Όταν οι Σπαρτιάτες εισέβαλαν στην Αττική το 431 π.Χ., ο Περικλής πήρε μια απόφαση που προκάλεσε οργή σε πολλούς Αθηναίους: αντί να οδηγήσει τον στρατό σε μεγάλη μάχη για να υπερασπιστεί τα χωράφια και τα χωριά, ζήτησε από τον πληθυσμό να μετακινηθεί πίσω από τα τείχη της Αθήνας.
Η επιλογή αυτή δεν ήταν απλή υποχώρηση. Αποτελούσε μέρος ενός ευρύτερου στρατηγικού σχεδίου: η Αθήνα θα απέφευγε να αντιμετωπίσει τη Σπάρτη εκεί όπου εκείνη ήταν ισχυρότερη, στη χερσαία μάχη, και θα στηριζόταν στα Μακρά Τείχη, στα οικονομικά της αποθέματα και κυρίως στο πανίσχυρο ναυτικό της.
Ποιο ήταν το πρόβλημα που αντιμετώπιζε ο Περικλής;
Στην αρχή του Πελοποννησιακού Πολέμου, το 431 π.Χ., Αθήνα και Σπάρτη διέθεταν πολύ διαφορετικά στρατηγικά πλεονεκτήματα. Η Σπάρτη και οι σύμμαχοί της μπορούσαν να συγκεντρώσουν εξαιρετικά ισχυρές δυνάμεις οπλιτών, ενώ η Αθήνα διέθετε τον ισχυρότερο στόλο στον ελληνικό κόσμο.
Μια μεγάλη χερσαία μάχη μέσα στην Αττική θα σήμαινε ότι οι Αθηναίοι θα αντιμετώπιζαν τους Πελοποννησίους ακριβώς στον τύπο πολέμου όπου εκείνοι είχαν το μεγαλύτερο πλεονέκτημα.
Ο Περικλής προσπάθησε να αποφύγει αυτό το ρίσκο. Σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, συμβούλευσε τους Αθηναίους να μεταφέρουν τις οικογένειες και την κινητή περιουσία τους μέσα στην πόλη, να υπερασπιστούν τα τείχη και να μην επιχειρήσουν αποφασιστική μάχη ξηράς.
Τι απέγιναν οι κάτοικοι της αθηναϊκής υπαίθρου;
Η μετακίνηση ήταν τεράστια και επώδυνη. Οι κάτοικοι της υπαίθρου εγκατέλειψαν τα σπίτια και τις αγροτικές εγκαταστάσεις τους και μεταφέρθηκαν μέσα στην Αθήνα. Ο Θουκυδίδης αναφέρει ότι πολλοί πήραν μαζί ακόμη και ξύλινα μέρη των σπιτιών τους, ενώ τα κοπάδια μεταφέρθηκαν κυρίως στην Εύβοια και σε γειτονικά νησιά.
Η απόφαση ήταν ιδιαίτερα δύσκολη επειδή μεγάλο μέρος του αθηναϊκού πληθυσμού είχε βαθιές ρίζες στην ύπαιθρο. Για πολλούς ανθρώπους το χωριό και το κτήμα τους ήταν ο πραγματικός τόπος της καθημερινής ζωής τους.
Όταν αναγκάστηκαν να τα εγκαταλείψουν, αισθάνθηκαν, όπως περιγράφει ο Θουκυδίδης, σχεδόν σαν να άφηναν πίσω την πατρίδα τους.
Γιατί δεν βγήκαν οι Αθηναίοι να πολεμήσουν;
Ο Περικλής θεωρούσε ότι μια μεγάλη μάχη εναντίον του πελοποννησιακού στρατού ήταν ένα περιττό ρίσκο. Η καταστροφή των καλλιεργειών και των κατοικιών ήταν σοβαρή, αλλά μπορούσε να αποκατασταθεί. Μια καταστροφική ήττα του αθηναϊκού στρατού θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο την ίδια την ύπαρξη της πόλης.
Η λογική του ήταν να προστατεύσει αυτό που θεωρούσε πραγματική πηγή της αθηναϊκής ισχύος: τον πληθυσμό, τον στόλο, τα τείχη, τα οικονομικά αποθέματα και την αυτοκρατορία των συμμάχων της Αθήνας.
Ο Θουκυδίδης παρουσιάζει τον Περικλή να επιμένει ότι οι Αθηναίοι δεν έπρεπε να παρασυρθούν σε χερσαία μάχη, αλλά να έχουν υπομονή και να αξιοποιήσουν τη ναυτική τους υπεροχή.
