Όταν κοιτάζουμε τον νυχτερινό ουρανό, παρατηρούμε ότι πολλά αστέρια μοιάζουν να αναβοσβήνουν. Άλλοτε γίνονται πιο φωτεινά, άλλοτε πιο αχνά, ενώ ορισμένα φαίνεται να αλλάζουν ακόμη και χρώμα μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα.
Γιατί όμως τα αστέρια τρεμοπαίζουν, ενώ οι πλανήτες συνήθως φαίνονται να λάμπουν πιο σταθερά; Το μυστικό δεν βρίσκεται στα ίδια τα αστέρια, αλλά στην ατμόσφαιρα της Γης και στον τρόπο με τον οποίο επηρεάζει το φως που φτάνει στα μάτια μας.
Τι προκαλεί το τρεμόπαιγμα των αστεριών;
Το φαινόμενο ονομάζεται ατμοσφαιρικός σπινθηρισμός και οφείλεται στις διαρκείς μεταβολές της πορείας και της έντασης του φωτός καθώς περνά μέσα από την ατμόσφαιρα.
Το φως ενός μακρινού αστεριού ταξιδεύει στο διάστημα και φτάνει στα ανώτερα στρώματα της ατμόσφαιρας. Μέχρι εκείνο το σημείο έχει διανύσει τεράστιες αποστάσεις, αλλά το τελευταίο μέρος του ταξιδιού του μπορεί να αλλοιώσει την εικόνα που βλέπουμε.
Η ατμόσφαιρα δεν αποτελείται από ακίνητα, ομοιόμορφα στρώματα αέρα. Περιέχει περιοχές με διαφορετική θερμοκρασία και πυκνότητα, οι οποίες μετακινούνται συνεχώς.
Καθώς το φως περνά μέσα από αυτές τις περιοχές, η πορεία του μεταβάλλεται ελαφρώς. Το αποτέλεσμα είναι να βλέπουμε μικρές, γρήγορες αλλαγές στη φωτεινότητα και στη φαινομενική θέση του αστεριού.
Το αστέρι δεν αναβοσβήνει πραγματικά με αυτόν τον τρόπο. Είναι η ατμόσφαιρα που κάνει το φως του να φαίνεται ασταθές.
Πώς η διάθλαση του φωτός δημιουργεί το φαινόμενο;
Η διάθλαση είναι η αλλαγή στην κατεύθυνση διάδοσης του φωτός όταν περνά μέσα από περιοχές ή υλικά με διαφορετικό δείκτη διάθλασης.
Ένα καθημερινό παράδειγμα είναι ένα καλαμάκι μέσα σε ένα ποτήρι νερό. Όταν το κοιτάζουμε από το πλάι, φαίνεται σαν να είναι λυγισμένο στο σημείο όπου περνά από τον αέρα στο νερό.
Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με το φως των αστεριών, μόνο που εδώ οι μεταβολές δημιουργούνται μέσα στην ίδια την ατμόσφαιρα.
Οι διαφορετικές θερμοκρασίες και πυκνότητες του αέρα προκαλούν μικρές αλλαγές στον δείκτη διάθλασης. Επειδή οι αέριες μάζες βρίσκονται διαρκώς σε κίνηση, αλλάζει συνεχώς και ο τρόπος με τον οποίο το φως φτάνει στον παρατηρητή.
Έτσι, ένα αστέρι μπορεί να φαίνεται ότι τρεμοπαίζει πολλές φορές μέσα σε ένα μόνο δευτερόλεπτο.
Γιατί τα αστέρια τρεμοπαίζουν περισσότερο από τους πλανήτες;
Αυτή είναι μία από τις πιο ενδιαφέρουσες διαφορές που μπορούμε να παρατηρήσουμε στον νυχτερινό ουρανό.
Τα αστέρια βρίσκονται τόσο μακριά από τη Γη ώστε, ακόμη και μέσα από ένα τηλεσκόπιο, τα περισσότερα εμφανίζονται σχεδόν σαν μικροσκοπικά σημεία φωτός.
Οι πλανήτες του Ηλιακού Συστήματος βρίσκονται πολύ πιο κοντά. Παρότι με γυμνό μάτι μπορεί επίσης να μοιάζουν με φωτεινά σημεία, στην πραγματικότητα έχουν ένα μικρό αλλά υπολογίσιμο φαινομενικό μέγεθος στον ουρανό.
