Ο Βαγγέλης Παπαθανασίου, γνωστός σε ολόκληρο τον κόσμο απλώς ως Vangelis, υπήρξε μία από τις σημαντικότερες ελληνικές παρουσίες στη διεθνή μουσική. Συνθέτης, ενορχηστρωτής και πρωτοπόρος της ηλεκτρονικής μουσικής, δημιούργησε έναν προσωπικό ήχο που μπορούσε να είναι ταυτόχρονα φουτουριστικός, μελωδικός και βαθιά συναισθηματικός.
Από το βραβευμένο με Όσκαρ Chariots of Fire μέχρι το υποβλητικό Blade Runner, το 1492: Conquest of Paradise και δεκάδες προσωπικά έργα, ο Vangelis άφησε ένα αποτύπωμα που ξεπέρασε τα όρια της Ελλάδας και της κινηματογραφικής μουσικής.
Από την Αγριά Βόλου στα πρώτα μουσικά του βήματα
Ο Ευάγγελος Οδυσσέας Παπαθανασίου γεννήθηκε στις 29 Μαρτίου 1943 στην Αγριά, κοντά στον Βόλο, και μεγάλωσε στην Αθήνα. Η σχέση του με τους ήχους εμφανίστηκε από πολύ μικρή ηλικία και ανέπτυξε σε μεγάλο βαθμό μόνος του τον τρόπο με τον οποίο έπαιζε και συνέθετε.
Η παραδοσιακή μουσική εκπαίδευση δεν ταίριαζε ιδιαίτερα στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόταν τη δημιουργία. Αντί να περιορίζεται στην εκτέλεση γραμμένης μουσικής, προτιμούσε να αυτοσχεδιάζει, να πειραματίζεται και να ανακαλύπτει νέους ήχους.
Αυτή η περιέργεια για τον ίδιο τον ήχο θα παρέμενε χαρακτηριστικό ολόκληρης της καριέρας του.
Οι Forminx και η γέννηση των Aphrodite’s Child
Στις αρχές της δεκαετίας του 1960 ο Vangelis έγινε γνωστός στην ελληνική μουσική σκηνή μέσα από τους The Forminx, ένα από τα δημοφιλή ελληνικά συγκροτήματα της εποχής.
Το επόμενο μεγάλο βήμα ήρθε όταν συνεργάστηκε με τον Ντέμη Ρούσσο, τον Λουκά Σιδερά και τον Αργύρη Κουλούρη στο σχήμα που εξελίχθηκε στους Aphrodite’s Child.
Το συγκρότημα επιχείρησε το 1968 να φύγει από την Ελλάδα με προορισμό το Λονδίνο, όμως τελικά εγκαταστάθηκε στο Παρίσι. Εκεί υπέγραψε δισκογραφικό συμβόλαιο και γνώρισε μεγάλη επιτυχία στην Ευρώπη.
Το Rain and Tears του 1968 έγινε η μεγαλύτερη διεθνής επιτυχία του συγκροτήματος, ενώ αργότερα το διπλό άλμπουμ 666 απέκτησε ιδιαίτερη θέση στην ιστορία του progressive και art rock.
Γιατί ο Vangelis στράφηκε στην ηλεκτρονική μουσική;
Ο Vangelis δεν ήθελε να παραμείνει αποκλειστικά μέσα στα όρια ενός ροκ συγκροτήματος. Τον ενδιέφερε περισσότερο η δημιουργία ενός ολόκληρου ηχητικού κόσμου.
Τα synthesizers τού έδωσαν αυτή τη δυνατότητα. Αντί να τα αντιμετωπίζει απλώς ως ηλεκτρονικά μηχανήματα παραγωγής ήχων, τα χρησιμοποιούσε σαν κανονικά εκφραστικά μουσικά όργανα.
Στα μέσα της δεκαετίας του 1970 εγκαταστάθηκε στο Λονδίνο και δημιούργησε το δικό του στούντιο, το Nemo Studios. Εκεί ηχογράφησε σημαντικά έργα της περιόδου, μεταξύ των οποίων τα Heaven and Hell, Albedo 0.39 και Spiral.
Η μουσική του συνδύαζε ηλεκτρονικούς ήχους με στοιχεία κλασικής μουσικής, ambient, progressive rock και κινηματογραφικής σύνθεσης, χωρίς να περιορίζεται εύκολα σε ένα συγκεκριμένο είδος.
