Καμένο μέταλλο, καπνός συγκόλλησης, ακόμη και ψημένη μπριζόλα. Αυτές είναι μερικές από τις περιγραφές που έχουν χρησιμοποιήσει αστροναύτες για μια παράξενη μυρωδιά που παρατηρούν μετά από διαστημικούς περιπάτους.
Την αποκαλούν συχνά «μυρωδιά του διαστήματος», αλλά δεν τη νιώθουν όσο βρίσκονται έξω από το σκάφος. Η εμπειρία αρχίζει όταν επιστρέφουν, ο αεροθάλαμος γεμίζει ξανά με αέρα και ο εξοπλισμός τους βρίσκεται μέσα σε περιβάλλον όπου μπορούν να αναπνεύσουν.
Η οσμή εμφανίζεται μετά την επιστροφή στον σταθμό
Στη διάρκεια ενός διαστημικού περιπάτου, οι αστροναύτες αναπνέουν το οξυγόνο που παρέχει η στολή τους. Η μύτη τους δεν έρχεται σε άμεση επαφή με το εξωτερικό περιβάλλον, το οποίο είναι σχεδόν κενό.
Ο αστροναύτης Don Pettit έχει περιγράψει τι παρατηρούσε όταν υποδεχόταν συναδέλφους του στον αεροθάλαμο του Διεθνούς Διαστημικού Σταθμού. Μετά την επαναφορά της πίεσης, διέκρινε μια ιδιαίτερη οσμή στα υφάσματα των στολών, στα εργαλεία και στον εξοπλισμό που είχε εκτεθεί έξω.
Για τον ίδιο, η πιο κοντινή σύγκριση ήταν μια γλυκιά, μεταλλική μυρωδιά που του θύμιζε ηλεκτροσυγκόλληση. Μάλιστα, ανέφερε ότι την αντιλαμβανόταν πιο έντονα στα υφάσματα απ’ ό,τι στις μεταλλικές ή πλαστικές επιφάνειες.
Άλλες περιγραφές παραπέμπουν σε μπαρούτι, καμένο φαγητό ή σβησμένο σπίρτο. Πρόκειται για συγκρίσεις που βοηθούν τους αστροναύτες να εξηγήσουν μια ασυνήθιστη εμπειρία, όχι για απόδειξη ότι όλοι αντιλαμβάνονται ακριβώς την ίδια οσμή.
Τι μπορεί να προκαλεί τη μεταλλική μυρωδιά;
Η ακριβής προέλευση της οσμής δεν έχει αποσαφηνιστεί οριστικά. Οι μαρτυρίες είναι υπαρκτές, αλλά δεν αρκούν από μόνες τους για να ταυτοποιήσουμε τις ουσίες που τις προκαλούν.
Μια πιθανή εξήγηση συνδέεται με τις αντιδράσεις στις επιφάνειες του εξοπλισμού. Στη χαμηλή γήινη τροχιά υπάρχει ατομικό οξυγόνο, δηλαδή μεμονωμένα άτομα οξυγόνου αντί για τα μόρια των δύο ατόμων που αναπνέουμε κυρίως στη Γη. Είναι ιδιαίτερα δραστικό και μπορεί να αντιδρά με υλικά που εκτίθενται στο εξωτερικό περιβάλλον.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ολόκληρο το σύμπαν είναι γεμάτο ατομικό οξυγόνο ούτε ότι έχει αποδειχθεί μία συγκεκριμένη αντίδραση ως μοναδική αιτία της μυρωδιάς. Το περιβάλλον γύρω από τη Γη έχει διαφορετικά χαρακτηριστικά από τον χώρο ανάμεσα στα άστρα.
Έχουν επίσης προταθεί ως πιθανοί συντελεστές οι πολυκυκλικοί αρωματικοί υδρογονάνθρακες, μια οικογένεια ενώσεων άνθρακα που συναντάται και στο διάστημα. Στη Γη, τέτοιες ενώσεις υπάρχουν στην αιθάλη και σε προϊόντα καύσης. Ωστόσο, η παρουσία τους στο σύμπαν δεν αποδεικνύει ότι ευθύνονται για την οσμή κάθε στολής που επιστρέφει στον σταθμό.
Ούτε η λέξη «αρωματικοί» σημαίνει απαραίτητα ότι αυτές οι ενώσεις μυρίζουν ευχάριστα. Στη χημεία, ο όρος περιγράφει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά της μοριακής τους δομής.
Τι ισχύει για το νέφος που «μυρίζει ρούμι και σμέουρα»;
Μια διαφορετική αστρονομική ανακάλυψη συνδέθηκε με μια πολύ πιο γλυκιά περιγραφή. Το 2009, ερευνητές ανακοίνωσαν την ανίχνευση μυρμηκικού αιθυλεστέρα σε περιοχή του μοριακού νέφους Sagittarius B2, κοντά στο κέντρο του Γαλαξία.