Το φως από διαφορετικά σημεία του δίσκου ενός πλανήτη περνά μέσα από διαφορετικές περιοχές της ατμόσφαιρας. Οι μικρές διακυμάνσεις τείνουν να εξομαλύνονται όταν συνδυάζονται.
Γι’ αυτό οι πλανήτες συνήθως λάμπουν πιο σταθερά από τα αστέρια. Δεν είναι όμως εντελώς ανεπηρέαστοι από την ατμόσφαιρα. Σε έντονες αναταράξεις, ιδιαίτερα όταν βρίσκονται χαμηλά στον ορίζοντα, μπορούν και αυτοί να παρουσιάζουν ορατό τρεμόπαιγμα.

Γιατί μερικά αστέρια φαίνονται να αλλάζουν χρώματα;
Ορισμένες φορές ένα λαμπρό αστέρι φαίνεται να εναλλάσσεται ανάμεσα σε λευκές, κόκκινες, μπλε ή πράσινες αποχρώσεις. Το φαινόμενο μπορεί να είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακό όταν το αστέρι βρίσκεται χαμηλά στον ουρανό.
Το φως των αστεριών περιλαμβάνει διαφορετικά μήκη κύματος, τα οποία αντιλαμβανόμαστε ως διαφορετικά χρώματα. Η ατμόσφαιρα μπορεί να τα διαθλά σε ελαφρώς διαφορετικές κατευθύνσεις.
Η διαδικασία αυτή ονομάζεται ατμοσφαιρική διασπορά. Σε συνδυασμό με τις συνεχείς αναταράξεις του αέρα, μπορεί να προκαλεί γρήγορες αλλαγές στα χρώματα που φτάνουν στα μάτια μας.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο Σείριος, το λαμπρότερο αστέρι του νυχτερινού ουρανού. Όταν βρίσκεται χαμηλά, μπορεί να φαίνεται ότι αναβοσβήνει με διαφορετικές αποχρώσεις.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο Σείριος αλλάζει πραγματικά χρώμα κάθε δευτερόλεπτο. Το φαινόμενο δημιουργείται κυρίως κατά τη διαδρομή του φωτός του μέσα από τη γήινη ατμόσφαιρα.
Γιατί τα αστέρια τρεμοπαίζουν περισσότερο κοντά στον ορίζοντα;
Ένα αστέρι που βρίσκεται ψηλά στον ουρανό συνήθως φαίνεται πιο σταθερό από ένα αντίστοιχα φωτεινό αστέρι κοντά στον ορίζοντα.
Ο λόγος είναι ότι, όταν κοιτάζουμε χαμηλά, το φως διανύει μεγαλύτερη διαδρομή μέσα από την ατμόσφαιρα πριν φτάσει στα μάτια μας.
Κατά τη μεγαλύτερη αυτή διαδρομή επηρεάζεται από περισσότερες περιοχές με διαφορετική πυκνότητα και θερμοκρασία. Έτσι αυξάνεται η πιθανότητα να παρατηρήσουμε έντονες μεταβολές στη φωτεινότητα και στο χρώμα.
Επιπλέον, τα αστέρια κοντά στον ορίζοντα μπορεί να εμφανίζονται πιο κοκκινωπά, επειδή η ατμόσφαιρα εξασθενεί περισσότερο τα μικρότερα μήκη κύματος, όπως το μπλε φως.
Η ερυθρή αυτή απόχρωση δεν οφείλεται στον ίδιο ακριβώς μηχανισμό με τις γρήγορες χρωματικές εναλλαγές του σπινθηρισμού.
Γιατί ορισμένες νύχτες τα αστέρια φαίνονται πιο σταθερά;
Το τρεμόπαιγμα δεν έχει πάντα την ίδια ένταση. Μπορεί μια νύχτα να είναι ιδιαίτερα εμφανές και κάποια άλλη να είναι πολύ πιο περιορισμένο.
Αυτό εξαρτάται κυρίως από την κατάσταση της ατμόσφαιρας και από το πόσο έντονες είναι οι αναταράξεις κατά μήκος της διαδρομής του φωτός.