Το Chariots of Fire και το Όσκαρ που τον έκανε γνωστό παντού
Το 1981 ο Vangelis συνέθεσε τη μουσική για την ταινία Chariots of Fire του Hugh Hudson, η οποία αφηγείται την ιστορία δύο Βρετανών αθλητών που συμμετείχαν στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1924.
Το κεντρικό θέμα της ταινίας έγινε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα ορχηστρικά κομμάτια στην ιστορία του κινηματογράφου. Η χαρακτηριστική μελωδία του συνδέθηκε για δεκαετίες με εικόνες αθλητισμού, προσπάθειας και θριάμβου.
Στην τελετή των Όσκαρ του 1982, ο Vangelis κέρδισε το βραβείο Καλύτερης Πρωτότυπης Μουσικής για το Chariots of Fire.
Η ίδια η ταινία κέρδισε συνολικά τέσσερα Όσκαρ, μεταξύ των οποίων και εκείνο της Καλύτερης Ταινίας.
Το Blade Runner δημιούργησε έναν διαφορετικό κόσμο
Το ίδιο διάστημα ο Vangelis συνεργάστηκε με τον σκηνοθέτη Ridley Scott για το Blade Runner, που κυκλοφόρησε το 1982.
Η μουσική αποτελούσε αναπόσπαστο μέρος του σκοτεινού, βροχερού και φουτουριστικού Λος Άντζελες της ταινίας. Synthesizers, ατμοσφαιρικά ηχοτοπία, σαξόφωνο και μελωδικά περάσματα δημιούργησαν μια εντελώς διαφορετική αίσθηση από εκείνη του Chariots of Fire.
Αυτή ακριβώς ήταν μία από τις μεγάλες ικανότητες του Vangelis: μπορούσε να χρησιμοποιεί παρόμοια ηλεκτρονικά εργαλεία και να δημιουργεί κάθε φορά έναν διαφορετικό μουσικό κόσμο.
Μία ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια είναι ότι, παρόλο που η ταινία κυκλοφόρησε το 1982, το επίσημο άλμπουμ με το soundtrack του Vangelis κυκλοφόρησε μόλις το 1994.
Από το 1492 μέχρι τον Μέγα Αλέξανδρο
Η κινηματογραφική δουλειά του Vangelis δεν περιορίστηκε στις δύο πιο γνωστές ταινίες του. Στη διάρκεια της καριέρας του έγραψε μουσική για πολλές διαφορετικές παραγωγές.
- 1492: Conquest of Paradise (1992): Η δεύτερη μεγάλη συνεργασία του με τον Ridley Scott. Το ομώνυμο κομμάτι γνώρισε ιδιαίτερα μεγάλη επιτυχία στην Ευρώπη λίγα χρόνια μετά την κυκλοφορία της ταινίας.
- Alexander (2004): Ο Vangelis συνέθεσε τη μουσική για την ταινία του Oliver Stone με θέμα τον Μέγα Αλέξανδρο, δημιουργώντας ένα έργο με ορχηστρικά, χορωδιακά και ανατολικομεσογειακά στοιχεία.
- Antarctica (1983): Η μουσική του για την ιαπωνική ταινία έγινε ακόμη ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της ατμοσφαιρικής πλευράς της δημιουργίας του.
- The Bounty (1984): Ακόμη μία κινηματογραφική δουλειά στην οποία χρησιμοποίησε ηλεκτρονικό ήχο για να δημιουργήσει έντονη αίσθηση χώρου και δραματικότητας.
Η ιδιαίτερη ιστορία του Mythodea και της NASA
Το Mythodea συνδέθηκε στενά με τη διαστημική εξερεύνηση, όμως η ιστορία του είναι πιο ενδιαφέρουσα από όσο συχνά παρουσιάζεται.
Η αρχική μορφή του έργου είχε παρουσιαστεί ήδη από το 1993, αρκετά χρόνια πριν από την αποστολή Mars Odyssey. Αργότερα ο Vangelis το επεξεργάστηκε και το διεύρυνε.
Στις 28 Ιουνίου 2001 παρουσιάστηκε σε μια μεγάλη συναυλία στον Ναό του Ολυμπίου Διός στην Αθήνα, με τις διάσημες υψιφώνους Jessye Norman και Kathleen Battle, τη London Metropolitan Orchestra και τη χορωδία της Εθνικής Λυρικής Σκηνής.