Η συγκεκριμένη ένωση συνδέεται σε δημοφιλείς περιγραφές με οσμή που θυμίζει ρούμι και με φρουτώδη αρώματα. Έτσι διαδόθηκε η εντυπωσιακή ιδέα ότι ένα διαστημικό νέφος έχει γεύση σμέουρων και μυρωδιά ποτού.
Όμως οι αστρονόμοι δεν μύρισαν ούτε δοκίμασαν το νέφος. Εντόπισαν τις χαρακτηριστικές συχνότητες ακτινοβολίας των μορίων με το ραδιοτηλεσκόπιο IRAM των 30 μέτρων στην Ισπανία. Κάθε μόριο αφήνει ένα αναγνωρίσιμο αποτύπωμα στο φάσμα, επιτρέποντας στους επιστήμονες να το ανιχνεύουν από μεγάλη απόσταση.
Η παρουσία μιας ουσίας μέσα σε ένα σύνθετο μείγμα δεν καθορίζει από μόνη της τη συνολική οσμή του. Επιπλέον, η συγκέντρωση και οι συνθήκες έχουν σημασία για την όσφρηση. Επομένως, το «ρούμι και σμέουρα» είναι μια παραστατική σύνδεση με τη γήινη χημεία, όχι επιβεβαιωμένη αισθητηριακή περιγραφή του Sagittarius B2.
Η ανακάλυψη έχει ενδιαφέρον για έναν ουσιαστικότερο λόγο: δείχνει ότι σύνθετα οργανικά μόρια μπορούν να σχηματίζονται στον μεσοαστρικό χώρο. Δεν εξηγεί, όμως, τη μυρωδιά που περιγράφουν οι αστροναύτες στην τροχιά της Γης.
Μπορεί αυτή η μυρωδιά να αναπαραχθεί στη Γη;
Η NASA έχει αναφέρει ότι απευθύνθηκε στον ειδικό αρωμάτων Steven Pearce για την αναπαραγωγή της οσμής στο πλαίσιο εκπαιδευτικών προσομοιώσεων. Μια τέτοια προσπάθεια βασίζεται στις περιγραφές των αστροναυτών και επιχειρεί να αποδώσει την εμπειρία τους.
Χρειάζεται, ωστόσο, να ξεχωρίζουμε την αναπαράσταση από ένα πραγματικό δείγμα. Ένα άρωμα εμπνευσμένο από τις στολές ή τις μαρτυρίες των πληρωμάτων δεν αποτελεί χημική απόδειξη για το πώς μυρίζει κάθε περιοχή του διαστήματος.
Η ποιότητα του αέρα δεν ελέγχεται μόνο με τη μύτη
Οι οσμές μέσα στον διαστημικό σταθμό είναι διαφορετικό ζήτημα από εκείνες του εξοπλισμού που επιστρέφει από έναν περίπατο. Σε έναν κατοικημένο χώρο υπάρχουν τρόφιμα, υλικά, καθαριστικά και ανθρώπινη δραστηριότητα, που επηρεάζουν τον αέρα.
Η ασφάλεια των πληρωμάτων βασίζεται σε συστήματα καθαρισμού, μετρήσεις και όργανα παρακολούθησης της ατμόσφαιρας. Μια γνώριμη μυρωδιά δεν αποδεικνύει ότι όλα λειτουργούν κανονικά, όπως και η απουσία οσμής δεν εγγυάται ότι ο αέρας είναι ασφαλής.
Η λεγόμενη «μυρωδιά του διαστήματος» παραμένει μια ενδιαφέρουσα εμπειρία που συνδέει τις μαρτυρίες των αστροναυτών με τη χημεία. Το ερώτημα δεν είναι αν όλο το σύμπαν μυρίζει καμένη μπριζόλα, αλλά τι συμβαίνει στα υλικά που εκτίθενται έξω και επιστρέφουν μαζί τους.
Πηγές:
- Don Pettit: Προσωπική περιγραφή της οσμής μετά από διαστημικούς περιπάτους
- NASA Ames: Μαρτυρίες και πιθανές εξηγήσεις για τη μυρωδιά του διαστήματος
- NASA: Ατομικό οξυγόνο και αντιδράσεις με υλικά στη χαμηλή γήινη τροχιά
- Belloche και συνεργάτες: Ανίχνευση μυρμηκικού αιθυλεστέρα στο Sagittarius B2
- NASA: Παρακολούθηση της ποιότητας του αέρα στον διαστημικό σταθμό
