Γιατί να χτίσει κάποιος έναν ιερό ναό σε μια περιοχή όπου η γη μπορεί να σειστεί και να καταστρέψει τα πάντα; Κι όμως, ορισμένα από τα σημαντικότερα ιερά του αρχαίου ελληνικού κόσμου βρίσκονται κοντά ή ακόμη και πάνω σε σεισμικά ρήγματα.
Μια επιστημονική μελέτη έθεσε ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον ερώτημα: μήπως οι αρχαίοι Έλληνες επέλεγαν σκόπιμα τέτοιες τοποθεσίες; Η απάντηση συνδέει τη γεωλογία με τη θρησκεία, τις ιερές πηγές και τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονταν τις δυνάμεις της φύσης.
Η θεωρία παρουσιάστηκε το 2017 από τους ερευνητές Iain Stewart, του Πανεπιστημίου του Plymouth, και Luigi Piccardi, σε μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Proceedings of the Geologists’ Association.

Οι Δελφοί και το σεισμικό ρήγμα κάτω από το ιερό του Απόλλωνα
Ένα από τα σημαντικότερα παραδείγματα που εξετάζουν οι ερευνητές είναι οι Δελφοί, το περίφημο θρησκευτικό κέντρο της αρχαίας Ελλάδας. Εκεί βρισκόταν το μαντείο του Απόλλωνα, όπου η Πυθία έδινε χρησμούς σε ανθρώπους που αναζητούσαν καθοδήγηση.
Η περιοχή βρίσκεται σε ένα ιδιαίτερα ενεργό γεωλογικό περιβάλλον, με σεισμικά ρήγματα που διασχίζουν το τοπίο. Γεωλογικές μελέτες έχουν εντοπίσει ρήγματα και στην περιοχή του ίδιου του ναού του Απόλλωνα.
Το ενδιαφέρον είναι ότι τα ρήγματα δεν προκαλούν μόνο σεισμούς. Μπορούν επίσης να δημιουργούν διαδρομές μέσα από τις οποίες κυκλοφορούν υπόγεια νερά και, σε ορισμένες περιπτώσεις, αέρια από βαθύτερα στρώματα της Γης.
Αυτή η γεωλογική δραστηριότητα ίσως συνέβαλε στην ιδιαίτερη θρησκευτική σημασία που απέκτησε η περιοχή.
Μπορούσαν τα αέρια της γης να επηρεάζουν την Πυθία;
Σύμφωνα με αρχαίες περιγραφές, η Πυθία έδινε τους χρησμούς της μέσα στο ιερό του Απόλλωνα, καθισμένη σε τρίποδα. Με την πάροδο των αιώνων δημιουργήθηκαν διάφορες ερμηνείες για την ιδιαίτερη κατάσταση στην οποία βρισκόταν κατά τη μαντική διαδικασία.
Μία επιστημονική υπόθεση συνδέει αυτή την κατάσταση με αέρια που ενδεχομένως αναδύονταν από το υπέδαφος μέσω γεωλογικών ρηγμάτων. Μεταξύ των ουσιών που έχουν προταθεί είναι το αιθυλένιο, το οποίο μπορεί να έχει επίδραση στο νευρικό σύστημα.
Ωστόσο, δεν έχει αποδειχθεί ότι συγκεκριμένα αέρια προκαλούσαν την έκσταση της Πυθίας. Οι γεωχημικές έρευνες έχουν οδηγήσει σε διαφορετικά συμπεράσματα, ενώ δεν είναι βέβαιο ποιες συνθήκες επικρατούσαν στο υπέδαφος κατά την αρχαιότητα.
Η σύνδεση ανάμεσα στη γεωλογία των Δελφών και στις αρχαίες παραδόσεις παραμένει πάντως ένα ενδιαφέρον πεδίο επιστημονικής έρευνας.
Ποιοι άλλοι αρχαίοι τόποι συνδέονται με σεισμικά ρήγματα;
Οι Δελφοί δεν είναι η μοναδική περίπτωση. Οι Stewart και Piccardi εξέτασαν τη σχέση ανάμεσα σε αρχαίες εγκαταστάσεις και γεωλογικά ρήγματα σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας και της δυτικής Μικράς Ασίας.
Στις τοποθεσίες που αναφέρονται περιλαμβάνονται:
- Οι Μυκήνες: Η αρχαία ακρόπολη βρίσκεται σε περιοχή όπου οι γεωλογικοί σχηματισμοί επηρέασαν τη μορφολογία και την οχύρωση του τοπίου.
- Η Έφεσος: Η σημαντική αρχαία πόλη της Μικράς Ασίας αναπτύχθηκε σε μια περιοχή με έντονη τεκτονική ιστορία.
- Η Κνίδος: Η αρχαία πόλη στη νοτιοδυτική Μικρά Ασία αποτελεί ακόμη ένα παράδειγμα που εξετάζεται σε σχέση με τη γεωλογική δραστηριότητα.
- Η Ιεράπολη: Η πόλη ήταν γνωστή για τις θερμές πηγές της και συνδέεται με ενεργά γεωλογικά ρήγματα.