Η έκδοση του 2001 συνδέθηκε με την αποστολή 2001 Mars Odyssey της NASA και κυκλοφόρησε με τον τίτλο Mythodea – Music for the NASA Mission: 2001 Mars Odyssey.
Ήταν ένας χαρακτηριστικός συνδυασμός θεμάτων που απασχολούσαν τον Vangelis σε όλη του τη ζωή: μουσική, ελληνική μυθολογία, τεχνολογία, επιστήμη και διάστημα.
Η επιρροή του έφτασε στις επόμενες γενιές συνθετών
Ο τρόπος με τον οποίο ο Vangelis χρησιμοποίησε τα synthesizers στη μουσική για τον κινηματογράφο άσκησε επίδραση σε μεταγενέστερους δημιουργούς.
Χαρακτηριστική περίπτωση είναι ο Hans Zimmer, ο οποίος έχει αναγνωρίσει δημόσια τη μεγάλη επιρροή του Vangelis πάνω του ως συνθέτη.
Η σύνδεση έγινε ακόμη πιο εμφανής όταν ο Zimmer και ο Benjamin Wallfisch ανέλαβαν τη μουσική του Blade Runner 2049. Για τη δημιουργία της χρησιμοποίησαν, μεταξύ άλλων, το θρυλικό synthesizer Yamaha CS-80, ένα όργανο που είχε ταυτιστεί με τον ήχο του Vangelis στην πρώτη ταινία.
Ένας δημιουργός που δεν έμεινε μόνο στη μουσική
Παρότι έγινε διάσημος ως συνθέτης, ο Vangelis ενδιαφερόταν και για άλλες μορφές τέχνης. Ασχολήθηκε με τη ζωγραφική και τη γλυπτική, ενώ η προσέγγισή του στη μουσική συχνά έμοιαζε περισσότερο με εκείνη ενός ζωγράφου που δημιουργεί εικόνες με ήχους.
Δεν βασιζόταν μόνο σε μία μελωδία. Δημιουργούσε χώρους, ατμόσφαιρες και συναισθήματα, συχνά αυτοσχεδιάζοντας και ηχογραφώντας μεγάλο μέρος της μουσικής του σε πραγματικό χρόνο.
Ο θάνατός του και η μουσική κληρονομιά που άφησε
Ο Βαγγέλης Παπαθανασίου πέθανε στις 17 Μαΐου 2022 στο Παρίσι, σε ηλικία 79 ετών.
Μέχρι το τέλος της ζωής του συνέχισε να δημιουργεί, έχοντας πίσω του μια καριέρα που απλώθηκε σε περισσότερες από πέντε δεκαετίες και περιλάμβανε προσωπικούς δίσκους, κινηματογραφική μουσική, συνεργασίες, θεατρικά και συμφωνικά έργα.
Το σημαντικότερο ίσως στοιχείο της κληρονομιάς του είναι ότι απέδειξε πόσο ανθρώπινη μπορούσε να γίνει η ηλεκτρονική μουσική. Τα synthesizers στα χέρια του δεν ακούγονταν ψυχρά ή μηχανικά. Μπορούσαν να εκφράσουν μελαγχολία, μεγαλείο, αγωνία, γαλήνη και ελπίδα.
Ο ήχος του Vangelis παραμένει αναγνωρίσιμος
Λίγοι δημιουργοί κατάφεραν να συνδέσουν τόσο διαφορετικούς κόσμους: το progressive rock των Aphrodite’s Child, την ηλεκτρονική μουσική, τον κινηματογράφο, την ορχήστρα, την ελληνική μυθολογία και ακόμη και τη διαστημική εξερεύνηση.
Από τις πρώτες του αναζητήσεις στην Ελλάδα μέχρι το Όσκαρ του Chariots of Fire, το φουτουριστικό τοπίο του Blade Runner και το Mythodea, ο Vangelis δημιούργησε έναν ήχο που μπορούσες συχνά να αναγνωρίσεις μέσα σε λίγες μόνο νότες.
Και ίσως αυτό να είναι το μεγαλύτερο επίτευγμα του Βαγγέλη Παπαθανασίου: δεν ακολούθησε απλώς την εξέλιξη της ηλεκτρονικής μουσικής. Δημιούργησε τη δική του μουσική γλώσσα και κατάφερε να την κάνει γνωστή σε ολόκληρο τον κόσμο.












