“Αχ, δεν αλλάζουν οι άνθρωποι! Είναι το πανί παιδί μου τέτοιο!”, συνήθιζες να λες γιαγιά μου
Το να μεγαλώνεις σημαίνει να έχεις πληθώρα από στιγμές που θυμάσαι με νοσταλγία, με μια γλυκιά πίκρα και μια αίσθηση αναπόλησης για ό,τι ήταν και δεν είναι πια. Ένας από αυτούς τους σιωπηρούς θησαυρούς της μνήμης είναι οι κουβέντες που σου αφήνουν οι μεγαλύτεροι, σαν μικρές φλόγες, που ποτέ δεν σβήνουν τελείως, αλλά κάπου σιγοκαίνε μέσα σου. Μια από τις φράσεις που έχει μείνει έντονα στην καρδιά μου είναι η εξής: «Αχ, δεν αλλάζουν οι άνθρωποι! Είναι το πανί παιδί μου τέτοιο!» Αυτή η φράση ήταν σχεδόν σαν μια μόνιμη επωδός στις συζητήσεις με τη γιαγιά μου, που με τη σοφία της, κάπως πάντα έβλεπε το πιο σκοτεινό μέρος της ανθρώπινης φύσης και ταυτόχρονα κρατούσε τη δική της θέση με μια αξιοπρεπή αταραξία.
Δεν ήξερα τότε ακριβώς τι ήθελε να πει. Μάλλον δεν ήμουν σε θέση να το καταλάβω πλήρως, γιατί για ένα παιδί, η ζωή φαίνεται σαν ένα ατέλειωτο πεδίο δυνατοτήτων και μεταμορφώσεων, και η φράση αυτή, με την ταυτότητα της, φάνταζε σχεδόν καταθλιπτική. Ίσως, λέω, αν μου είχε πει κάποιος εκείνη την εποχή ότι η ζωή είναι γεμάτη με παράδοξα, με θραύσματα ελπίδας και κατακερματισμένα όνειρα που πασχίζουν να ξανασυναρμολογηθούν, τότε ίσως να την καταλάβαινα πιο εύκολα. Αλλά η γιαγιά, με τον τρόπο της, άφηνε αυτή τη φράση να αιωρείται γύρω μας, χωρίς καμία εξήγηση, σαν να ήταν μια απάντηση σε όλα εκείνα τα ερωτήματα που δεν έβρισκαν ποτέ λύση.
Από τότε που εκείνη έφυγε, η φράση αυτή ηχεί δυνατά στο μυαλό μου, και όλο και περισσότερο καταλαβαίνω τι εννοούσε. Και ίσως να καταλήξω να συμφωνήσω με αυτή την άποψη, αν και με τον καιρό έμαθα ότι οι άνθρωποι δεν είναι ποτέ απλώς «πανί» ή μόνο «μεταξωτοί». Οι άνθρωποι είναι φτιαγμένοι από σύνθετα υλικά, με πολλά στρώματα και ανθεκτικότητα, και αν και αλλάζουν με τον καιρό, αυτή η αλλαγή είναι συχνά πολύ πιο δύσκολη και αργή από ό,τι θα θέλαμε να πιστεύουμε.
Η φράση αυτή φέρει μέσα της μια βαθιά και σκληρή αλήθεια, που μόνο η ζωή, με τα βάσανα και τις εμπειρίες της, μπορεί να αποκαλύψει. «Το πανί είναι τέτοιο», με άλλα λόγια, το υλικό από το οποίο είναι φτιαγμένος ο άνθρωπος δεν αλλάζει εύκολα. Τα βαθιά χαρακτηριστικά του χαρακτήρα, οι αξίες του, οι συμπεριφορές του, φαίνεται πως έχουν μια τάση να παραμένουν σταθερές, όπως η αυθεντικότητα του φύλλου που δεν μπορεί ποτέ να γίνει τεχνητό λουλούδι.
Αλλά πώς ορίζουμε τον χαρακτήρα; Τι σημαίνει αυτό το «πανί» και πώς επηρεάζει τη ζωή μας;
Η έννοια του «πανιού» που χρησιμοποιούσε η γιαγιά μου ήταν, με λίγα λόγια, η έμφαση στον χαρακτήρα ενός ανθρώπου, στις αξίες και στα βαθύτερα στοιχεία που τον διαμορφώνουν και καθορίζουν τις επιλογές του στη ζωή. Ο χαρακτήρας, όπως και το ύφασμα, μπορεί να διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο, αλλά αυτό που είναι κοινό είναι ότι δεν είναι κάτι που μεταμορφώνεται εύκολα, αν δεν υποστεί βαθιές και συστηματικές επιδράσεις.
Η γιαγιά μου πίστευε ότι οι άνθρωποι δύσκολα αλλάζουν σε βάθος. Οι συνθήκες μπορούν να τους αλλάξουν επιφανειακά, να τους πείσουν να πράξουν με τρόπο που να εξυπηρετεί το συμφέρον τους, αλλά στο τέλος της ημέρας, τα θεμελιώδη στοιχεία του χαρακτήρα τους παραμένουν ως έχουν. Δεν μπορούσε να κατανοήσει πώς και γιατί άνθρωποι που είχαν κάνει κακές επιλογές ή είχαν απογοητεύσει τον εαυτό τους ξανά και ξανά, κατέληγαν να πιστεύουν ότι είχαν αλλάξει. Έβλεπε τον κόσμο από μια σκοπιά που ήταν αδιαπραγμάτευτα αυθεντική και ταυτόχρονα θλιβερή, γιατί ήξερε πως, αν και η κοινωνία μπορεί να προχωρά και να εξελίσσεται, ο άνθρωπος δεν μπορεί εύκολα να δραπετεύσει από τη φύση του.