Ποιος ήταν ο ρόλος των Μακρών Τειχών;
Χωρίς τα Μακρά Τείχη, το σχέδιο θα ήταν πολύ δυσκολότερο. Τα τείχη συνέδεαν την Αθήνα με τον Πειραιά και μετέτρεπαν ουσιαστικά την πόλη και το λιμάνι της σε ένα ενιαίο οχυρωμένο σύστημα.
Ακόμη κι αν οι Πελοποννήσιοι έλεγχαν την αθηναϊκή ύπαιθρο, δεν μπορούσαν εύκολα να αποκόψουν την Αθήνα από τη θάλασσα. Μέσω του Πειραιά μπορούσαν να φτάνουν τρόφιμα, πρώτες ύλες και άλλες προμήθειες από περιοχές που βρίσκονταν έξω από την Αττική.
Έτσι ο Περικλής δεν χρειαζόταν να υπερασπιστεί κάθε χωράφι για να διατηρήσει την πόλη σε λειτουργία.
Η Αθήνα ζούσε μόνο από το εμπόριο και το ναυτικό;
Όχι. Η γεωργία της Αττικής παρέμενε σημαντική και πολλοί πολίτες εξαρτώνταν άμεσα από τη γη τους. Οι καταστροφές των Σπαρτιατών είχαν επομένως πραγματικό οικονομικό και προσωπικό κόστος.
Η Αθήνα όμως είχε ένα πλεονέκτημα που δεν διέθεταν πολλές άλλες ελληνικές πόλεις: μπορούσε να εισάγει μεγάλες ποσότητες τροφίμων και άλλων αγαθών μέσω θαλάσσης, ενώ διέθετε σημαντικά οικονομικά αποθέματα και εισπράξεις από την αθηναϊκή συμμαχία.
Ο Περικλής υπολόγιζε ότι αυτή η οικονομική και ναυτική βάση θα επέτρεπε στην πόλη να αντέξει περισσότερο από όσο οι Πελοποννήσιοι μπορούσαν να διατηρούν μεγάλους στρατούς μακριά από τις πατρίδες τους.
Ήταν πραγματικά εντελώς απροστάτευτη η Αττική;
Όχι. Ο Περικλής απέφυγε την αποφασιστική σύγκρουση του κύριου στρατού, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπήρχε καμία στρατιωτική δραστηριότητα στην ύπαιθρο.
Ο Θουκυδίδης αναφέρει ότι το αθηναϊκό ιππικό πραγματοποιούσε κινήσεις εναντίον εχθρικών τμημάτων για να περιορίσει τις καταστροφές κοντά στην πόλη. Υπήρχαν επίσης φρουρές στα τείχη και σε οχυρωμένες θέσεις.
Η ουσία της στρατηγικής ήταν η αποφυγή μιας μεγάλης σύγκρουσης οπλιτών, όχι η πλήρης εγκατάλειψη κάθε μορφής άμυνας.
Πώς αντέδρασαν οι Αθηναίοι βλέποντας τα χωράφια τους να καίγονται;
Με μεγάλη οργή. Όταν το 431 π.Χ. οι Πελοποννήσιοι έφτασαν στις Αχαρνές και άρχισαν να καταστρέφουν την περιοχή, πολλοί Αθηναίοι απαιτούσαν να βγει ο στρατός και να πολεμήσει.
Ιδιαίτερα οι κάτοικοι των Αχαρνών, που έβλεπαν τις περιουσίες τους να καταστρέφονται, πίεζαν για άμεση αντίδραση.
Ο Περικλής φοβόταν ότι μια συνέλευση μέσα σε αυτή την ένταση θα μπορούσε να οδηγήσει σε παρορμητική απόφαση. Γι’ αυτό επέμεινε στην αποφυγή της μεγάλης μάχης και προσπάθησε να κρατήσει την πόλη ήρεμη.
Η αθηναϊκή στρατηγική ήταν μόνο αμυντική;
Όχι. Αυτό είναι ένα σημαντικό κομμάτι του σχεδίου που συχνά χάνεται.
Ενώ οι Πελοποννήσιοι εισέβαλλαν στην Αττική, ο αθηναϊκός στόλος πραγματοποιούσε επιχειρήσεις στις ακτές της Πελοποννήσου. Οι Αθηναίοι μπορούσαν να μεταφέρουν στρατεύματα, να επιτίθενται σε παραθαλάσσιες περιοχές και να ασκούν πίεση στους συμμάχους της Σπάρτης.
Το σχέδιο επομένως συνδύαζε άμυνα στην Αττική και επιθετική δράση στη θάλασσα. Ο Περικλής ήθελε να αρνηθεί στη Σπάρτη την αποφασιστική χερσαία μάχη που επιθυμούσε, ενώ ταυτόχρονα χρησιμοποιούσε τον στόλο για να πλήττει τον αντίπαλο σε άλλα σημεία.
Τι συνέβη όταν όλος αυτός ο πληθυσμός συγκεντρώθηκε στην Αθήνα;
Η Αθήνα δεν ήταν προετοιμασμένη να στεγάσει ξαφνικά τόσο μεγάλο αριθμό ανθρώπων. Ο Θουκυδίδης αναφέρει ότι αρκετοί εγκαταστάθηκαν σε κενά σημεία, σε ιερά, σε πύργους των τειχών και αργότερα ακόμη και κατά μήκος των Μακρών Τειχών και στον Πειραιά.
Οι συνθήκες διαβίωσης ήταν δύσκολες. Πολλοί δεν είχαν κανονικό σπίτι και αναγκάστηκαν να ζουν σε πρόχειρα καταλύματα.
Αυτή η συγκέντρωση πληθυσμού θα αποκτούσε δραματική σημασία όταν εμφανίστηκε ο λοιμός.
Προκάλεσε η στρατηγική του Περικλή τον λοιμό;
Δεν μπορούμε να πούμε κάτι τέτοιο. Ο λοιμός της Αθήνας εμφανίστηκε το 430 π.Χ. και ο Θουκυδίδης, ο οποίος νόσησε ο ίδιος, δεν μπορούσε να προσδιορίσει την αιτία της ασθένειας.
Αναφέρει όμως κάτι σημαντικό: ο συνωστισμός των ανθρώπων από την ύπαιθρο μέσα στην πόλη επιδείνωσε τη δυστυχία. Οι νεοφερμένοι υπέφεραν ιδιαίτερα, επειδή πολλοί ζούσαν μέσα στο καλοκαίρι σε ασφυκτικά προσωρινά καταλύματα.
Επομένως, η συγκέντρωση του πληθυσμού πίσω από τα τείχη δημιούργησε συνθήκες που έκαναν την κρίση πολύ χειρότερη. Δεν έχουμε όμως βάση για να ισχυριστούμε ότι η ίδια η στρατηγική «δημιούργησε» την επιδημία.
Πότε πέθανε ο Περικλής;
Ο λοιμός εμφανίστηκε το 430 π.Χ. και προκάλεσε τεράστιες απώλειες. Ο Περικλής έχασε μέλη της οικογένειάς του και τελικά πέθανε και ο ίδιος το 429 π.Χ..
Ο Θουκυδίδης αναφέρει ότι έζησε περίπου δύο χρόνια και έξι μήνες μετά την έναρξη του πολέμου.
Ο θάνατός του είχε ιδιαίτερη σημασία, επειδή η στρατηγική που είχε διαμορφώσει δεν εφαρμόστηκε πλέον υπό τη δική του πολιτική καθοδήγηση.
Στήριξαν τελικά οι Αθηναίοι το σχέδιό του;
Η σχέση των Αθηναίων με τον Περικλή ήταν πολύ πιο ταραχώδης από όσο συχνά παρουσιάζεται.
Μετά τη δεύτερη εισβολή στην Αττική και τις τεράστιες απώλειες του λοιμού, οι πολίτες στράφηκαν εναντίον του. Κατηγόρησαν τον Περικλή για τα δεινά τους και προσπάθησαν ακόμη και να πετύχουν συμφωνία με τη Σπάρτη.
Στη συνέχεια του επέβαλαν πρόστιμο. Λίγο αργότερα, όμως, τον εξέλεξαν ξανά στρατηγό και του εμπιστεύθηκαν πάλι τη διαχείριση των υποθέσεων της πόλης.
Αυτό δείχνει πόσο αντιφατική ήταν η κατάσταση: οι Αθηναίοι μπορούσαν να θεωρούν τη στρατηγική αναγκαία και ταυτόχρονα να δυσκολεύονται να αποδεχθούν το τεράστιο προσωπικό κόστος της.
Γιατί ο Θουκυδίδης θεωρούσε σωστή τη στρατηγική;
Ο Θουκυδίδης εκτιμούσε ιδιαίτερα την πολιτική και στρατηγική κρίση του Περικλή. Μετά τον θάνατό του γράφει ότι η διορατικότητά του έγινε ακόμη πιο φανερή.
Σύμφωνα με την εκτίμηση του ιστορικού, ο Περικλής είχε συμβουλεύσει τους Αθηναίους να είναι υπομονετικοί, να φροντίζουν το ναυτικό τους, να μην επεκτείνουν την αυτοκρατορία τους όσο διαρκούσε ο πόλεμος και να μην θέσουν την ίδια την πόλη σε περιττό κίνδυνο.
Ο Θουκυδίδης θεωρεί ότι οι διάδοχοί του παρέκκλιναν από αυτή τη γραμμή και ότι προσωπικοί ανταγωνισμοί οδήγησαν σε λανθασμένες αποφάσεις, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τη Σικελική Εκστρατεία.
Ήταν όμως η στρατηγική βέβαιο ότι θα κέρδιζε τον πόλεμο;
Όχι. Εδώ πρέπει να ξεχωρίσουμε την κρίση του Θουκυδίδη από το τι μπορούμε να αποδείξουμε ιστορικά.
Ο Περικλής πέθανε πολύ νωρίς στον πόλεμο και το σχέδιό του εφαρμόστηκε υπό τη δική του ηγεσία μόνο για ένα μικρό μέρος της σύγκρουσης. Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος συνεχίστηκε μέχρι το 404 π.Χ., όταν η Αθήνα τελικά ηττήθηκε.
Οι σύγχρονοι ιστορικοί εξακολουθούν να συζητούν αν μια αυστηρή συνέχιση της περικλέειας στρατηγικής θα μπορούσε πραγματικά να αναγκάσει τη Σπάρτη να συνθηκολογήσει ή αν ένας τόσο μακρύς πόλεμος θα απαιτούσε τελικά διαφορετικές επιλογές.
Αυτό που μπορούμε να πούμε με ασφάλεια είναι ότι το σχέδιο είχε σαφή λογική: απέφευγε το μεγαλύτερο στρατιωτικό πλεονέκτημα της Σπάρτης και αξιοποιούσε το μεγαλύτερο πλεονέκτημα της Αθήνας.
Γιατί η επιλογή του Περικλή παραμένει τόσο ενδιαφέρουσα;
Η απόφαση να μη δοθεί μάχη για την προστασία της ίδιας της αθηναϊκής γης φαίνεται με την πρώτη ματιά παράδοξη. Για έναν αγρότη που έβλεπε το κτήμα του να καίγεται, η επιλογή αυτή μπορούσε να μοιάζει ακόμη και αδιανόητη.
Ο Περικλής όμως αντιμετώπιζε τον πόλεμο με διαφορετική κλίμακα προτεραιοτήτων. Θεωρούσε ότι τα σπίτια και τα χωράφια μπορούσαν να χαθούν και αργότερα να ξαναχτιστούν, ενώ η καταστροφή του στρατού, του στόλου ή της ίδιας της πολιτικής ανεξαρτησίας της Αθήνας θα ήταν πολύ δυσκολότερο να ανατραπεί.
Η πραγματική κληρονομιά του σχεδίου του Περικλή
Η στρατηγική του Περικλή δεν αποδεικνύει ότι η υποχώρηση οδηγεί πάντα στη νίκη ούτε αποτελεί μια απλή συνταγή που μπορεί να μεταφερθεί αυτούσια σε άλλους πολέμους.
Η ιστορική της σημασία βρίσκεται αλλού. Ο Περικλής αναγνώρισε ότι η Αθήνα δεν χρειαζόταν να αποδεχθεί τον τρόπο πολέμου που τη συνέφερε λιγότερο. Μπορούσε να παραχωρήσει προσωρινά έδαφος, να προστατεύσει τις κρίσιμες δυνάμεις της και να χρησιμοποιήσει τον στόλο και τους οικονομικούς της πόρους για έναν μακρύτερο αγώνα.
Ήταν ένα συνεκτικό σχέδιο, αλλά είχε τεράστιο ανθρώπινο και πολιτικό κόστος. Η καταστροφή της υπαίθρου, ο αναγκαστικός συνωστισμός στην πόλη και ο απρόβλεπτος λοιμός έδειξαν ότι ακόμη και μια στρατηγική με ισχυρή στρατιωτική λογική μπορεί να δημιουργήσει συνέπειες που κανένας σχεδιαστής δεν μπορεί να ελέγξει πλήρως.
