάποτε ο Διογένης είδε μια γυναίκα να σκύβει υπερβολικά μπροστά στα αγάλματα των θεών.
Με το χαρακτηριστικά προκλητικό χιούμορ που του αποδίδει η παράδοση, την προειδοποίησε να μη σκύβει τόσο, μήπως κάποιος θεός βρεθεί πίσω της.
22. Ο Στίλπων και η Αθηνά
Σύμφωνα με ένα γνωστό φιλοσοφικό ευτράπελο, ο Στίλπων κατηγορήθηκε επειδή είχε πει ότι η Αθηνά δεν είναι θεός.
Εκείνος απάντησε παίζοντας με τις λέξεις: «Και βέβαια δεν είναι θεός. Θεά είναι».
23. Ο Διαγόρας και όσοι σώθηκαν από τα ναυάγια
Έδειξαν στον Διαγόρα τον Μήλιο αφιερώματα ανθρώπων οι οποίοι πίστευαν ότι σώθηκαν από ναυάγιο χάρη στους θεούς.
Εκείνος παρατήρησε ότι δεν υπήρχαν πουθενά τα αφιερώματα εκείνων που είχαν προσευχηθεί αλλά τελικά πνίγηκαν. Η ιστορία είναι ένα εντυπωσιακό αρχαίο παράδειγμα του πόσο εύκολα προσέχουμε τις επιτυχίες και ξεχνάμε τις αποτυχίες.
24. Η ομορφιά του σώματος και της ψυχής
Όταν ο Διογένης είδε έναν όμορφο νεαρό να ασχολείται με τη φιλοσοφία, τον επαίνεσε επειδή, όπως είπε, έκανε τους θαυμαστές του να στρέφουν το ενδιαφέρον τους από την ομορφιά του σώματος στην ομορφιά της ψυχής.
25. Το πολυτιμότερο δίδακτρο
Σύμφωνα με μία ιστορία της σωκρατικής παράδοσης, ένας φτωχός νέος είπε στον Σωκράτη ότι ήθελε να γίνει μαθητής του, αλλά δεν διέθετε χρήματα και μπορούσε να του προσφέρει μόνο τον εαυτό του.
Η απάντηση που αποδίδεται στον Σωκράτη ήταν ότι του πρόσφερε το πιο πολύτιμο πράγμα που είχε.
26. «Ιδού η Ρόδος, ιδού και το πήδημα»
Σε έναν από τους μύθους του Αισώπου, ένας άντρας καυχιόταν ότι στη Ρόδο είχε πραγματοποιήσει ένα εξαιρετικά μεγάλο άλμα και ότι υπήρχαν μάρτυρες που μπορούσαν να το επιβεβαιώσουν.
Κάποιος από τους ακροατές του ουσιαστικά του απάντησε: «Ιδού η Ρόδος, ιδού και το πήδημα». Δηλαδή: άσε τα λόγια και απόδειξέ το εδώ.
Η φράση έμεινε παροιμιώδης και χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα όταν κάποιος καλείται να αποδείξει στην πράξη όσα ισχυρίζεται.
27. «Συν Αθηνά και χείρα κίνει»
Σε έναν άλλο αισώπειο μύθο, ένας πλούσιος Αθηναίος ταξίδευε με πλοίο όταν ξέσπασε δυνατή τρικυμία. Το πλοίο ανατράπηκε και, ενώ οι υπόλοιποι προσπαθούσαν να σωθούν κολυμπώντας, εκείνος επικαλούνταν συνεχώς τη θεά Αθηνά.
Ένας από τους ναυαγούς τού φώναξε να ζητά μεν τη βοήθεια της Αθηνάς, αλλά να κουνά και τα χέρια του.
Από αυτή την ιστορία προέρχεται η γνωστή φράση «Συν Αθηνά και χείρα κίνει»: η βοήθεια δεν απαλλάσσει κανέναν από την ανάγκη να προσπαθήσει και ο ίδιος.
28. Οι μεγάλοι και οι μικροί κλέφτες
Ο Διογένης είδε κρατικούς ταμίες να έχουν συλλάβει έναν άνθρωπο για κλοπή.
Και σχολίασε ειρωνικά: «Οι μεγάλοι κλέφτες έπιασαν τον μικρό».
29. Ο πρώτος «πολίτης του κόσμου»
Όταν ρώτησαν τον Διογένη από ποια πόλη καταγόταν, εκείνος απάντησε με μια λέξη που έμελλε να αποκτήσει τεράστια σημασία: «Κοσμοπολίτης».
Δηλαδή, πολίτης του κόσμου και όχι μόνο μιας συγκεκριμένης πόλης.