Όταν η ατμόσφαιρα είναι σχετικά σταθερή, οι εικόνες των αστεριών επηρεάζονται λιγότερο. Όταν υπάρχουν έντονες μετακινήσεις αέριων μαζών και ισχυρές διαφορές θερμοκρασίας, οι παραμορφώσεις μπορεί να είναι μεγαλύτερες.
Η κατάσταση αυτή ονομάζεται στην αστρονομία seeing, δηλαδή η ποιότητα της εικόνας που επιτρέπει η ατμόσφαιρα κατά την παρατήρηση.
Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ότι ένας ουρανός χωρίς σύννεφα δεν σημαίνει απαραίτητα και σταθερή ατμόσφαιρα. Μπορεί η νύχτα να είναι απόλυτα καθαρή και παρ’ όλα αυτά τα αστέρια να τρεμοπαίζουν έντονα.

Πώς επηρεάζει το τρεμόπαιγμα τις αστρονομικές παρατηρήσεις;
Για τους περισσότερους ανθρώπους, το τρεμόπαιγμα των αστεριών αποτελεί ένα όμορφο θέαμα. Για τους αστρονόμους, όμως, μπορεί να δημιουργήσει σημαντικές δυσκολίες.
Η ατμοσφαιρική ανατάραξη δεν αλλάζει μόνο τη φωτεινότητα που αντιλαμβανόμαστε. Μπορεί επίσης να κάνει τις εικόνες των αστεριών λιγότερο ευκρινείς όταν παρατηρούνται με μεγάλα επίγεια τηλεσκόπια.
Αυτό δυσκολεύει τη μελέτη μικρών λεπτομερειών σε μακρινά ουράνια σώματα και μπορεί να περιορίζει την ακρίβεια ορισμένων παρατηρήσεων.
Για τον λόγο αυτό, τα μεγάλα αστεροσκοπεία κατασκευάζονται συχνά σε περιοχές με ευνοϊκές ατμοσφαιρικές συνθήκες, όπως απομονωμένες ορεινές τοποθεσίες.
Ακόμη και εκεί, όμως, η ατμόσφαιρα δεν είναι εντελώς ακίνητη. Οι επιστήμονες χρησιμοποιούν ειδικές τεχνολογίες για να περιορίζουν τις επιπτώσεις της.
Πώς οι αστρονόμοι διορθώνουν τις παραμορφώσεις της ατμόσφαιρας;
Μία από τις σημαντικότερες τεχνολογίες ονομάζεται προσαρμοστική οπτική (adaptive optics).
Τα συστήματα αυτά χρησιμοποιούν αισθητήρες και ειδικούς καθρέφτες που μπορούν να μεταβάλλουν το σχήμα τους με εξαιρετικά μεγάλη ταχύτητα.
Οι αισθητήρες παρακολουθούν πώς οι ατμοσφαιρικές αναταράξεις παραμορφώνουν το φως ενός άστρου ή μιας τεχνητής φωτεινής πηγής. Ένας υπολογιστής υπολογίζει τις απαραίτητες διορθώσεις και οι καθρέφτες προσαρμόζονται σχεδόν αμέσως.
Με αυτόν τον τρόπο, οι αστρονόμοι μπορούν να αποκτούν πολύ καθαρότερες εικόνες από επίγεια τηλεσκόπια.
Το Ευρωπαϊκό Νότιο Αστεροσκοπείο (ESO) χρησιμοποιεί προηγμένα συστήματα προσαρμοστικής οπτικής, ενώ σε ορισμένες εγκαταστάσεις αξιοποιούνται και ισχυρά λέιζερ για τη δημιουργία τεχνητών άστρων αναφοράς ψηλά στην ατμόσφαιρα.
Γιατί τα διαστημικά τηλεσκόπια δεν αντιμετωπίζουν το ίδιο πρόβλημα;
Ένας άλλος τρόπος να αποφύγουμε τις ατμοσφαιρικές παραμορφώσεις είναι να τοποθετήσουμε το τηλεσκόπιο έξω από τη γήινη ατμόσφαιρα.
Αυτό αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα πλεονεκτήματα του διαστημικού τηλεσκοπίου Hubble.
Επειδή πραγματοποιεί τις παρατηρήσεις του από το διάστημα, το φως που καταγράφει δεν περνά μέσα από τις αναταράξεις της ατμόσφαιρας της Γης. Έτσι αποφεύγεται η συγκεκριμένη πηγή θόλωσης των εικόνων.