Οι ερευνητές παρατήρησαν ότι σε ορισμένους αρχαιολογικούς χώρους τα ίχνη των ρηγμάτων περνούν πολύ κοντά ή μέσα από σημαντικές κατασκευές, ακόμη και ιερά.
Αυτό δεν αποδεικνύει ότι όλες οι πόλεις χτίστηκαν σκόπιμα σε επικίνδυνες θέσεις. Δείχνει όμως ότι τα ιδιαίτερα γεωλογικά χαρακτηριστικά ενδέχεται να επηρέασαν την επιλογή ορισμένων τοποθεσιών.
Γιατί οι σεισμικές περιοχές μπορούσαν να θεωρούνται ιερές;
Για τους αρχαίους Έλληνες, οι πηγές, τα σπήλαια και τα ιδιαίτερα φυσικά τοπία είχαν συχνά θρησκευτική σημασία. Τα υπόγεια νερά, οι θερμές πηγές και τα ανοίγματα στο έδαφος μπορούσαν να συνδεθούν με τη λατρεία θεοτήτων ή με παραδόσεις για τον κάτω κόσμο.
Τα σεισμικά ρήγματα ευνοούν σε αρκετές περιπτώσεις την κυκλοφορία υπόγειων νερών και την εμφάνιση πηγών στην επιφάνεια. Έτσι, ένας τόπος που παρουσίαζε ασυνήθιστα φυσικά φαινόμενα μπορούσε να αποκτήσει ξεχωριστή σημασία για τους ανθρώπους που ζούσαν κοντά του.
Η μελέτη προτείνει ότι ορισμένα ιερά, ιδιαίτερα όσα συνδέονταν με μαντικές πρακτικές, ίσως ιδρύθηκαν σε τέτοιες θέσεις επειδή οι φυσικές ιδιότητές τους θεωρούνταν σημαντικές.
Δεν γνωρίζουμε όμως αν οι αρχαίοι κατανοούσαν τη λειτουργία των σεισμικών ρηγμάτων όπως τη γνωρίζουμε μέσα από τη σύγχρονη γεωλογία. Είναι πιθανότερο ότι αναγνώριζαν τα ορατά αποτελέσματά τους, όπως τις πηγές, τις ρωγμές και τις μεταβολές του εδάφους.
Ο ναός του Απόλλωνα καταστράφηκε από σεισμό και χτίστηκε ξανά

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά γεγονότα στην ιστορία των Δελφών σημειώθηκε το 373 π.Χ., όταν ένας ισχυρός σεισμός προκάλεσε σοβαρές καταστροφές στην περιοχή. Ο ναός του Απόλλωνα υπέστη μεγάλες ζημιές, ενώ η κατολίσθηση βράχων συνέβαλε στην καταστροφή του.
Παρά τον κίνδυνο, οι αρχαίοι δεν εγκατέλειψαν το ιερό. Συγκεντρώθηκαν χρήματα από ελληνικές πόλεις και ο ναός ανοικοδομήθηκε στην ίδια ιερή θέση κατά τον 4ο αιώνα π.Χ.
Για τον Stewart, αυτή η επιλογή αποτελεί ένα ενδιαφέρον στοιχείο που αξίζει να εξεταστεί. Ωστόσο, η ανοικοδόμηση μπορεί επίσης να εξηγηθεί από τη μεγάλη θρησκευτική σημασία του μαντείου και την επιθυμία διατήρησης της ιστορικής του θέσης.
Το γεγονός ότι ο ναός χτίστηκε ξανά δεν αποτελεί από μόνο του απόδειξη ότι οι αρχαίοι αναζητούσαν τα σεισμικά ρήγματα.
Τι γνωρίζουμε τελικά για την επιλογή των αρχαίων ιερών;
Η σημαντικότερη ιδέα της μελέτης είναι ότι τα σεισμικά ρήγματα ενδέχεται να είχαν μεγαλύτερη πολιτιστική και θρησκευτική σημασία στην αρχαιότητα απ’ όση συνήθως τους αποδίδουμε.
Οι γεωλογικές παρατηρήσεις, η παρουσία φυσικών πηγών και τα αρχαιολογικά ευρήματα προσφέρουν ενδείξεις ότι ορισμένοι ιεροί τόποι επιλέχθηκαν με βάση ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του φυσικού περιβάλλοντος.
Αυτό όμως παραμένει επιστημονική ερμηνεία και όχι γενικός κανόνας για όλους τους αρχαίους ελληνικούς ναούς.
Η περίπτωση των Δελφών δείχνει πόσο στενά μπορούσαν να συνδέονται η θρησκεία, το τοπίο και οι δυνάμεις της φύσης. Ένας τόπος που σήμερα εξετάζουμε με γεωλογικά όργανα μπορούσε πριν από χιλιάδες χρόνια να θεωρείται σημείο ιδιαίτερης επαφής με το θείο.
Πηγή: Iain S. Stewart και Luigi Piccardi, «Seismic faults and sacred sanctuaries in Aegean antiquity», Proceedings of the Geologists’ Association, 2017.