30. Ο Σωκράτης και η άδικη καταδίκη
Σύμφωνα με μία από τις ιστορίες γύρω από τον Σωκράτη, όταν η Ξανθίππη παραπονέθηκε ότι τον καταδίκασαν άδικα σε θάνατο, εκείνος απάντησε ψύχραιμα:
«Θα προτιμούσες να με είχαν καταδικάσει δίκαια;»
31. Ο Πλάτων και το παιχνίδι
Ο Πλάτων επέπληξε κάποιον επειδή έπαιζε κύβους. Ο άντρας προσπάθησε να δικαιολογηθεί λέγοντας ότι έπαιζε μόνο μικρά ποσά.
Η απάντηση που αποδίδεται στον Πλάτωνα ήταν ότι μπορεί τα χρήματα να ήταν λίγα, όμως η συνήθεια δεν ήταν καθόλου ασήμαντη.
32. Ο Διογένης και οι αθλητές
Ρώτησαν κάποτε τον Διογένη γιατί θεωρούσε κάποιους αθλητές αναίσθητους.
Η σαρκαστική απάντηση που του αποδίδεται ήταν ότι τα σώματά τους «χτίζονταν» με κρέας από χοίρους και βόδια.
33. Η Ξανθίππη πρώτα βροντά και μετά βρέχει
Μια από τις πιο γνωστές ιστορίες που διασώζει ο Διογένης Λαέρτιος θέλει την Ξανθίππη να μαλώνει τον Σωκράτη και στη συνέχεια να του ρίχνει νερό.
Ο Σωκράτης αντιμετώπισε την κατάσταση με χιούμορ: μετά τις βροντές, είπε, έρχεται συνήθως η βροχή.
34. Ο Αρχέλαος και ο φλύαρος κουρέας
Ένας πολυλογάς κουρέας ρώτησε τον βασιλιά Αρχέλαο:
«Πώς θέλεις να σε κουρέψω;»
«Σιωπηλά», ήταν η σύντομη απάντηση.
35. Ο Θεμιστοκλής, ο Αχιλλέας και ο Όμηρος
Κάποιος ρώτησε τον Θεμιστοκλή τι θα προτιμούσε να είναι: ο Αχιλλέας ή ο Όμηρος που εξύμνησε τα κατορθώματά του.
Ο Θεμιστοκλής αντέστρεψε την ερώτηση: «Εσύ τι θα προτιμούσες; Να είσαι ο νικητής στους Ολυμπιακούς Αγώνες ή εκείνος που ανακοινώνει το όνομα του νικητή;»
36. Η… απάντηση του Κράτη
Η αρχαία φιλοσοφική ανεκδοτολογία δεν ήταν πάντοτε εκλεπτυσμένη. Σε μια ιστορία ο Κράτης, ο Κυνικός φιλόσοφος, απάντησε σε ερώτηση του Στίλπωνα με έναν ιδιαίτερα σωματικό και αγενή τρόπο.
Ο Στίλπων φέρεται να σχολίασε ψύχραιμα ότι περίμενε η απάντηση να είναι άσχετη με την ερώτηση.
37. Ο Δημοσθένης και ο κλέφτης
Ο Δημοσθένης έπιασε έναν άνθρωπο να τον κλέβει. Εκείνος προσπάθησε να δικαιολογηθεί λέγοντας:
«Δεν ήξερα ότι αυτό που πήρα ήταν δικό σου».
«Ήξερες πάντως πολύ καλά ότι δεν ήταν δικό σου», απάντησε ο Δημοσθένης.
38. Η νίκη που έγινε συνώνυμη της καταστροφής
Ο Πύρρος, βασιλιάς της Ηπείρου, κατάφερε να νικήσει τους Ρωμαίους, αλλά οι απώλειες του στρατού του ήταν τόσο βαριές ώστε η επιτυχία κινδύνευε να μετατραπεί σε καταστροφή.
Όταν κάποιος τον συνεχάρη για τη νίκη, ο Πύρρος φέρεται να απάντησε: «Αν νικήσουμε τους Ρωμαίους άλλη μία φορά, θα καταστραφούμε ολοκληρωτικά».
Από αυτή την ιστορία γεννήθηκε η έκφραση «πύρρειος νίκη»: μια νίκη που κοστίζει τόσο ακριβά ώστε μοιάζει σχεδόν με ήττα.
Γιατί αυτά τα ανέκδοτα παραμένουν τόσο απολαυστικά;
Περισσότερο από δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα, πολλά από τα αστεία εξακολουθούν να λειτουργούν επειδή βασίζονται σε πράγματα που δεν άλλαξαν ιδιαίτερα: την ανθρώπινη ματαιοδοξία, την απληστία, την πολυλογία, την εξουσία, τις σχέσεις και την τάση μας να παίρνουμε τον εαυτό μας υπερβολικά σοβαρά.
Και ίσως αυτό είναι το πιο ενδιαφέρον στοιχείο τους. Πίσω από μια σύντομη ατάκα του Διογένη, του Σωκράτη ή κάποιου άλλου προσώπου της αρχαιότητας, συχνά υπάρχει μια παρατήρηση για την ανθρώπινη συμπεριφορά που εξακολουθεί να ακούγεται εκπληκτικά οικεία.