Τα διαστημικά τηλεσκόπια διαθέτουν βέβαια δικούς τους τεχνικούς περιορισμούς, αλλά δεν αντιμετωπίζουν το συνηθισμένο ατμοσφαιρικό τρεμόπαιγμα που παρατηρούμε από το έδαφος.
Περισσότερες πληροφορίες για τις παρατηρήσεις και τις επιστημονικές ανακαλύψεις του Hubble υπάρχουν στον επίσημο ιστότοπο του διαστημικού τηλεσκοπίου Hubble.

Μπορούν τα αστέρια να αλλάζουν πραγματικά τη φωτεινότητά τους;
Ναι. Παρότι το συνηθισμένο γρήγορο τρεμόπαιγμα προκαλείται από την ατμόσφαιρα της Γης, ορισμένα αστέρια παρουσιάζουν πραγματικές μεταβολές στη φωτεινότητά τους.
Οι αστρονόμοι τα ονομάζουν μεταβλητούς αστέρες. Ορισμένοι αλλάζουν φωτεινότητα επειδή διαστέλλονται και συστέλλονται, ενώ άλλοι παρουσιάζουν μεταβολές λόγω της δραστηριότητας στην επιφάνειά τους.
Υπάρχουν επίσης περιπτώσεις στις οποίες η φαινομενική φωτεινότητα μεταβάλλεται επειδή ένα ουράνιο σώμα περνά μπροστά από ένα άλλο και αποκρύπτει μέρος του φωτός του.
Αυτές οι μεταβολές διαφέρουν από το ατμοσφαιρικό τρεμόπαιγμα ως προς την αιτία και συχνά ως προς τη διάρκειά τους.
Συχνές ερωτήσεις για το τρεμόπαιγμα των αστεριών
Γιατί τα αστέρια φαίνονται να αναβοσβήνουν;
Επειδή το φως τους περνά μέσα από κινούμενες περιοχές της ατμόσφαιρας με διαφορετική πυκνότητα. Οι συνεχείς μεταβολές της διάθλασης προκαλούν μικρές διακυμάνσεις στη φωτεινότητα που φτάνει στα μάτια μας.
Γιατί ο Σείριος φαίνεται να αλλάζει χρώματα;
Ο Σείριος είναι πολύ λαμπρός και μπορεί να παρουσιάζει έντονες χρωματικές εναλλαγές, ιδιαίτερα κοντά στον ορίζοντα. Το φαινόμενο οφείλεται κυρίως στην ατμοσφαιρική διασπορά και στις αναταράξεις του αέρα.
Τρεμοπαίζουν και οι πλανήτες;
Ναι, αλλά συνήθως λιγότερο από τα αστέρια. Το μικρό φαινομενικό μέγεθος του δίσκου τους βοηθά να εξομαλύνονται οι διακυμάνσεις του φωτός που προκαλεί η ατμόσφαιρα.
Τα αστέρια τρεμοπαίζουν και όταν τα παρατηρούμε από το διάστημα;
Το συνηθισμένο ατμοσφαιρικό τρεμόπαιγμα δεν εμφανίζεται όταν παρατηρούμε τα αστέρια έξω από τη γήινη ατμόσφαιρα. Ωστόσο, τα ίδια τα αστέρια μπορούν να παρουσιάζουν πραγματικές μεταβολές φωτεινότητας για άλλους φυσικούς λόγους.
Μπορεί το έντονο τρεμόπαιγμα να σημαίνει ότι ένα αστέρι πρόκειται να εκραγεί;
Όχι. Το έντονο τρεμόπαιγμα που βλέπουμε με γυμνό μάτι συνδέεται συνήθως με τις συνθήκες της ατμόσφαιρας και δεν αποτελεί ένδειξη επικείμενης αστρικής έκρηξης.
Το τρεμόπαιγμα των αστεριών είναι ένα από τα ομορφότερα παραδείγματα του τρόπου με τον οποίο η ατμόσφαιρα επηρεάζει όσα βλέπουμε στον ουρανό. Το φως ενός αστεριού μπορεί να ταξιδεύει επί χρόνια μέχρι να φτάσει κοντά στη Γη, όμως τα τελευταία χιλιόμετρα της διαδρομής του αρκούν για να το κάνουν να φαίνεται ότι χορεύει μπροστά στα μάτια μας.
Πηγές:












