Η Ανταρκτική μοιάζει με έναν απέραντο κόσμο από πάγο και χιόνι, όπου οι θερμοκρασίες πέφτουν σε εξαιρετικά χαμηλά επίπεδα. Κι όμως, κάτω από αυτό το παγωμένο τοπίο κρύβονται ηφαιστειακά βουνά, μερικά από τα οποία φτάνουν σε ύψος χιλιάδων μέτρων. Μια επιστημονική ανακάλυψη αποκάλυψε πόσο διαφορετικό είναι το έδαφος που βρίσκεται κάτω από το τεράστιο στρώμα πάγου της ηπείρου.
Το 2017, ερευνητές εντόπισαν 91 προηγουμένως άγνωστες ηφαιστειακές δομές στη Δυτική Ανταρκτική. Η ανακάλυψη προκάλεσε μεγάλο ενδιαφέρον, καθώς ανέδειξε μια από τις σημαντικότερες συγκεντρώσεις ηφαιστείων στον πλανήτη. Το ερώτημα που παραμένει είναι πόσα από αυτά τα ηφαίστεια μπορούν ακόμη να εκραγούν και πώς επηρεάζουν τον πάγο που τα καλύπτει.
Τι ανακάλυψαν οι επιστήμονες κάτω από τον πάγο;
Το 2017, μια ερευνητική ομάδα από το Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου χαρτογράφησε 91 ηφαιστειακές δομές που δεν είχαν αναγνωριστεί προηγουμένως κάτω από το παγοκάλυμμα της Δυτικής Ανταρκτικής. Μαζί με τα 47 ήδη γνωστά ηφαίστεια της περιοχής, ο συνολικός αριθμός έφτασε τα 138. Πρόκειται για μια εκτεταμένη ηφαιστειακή περιοχή, μεγάλο μέρος της οποίας παραμένει κρυμμένο κάτω από τον πάγο.
Τα ηφαιστειακά βουνά που κατέγραψαν οι ερευνητές έχουν ύψος από περίπου 100 έως 3.850 μέτρα, μετρώντας από τη βάση τους. Αυτό σημαίνει ότι ορισμένα είναι συγκρίσιμα σε ύψος με μεγάλα ηφαίστεια άλλων ηπείρων. Ωστόσο, η ανακάλυψη μιας ηφαιστειακής δομής δεν αποδεικνύει ότι το ηφαίστειο είναι ενεργό ή ότι πρόκειται να εκραγεί.
Πώς γίνεται να υπάρχουν ηφαίστεια κάτω από τόσο παχύ πάγο;
Η απάντηση βρίσκεται βαθιά στο εσωτερικό της Γης. Η Ανταρκτική, όπως και οι υπόλοιπες ήπειροι, αποτελείται από πετρώματα που επηρεάζονται από τη θερμότητα του πλανήτη και τις κινήσεις του φλοιού. Σε ορισμένες περιοχές, γεωλογικές διεργασίες έχουν δημιουργήσει τις κατάλληλες συνθήκες για την άνοδο μάγματος και τον σχηματισμό ηφαιστείων.
Η Δυτική Ανταρκτική περιλαμβάνει ένα μεγάλο γεωλογικό σύστημα ρηγμάτων, γνωστό ως West Antarctic Rift System. Εκεί, ο φλοιός της Γης έχει υποστεί διατάσεις και μεταβολές κατά τη διάρκεια εκατομμυρίων ετών. Η ηφαιστειακή δραστηριότητα αποτελεί μέρος αυτής της γεωλογικής ιστορίας, ανεξάρτητα από το παχύ στρώμα πάγου που καλύπτει σήμερα μεγάλο μέρος της περιοχής.
Το όρος Έρεβος έχει ακόμη ενεργή λίμνη λάβας
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά ηφαίστεια της Ανταρκτικής είναι το όρος Έρεβος, που βρίσκεται στη Νήσο Ρος. Με ύψος περίπου 3.794 μέτρα, θεωρείται το νοτιότερο ενεργό ηφαίστειο του πλανήτη. Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του είναι ότι στον κρατήρα της κορυφής του υπάρχει μια λίμνη λιωμένων πετρωμάτων, δηλαδή λάβας.
Η λίμνη λάβας παρατηρείται από το 1972 και η δραστηριότητα του ηφαιστείου περιλαμβάνει κατά διαστήματα μικρές εκρήξεις και εκπομπές αερίων. Οι επιστήμονες το μελετούν με δορυφορικές παρατηρήσεις και ειδικά όργανα. Το Έρεβος αποδεικνύει ότι η Ανταρκτική δεν είναι γεωλογικά αδρανής, παρότι αποτελεί την πιο ψυχρή ήπειρο της Γης.
Μπορεί η θερμότητα των ηφαιστείων να λιώσει τον πάγο;
Η θερμότητα που ανεβαίνει από το εσωτερικό της Γης μπορεί να επηρεάσει τη βάση των παγετώνων. Σε ορισμένα σημεία, οι υψηλότερες θερμοκρασίες συμβάλλουν στο λιώσιμο μικρών ποσοτήτων πάγου, δημιουργώντας νερό κάτω από την επιφάνειά του. Το νερό αυτό μπορεί να συγκεντρωθεί σε λίμνες ή να κινηθεί μέσα από δίκτυα καναλιών κάτω από το παγοκάλυμμα.
Οι υπόγειες λίμνες της Ανταρκτικής δεν δημιουργούνται όλες από ηφαίστεια. Η φυσική θερμότητα του εδάφους, η πίεση και η τριβή από την κίνηση του πάγου μπορούν επίσης να συμβάλλουν στην παρουσία υγρού νερού. Οι επιστήμονες μελετούν αυτά τα συστήματα επειδή το νερό στη βάση ενός παγετώνα μπορεί να επηρεάζει την ταχύτητα με την οποία ο πάγος κινείται προς τη θάλασσα.