Αυτό το «πανί», λοιπόν, είναι το θεμέλιο του ανθρώπινου χαρακτήρα. Είναι κάτι που ενδέχεται να το αναγνωρίσουμε αργά ή γρήγορα, γιατί οι πράξεις μας πάντα θα προδίδουν το ποιοι πραγματικά είμαστε. Παρόλο που κάποιοι πιστεύουν ότι μπορούν να κάνουν εντυπωσιακές αλλαγές και να κρύψουν την αλήθεια τους πίσω από μάσκες και ρόλους, η γιαγιά μου πίστευε πως στο τέλος όλοι θα αποκαλύπτονται γι’ αυτό που πραγματικά είναι.
Ωστόσο, αν το δούμε από μια διαφορετική σκοπιά, μπορούμε να αναρωτηθούμε: Μπορεί ο άνθρωπος να αλλάξει; Μπορεί να εξελιχθεί ή είναι καταδικασμένος να παραμείνει πάντα ο ίδιος;
Μερικές φορές, η φράση αυτή φέρνει στο μυαλό την ιδέα του πεπρωμένου. Αν οι άνθρωποι είναι φτιαγμένοι από ένα συγκεκριμένο «πανί», τότε είναι καταδικασμένοι να ακολουθήσουν μια πορεία που έχει προδιαγραφεί από τα πρώτα τους βήματα. Ή μήπως η ζωή είναι απλώς μια σειρά από ευκαιρίες για αυτογνωσία και αλλαγή, που περιμένουν τον καθένα μας να τις αναγνωρίσει και να τις αξιοποιήσει;
Οι αλλαγές στην ανθρώπινη ψυχολογία, και γενικότερα στην ανθρώπινη ύπαρξη, συμβαίνουν με αργούς ρυθμούς. Όταν ένας άνθρωπος έχει κάνει συγκεκριμένες επιλογές για μεγάλο χρονικό διάστημα, συχνά οι αλλαγές του δεν είναι εμφανείς παρά μόνο μετά από μια βαθιά κρίση ή από κάποια μεγάλα εσωτερικά ερεθίσματα. Ο άνθρωπος δεν αλλάζει επειδή το αποφασίζει από τη μία μέρα στην άλλη, αλλά αλλάζει όταν κατανοεί την ανάγκη της αλλαγής και όταν η αλλαγή αυτή ξεκινά από μέσα του. Αλλά αυτή η εσωτερική αλλαγή απαιτεί χρόνο, απαιτεί κόπο, και σίγουρα, απαιτεί έναν βαθύ αυτοστοχασμό, κάτι που είναι σπάνιο στις μέρες μας.
Η γιαγιά μου, πάντως, ποτέ δεν πίστευε στις «ξαφνικές» ή «μαγικές» αλλαγές. Για εκείνη, η πραγματική αλλαγή ήταν πάντα αποτέλεσμα του χρόνου και του αγώνα που κάποιος έκανε για να αναγνωρίσει τα λάθη του, να τα διορθώσει, και να δημιουργήσει μια νέα πορεία. Μόνο τότε, πίστευε, μπορούσε κάποιος να πει ότι «άλλαξε», και αυτή η αλλαγή ήταν, ουσιαστικά, μια επιστροφή στην αυθεντικότητά του, στην αλήθεια του.
Ο κόσμος γύρω μας σήμερα μας λέει συχνά ότι οι άνθρωποι μπορούν να αλλάξουν σε μια νύχτα, ότι μπορούν να γίνουν κάποιοι άλλοι, να ξεφύγουν από τις συνήθειες και τα λάθη τους. Η κοινωνία προωθεί την ιδέα της άμεσης αλλαγής μέσω των διαφημίσεων, των βιβλίων αυτοβοήθειας και των συνεδρίων προσωπικής ανάπτυξης. Αλλά, από την άλλη, αυτό που μαθαίνουμε σταδιακά είναι ότι η αλλαγή είναι μια δύσκολη, επίπονη διαδικασία, που απαιτεί μια νέα αντίληψη του εαυτού και των άλλων, καθώς και ένα γερό «πάτημα» στον πραγματικό κόσμο.
Αναγνωρίζοντας αυτήν την αντίφαση, αρχίζουμε να καταλαβαίνουμε τη σοφία της γιαγιάς μου. Η φράση της δεν ήταν μια καταδίκη, αλλά μια προειδοποίηση για την ανθρώπινη φύση. Οι άνθρωποι είναι φτιαγμένοι από μια σύνθεση που δεν εύκολα μπορεί να μεταμορφωθεί. Αλλά ίσως, στο βάθος, η αλλαγή που αναζητούμε να είναι εκείνη που θα μας φέρει πιο κοντά στον αληθινό εαυτό μας και όχι στον φανταστικό εαυτό που θέλουμε να προβάλουμε.
Αυτή η διαδικασία, λοιπόν, είναι και το ταξίδι της αυτογνωσίας. Και μπορεί να μην καταλήξουμε ποτέ εκεί που θέλουμε, αλλά το να αναγνωρίσουμε ότι ο «χαρακτήρας» μας δεν είναι κάτι που αλλάζει με μια απλή απόφαση, είναι το πρώτο βήμα για να καταλάβουμε πως η αληθινή αλλαγή ξεκινά από μέσα μας.
