Η ελληνική γλώσσα έχει διασώσει λέξεις με τόσο ιδιαίτερες και συγκεκριμένες σημασίες, ώστε σήμερα μπορούν να μας φαίνονται παράξενες ή ακόμη και αστείες. Δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι οι όροι «ἀωρόλειος» και «γυναικοπίπης».
Παρότι τέτοιες λέξεις συχνά παρουσιάζονται ως χαρακτηριστικές «βρισιές των αρχαίων Ελλήνων», η πραγματική εικόνα χρειάζεται περισσότερη ακρίβεια. Οι δύο όροι δεν έχουν την ίδια ιστορία ούτε τεκμηριώνονται στην ίδια εποχή.
Ο «ἀωρόλειος» και η προσπάθεια για νεότερη εμφάνιση
Ο όρος «ἀωρόλειος» καταγράφεται στο λεξικό Liddell-Scott-Jones με τη σημασία του «αφύσικα λείου». Η λέξη απαντά στον αρχαίο κωμικό ποιητή Κρατίνο και συνδέεται με άνδρες που έκαναν το σώμα ή την εμφάνισή τους λεία σε ηλικία κατά την οποία αυτό δεν αναμενόταν, με σκοπό να δείχνουν νεότεροι.
Το LSJ αναφέρεται ειδικότερα σε άνδρες που αφαιρούσαν τα γένια τους για να φαίνονται νέοι. Ωστόσο, νεότερη φιλολογική ανάλυση σημειώνει ότι από το σωζόμενο υλικό δεν μπορεί να προσδιοριστεί με βεβαιότητα αν η χρήση στον Κρατίνο αφορούσε αποκλειστικά το ξύρισμα του προσώπου ή γενικότερα την αποτρίχωση.
Η λέξη απαντά επίσης αργότερα στον Αιλιανό για έναν νέο, αυτή τη φορά με τη σημασία του αγένειου.
Τι σήμαινε η λέξη «γυναικοπίπης»
Ο «γυναικοπίπης» περιγράφει εκείνον που κοιτάζει επίμονα τις γυναίκες. Το δεύτερο μέρος της λέξης συνδέεται με το ρήμα «ὀπιπτεύω», που έχει την έννοια της παρατήρησης ή του επίμονου κοιτάγματος.
Υπάρχει όμως μια σημαντική λεπτομέρεια: η λεξικογραφική μαρτυρία που δίνει το Liddell-Scott-Jones για τη συγκεκριμένη λέξη παραπέμπει στον Ευστάθιο Θεσσαλονίκης, λόγιο του 12ου αιώνα. Στο σχετικό χωρίο ο Ευστάθιος εξηγεί τον «γυναικοπίπη» ως εκείνον που παρατηρεί τις γυναίκες.
Γι’ αυτό δεν είναι ασφαλές να παρουσιάζεται η συγκεκριμένη λέξη ως χαρακτηριστική ή διαδεδομένη «βρισιά των αρχαίων Ελλήνων». Η καταγεγραμμένη μαρτυρία στην οποία παραπέμπει το λεξικό είναι πολύ μεταγενέστερη.
Δύο λέξεις με διαφορετική ιστορία
Οι δύο όροι έχουν ενδιαφέρον ακριβώς επειδή περιγράφουν πολύ συγκεκριμένα χαρακτηριστικά ή συμπεριφορές. Ο «ἀωρόλειος» έχει αρχαία μαρτυρία και συνδέθηκε με την ασυνήθιστα λεία ή νεανική εμφάνιση, ενώ ο «γυναικοπίπης» χαρακτηρίζει εκείνον που κοιτάζει επίμονα τις γυναίκες, αλλά η λεξικογραφικά καταγεγραμμένη μαρτυρία του προέρχεται από τον Ευστάθιο.
Επομένως, οι δύο λέξεις δεν αρκούν για να βγάλουμε γενικά συμπεράσματα για το πώς «έβριζαν οι αρχαίοι Έλληνες». Αποτελούν, όμως, χαρακτηριστικά παραδείγματα του πόσο συγκεκριμένο μπορούσε να γίνει το ελληνικό λεξιλόγιο όταν περιέγραφε την εμφάνιση ή τη συμπεριφορά ενός ανθρώπου.