Ευθύνονται τα ηφαίστεια για το λιώσιμο της Ανταρκτικής;
Παρότι η ηφαιστειακή θερμότητα μπορεί να προκαλεί τοπική τήξη, δεν υπάρχουν επιστημονικά στοιχεία που να δείχνουν ότι αποτελεί τη βασική αιτία της μεγάλης απώλειας πάγων που καταγράφεται στην Ανταρκτική τις τελευταίες δεκαετίες. Η NASA εξηγεί ότι η ηφαιστειακή δραστηριότητα υπάρχει στην περιοχή εδώ και εκατομμύρια χρόνια και δεν μπορεί να εξηγήσει από μόνη της τις πρόσφατες αλλαγές.
Οι επιστήμονες συνδέουν την απώλεια πάγου κυρίως με την αύξηση της θερμοκρασίας του πλανήτη και ιδιαίτερα με τα θερμότερα νερά των ωκεανών που λιώνουν τους παγετώνες από κάτω, κοντά στις ακτές. Η γεωθερμική θερμότητα αποτελεί έναν επιπλέον φυσικό παράγοντα που πρέπει να λαμβάνεται υπόψη στις μελέτες, αλλά δεν αντικαθιστά τον καθοριστικό ρόλο της κλιματικής αλλαγής.
Πώς εντοπίζονται ηφαίστεια που βρίσκονται κάτω από χιλιόμετρα πάγου;
Η χαρτογράφηση του εδάφους της Ανταρκτικής αποτελεί μια ιδιαίτερα δύσκολη επιστημονική αποστολή. Σε πολλά σημεία, το παγοκάλυμμα έχει πάχος αρκετών χιλιομέτρων, γεγονός που δεν επιτρέπει στους ερευνητές να παρατηρήσουν απευθείας τα πετρώματα. Για τον λόγο αυτό χρησιμοποιούν ειδικά ραντάρ που εκπέμπουν σήματα ικανά να διαπεράσουν τον πάγο.
Αναλύοντας τον χρόνο επιστροφής των σημάτων, οι επιστήμονες μπορούν να δημιουργήσουν χάρτες της επιφάνειας του εδάφους κάτω από τον παγετώνα. Οι χαρακτηριστικοί κωνικοί σχηματισμοί βοηθούν στον εντοπισμό πιθανών ηφαιστείων, ενώ συμπληρωματικές γεωλογικές και γεωφυσικές μετρήσεις παρέχουν περισσότερες πληροφορίες. Με αυτόν τον τρόπο εντοπίστηκαν οι 91 νέες ηφαιστειακές δομές που ανακοινώθηκαν το 2017.
Τι θα συνέβαινε αν ένα ηφαίστειο εκρήγνυτο κάτω από τον πάγο;
Μια ηφαιστειακή έκρηξη κάτω από έναν παγετώνα μπορεί να δημιουργήσει ιδιαίτερα έντονες αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στη λάβα, στα θερμά αέρια και στο παγωμένο νερό. Ανάλογα με την ποσότητα πάγου και τα χαρακτηριστικά της έκρηξης, μπορεί να προκληθούν τοπική τήξη, συσσώρευση νερού ή πλημμυρικά φαινόμενα. Τέτοιες διεργασίες έχουν μελετηθεί και στην Ισλανδία, όπου ορισμένα ηφαίστεια βρίσκονται κάτω από παγετώνες.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε έκρηξη στην Ανταρκτική θα προκαλούσε τεράστια άνοδο της στάθμης της θάλασσας. Οι επιπτώσεις θα εξαρτώνταν από το μέγεθος της έκρηξης, τη θέση του ηφαιστείου και το πάχος του πάγου. Μια υποπαγετωνική έκρηξη μπορεί να έχει σοβαρές τοπικές συνέπειες, αλλά δεν υπάρχει λόγος να θεωρούμε ότι μια μεμονωμένη έκρηξη θα έλιωνε ξαφνικά μεγάλες εκτάσεις της ηπείρου.
Γιατί ενδιαφέρει τους επιστήμονες αυτός ο κρυμμένος κόσμος;
Η Ανταρκτική αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά φυσικά εργαστήρια για τη μελέτη της Γης. Η γνώση της μορφής του εδάφους κάτω από τους πάγους βοηθά τους επιστήμονες να κατανοήσουν καλύτερα την κίνηση των παγετώνων, την παρουσία υπόγειου νερού και τις γεωλογικές διεργασίες που συνεχίζονται σε μεγάλα βάθη.
Η ανακάλυψη των ηφαιστείων προσθέτει ένα ακόμη κομμάτι σε αυτή την εικόνα. Παρότι πολλές από τις δομές εντοπίστηκαν με γεωφυσικά δεδομένα, η ηλικία τους και η πιθανότητα μελλοντικής δραστηριότητάς τους παραμένουν αντικείμενα έρευνας. Χρειάζονται περισσότερες παρατηρήσεις για να διαπιστωθεί ποια ηφαίστεια είναι σβηστά, ποια βρίσκονται σε κατάσταση ηρεμίας και ποια διατηρούν δυνατότητα έκρηξης.
Το πιο συναρπαστικό είναι ότι κάτω από ένα τοπίο που μοιάζει ακίνητο και παγωμένο υπάρχει μια ολόκληρη γεωλογική ιστορία εκατομμυρίων ετών. Η Ανταρκτική δεν είναι μόνο ένας απέραντος παγετώνας. Είναι μια ήπειρος με βουνά, κοιλάδες, υπόγειες λίμνες και ηφαίστεια που οι επιστήμονες συνεχίζουν να εξερευνούν.
Πηγές:
