Κάτω από ένα συνηθισμένο χωριό στην Καππαδοκία βρίσκεται ένα τεκμηριωμένο υπόγειο συγκρότημα. Στοές, πέτρινες πόρτες, στάβλοι, εκκλησίες και χώροι αναμονής μαρτυρούν τη ζωή του.
Η υπόγεια πόλη Ντερινκούγιου δεν ήταν πρόχειρο καταφύγιο. Ήταν ένα οργανωμένο σύνολο χώρων, σκαλισμένο σε ηφαιστειακό πέτρωμα, για την προστασία οικογενειών σε περιόδους ανασφάλειας, όταν υπήρχε φόβος για επιδρομές.
Το αναφερόμενο βάθος φτάνει περίπου τα 85 μέτρα, χωρίς να δηλώνει ένα ενιαίο, πλήρως χαρτογραφημένο επίπεδο. Για δεκαετίες, μεγάλο μέρος του συγκροτήματος παρέμενε σχεδόν ξεχασμένο κάτω από σπίτια και αυλές.
Η Μαλακοπή Καππαδοκίας δεν ήταν απλώς ένα χωριό
Το σημερινό Ντερινκούγιου βρίσκεται στην επαρχία Νεβσεχίρ της Τουρκίας. Για τους Έλληνες της περιοχής, η Μαλακοπή ήταν ένα από τα σημαντικά ελληνόφωνα κέντρα στην Καππαδοκία.
Η γη εδώ μοιάζει σαν να έχει τρύπες παντού. Οι κάτοικοι λάξευαν κατοικίες, αποθήκες και εκκλησίες στο πορώδες πέτρωμα. Κάποιες από αυτές, όπως και άλλες λαξευμένες εγκαταστάσεις στο Γκιόρεμε, φαίνονται ακόμη πάνω από το έδαφος. Άλλες, όμως, κατεβαίνουν όλο και πιο βαθιά.
Δεν χτίστηκε σε μία εποχή
Η συνηθισμένη εικόνα λέει ότι κάποιος λαός αποφάσισε να ανοίξει ξαφνικά ένα τεράστιο καταφύγιο κάτω από τη γη. Η πραγματικότητα είναι πιο ενδιαφέρουσα.
Η υπόγεια πόλη φαίνεται πως αναπτύχθηκε σε διαφορετικές φάσεις. Πρώιμοι χώροι ίσως χρησιμοποιήθηκαν ήδη στην αρχαιότητα. Η Βυζαντινή εποχή συνδέεται συχνά με την επέκταση και την οργάνωσή του. Οι αραβοβυζαντινοί πόλεμοι προτείνονται ως πιθανό πλαίσιο ανασφάλειας, όχι ως αποδεδειγμένη μοναδική αιτία.
Ο Ξενοφών, στην Ανάβαση, περιγράφει υπόγειες κατοικίες στην Ανατολία, με εισόδους σαν στόμια πηγαδιών. Δεν μιλά ονομαστικά για τη Μαλακοπή, όμως η περιγραφή δείχνει πως η ζωή κάτω από τη γη δεν ήταν άγνωστη στην περιοχή.
Γιατί να κατεβαίνεις κάτω από το σπίτι σου;
Για να κρυφτείς, φυσικά. Αλλά όχι μόνο.
Οι υπόγειοι χώροι προστάτευαν ανθρώπους, ζώα, τροφές και νερό. Στην Καππαδοκία, διατηρούσαν σταθερότερη θερμοκρασία απέναντι στον παγωμένο χειμώνα και το καυτό καλοκαίρι. Παρείχαν επίσης προστασία από επιδρομές. Σαν ένα σπίτι με φυσικό κλιματισμό, μόνο που είχε φτιαχτεί και για πολιορκία.
Η πόλη δεν σχεδιάστηκε για άνεση. Σχεδιάστηκε για να αντέχει όταν έξω δεν υπήρχε ασφάλεια.
Η υπόγεια πόλη Ντερινκούγιου σε αριθμούς
Το μέγεθός του προκαλεί δέος ακόμη και σήμερα. Το συχνά αναφερόμενο βάθος 85μ και η ανάπτυξη έως 18 επιπέδων δείχνουν την έκταση του συγκροτήματος.
Δεν είναι όλοι οι χώροι ανοιχτοί ή ασφαλείς για επίσκεψη. Σήμερα, οι επισκέπτες κινούνται συνήθως σε περίπου οκτώ επίπεδα, αρκετά όμως για να νιώσεις ότι η επιφάνεια έχει μείνει πολύ πίσω.
Πόσοι άνθρωποι χωρούσαν εκεί;
Σύμφωνα με τις συχνότερες εκτιμήσεις, έως και 20.000 άνθρωποι μπορούσαν να βρουν καταφύγιο εκεί, μαζί με ζώα, νερό και προμήθειες. Ο αριθμός αφορά προσωρινή επιβίωση σε περιόδους κινδύνου, όχι μόνιμο πληθυσμό, ενώ περιλάμβανε και αποθήκες τροφίμων.
Με αυτή τη χωρητικότητα, το συγκρότημα μπορούσε να λειτουργήσει ως ιστορικό καταφύγιο. Σε μια επιδρομή, μια ολόκληρη κοινότητα μπορούσε να εξαφανιστεί από το βλέμμα του εχθρού.
Σε ένα σύγχρονο ρεπορτάζ του BBC για την υπόγεια πόλη, το συγκρότημα παρουσιάζεται ως ένα από τα πιο εκτεταμένα υπόγεια καταφύγια της Καππαδοκίας. Όταν στέκεσαι σε έναν χαμηλό διάδρομο, το νούμερο παύει να ακούγεται σαν τουριστικό στοιχείο.
Η τυχαία ανακάλυψη του 1963
Η υπόγεια πόλη δεν αποκαλύφθηκε μέσα από μια θεαματική αρχαιολογική αποστολή. Η σύγχρονη αρχαιολογική ανάδειξή της ξεκίνησε με εργασίες σε ένα σπίτι.
Το 1963, ένας κάτοικος της περιοχής έριξε έναν τοίχο κατά την ανακαίνιση σπιτιού. Πίσω του εμφανίστηκε ένας κρυμμένος χώρος. Ακολούθησε η διερεύνηση ενός διαδρόμου, άλλων θαλάμων και περασμάτων.
Ένα άνοιγμα στον τοίχο, μια πόλη από κάτω
Αυτό που έμοιαζε με μικρή υπόγεια αποθήκη οδήγησε σταδιακά σε ένα μεγάλο δίκτυο. Η διερεύνηση αποκάλυψε νέους θαλάμους, περάσματα και υπόγειες στοές.
Οι κάτοικοι της περιοχής γνώριζαν ήδη ορισμένους υπόγειους χώρους. Όμως, η πλήρης έκταση του συστήματος έγινε κατανοητή σταδιακά. Πολλές είσοδοι είχαν κλείσει, καταρρεύσει ή ενσωματωθεί στα σπίτια του χωριού.
Και εδώ βρίσκεται το πιο εντυπωσιακό στοιχείο: το Ντερινκούγιου δεν μοιάζει με λαβύρινθο φτιαγμένο στην τύχη. Οι χώροι παρουσιάζουν λογική διάταξη, αμυντικά στοιχεία και υποδομές, χωρίς αυτό να αποδεικνύει έναν ενιαίο αρχικό σχεδιασμό.
Πώς επιβίωνε μια κοινότητα κάτω από τη γη
Το να κρυφτείς για λίγες ώρες είναι ένα πράγμα. Το να μείνεις για μέρες, μαζί με παιδιά, ζώα και ηλικιωμένους, είναι εντελώς άλλο.
Η υπόγεια πόλη περιλάμβανε αποθήκες τροφίμων, πιθάρια, χώρους για κρασί, κουζίνες, στάβλους, αίθουσες συγκέντρωσης και λατρευτικούς χώρους. Η χρήση αυτών των χώρων μπορούσε να αλλάζει ανάλογα με την εποχή και τις ανάγκες της κοινότητας. Τα ζώα έμεναν συχνά στα ανώτερα τμήματα, κοντά στις εισόδους, ενώ οι άνθρωποι κατέβαιναν βαθύτερα.
Ο αέρας δεν ήταν λεπτομέρεια
Για να λειτουργήσει μια υπόγεια πόλη για πολλές ημέρες, ο αέρας έπρεπε να κυκλοφορεί συνεχώς. Τα συστήματα εξαερισμού βασίζονταν κυρίως σε κατακόρυφους αεραγωγούς, που έφερναν αέρα σε διαφορετικά επίπεδα.
Ένας μεγάλος κεντρικός άξονας φαίνεται να συμπληρωνόταν από μικρότερα ανοίγματα, τα οποία διευκόλυναν την κυκλοφορία του αέρα. Αν περπατήσεις σήμερα στις στοές, θα καταλάβεις πόσο χαμηλά είναι τα ταβάνια. Δεν υπήρχε περιθώριο για πρόχειρους υπολογισμούς.
Νερό που δεν εξαρτιόταν από την επιφάνεια
Τα πηγάδια μπορούσαν να έχουν και αμυντική σημασία. Σε ορισμένα σημεία, ίσως ήταν δυνατή η πρόσβαση σε νερό από το εσωτερικό, χωρίς οι κάτοικοι να χρειάζεται να βγουν αμέσως στην επιφάνεια.
Αυτό θα ήταν χρήσιμο σε περίπτωση πολιορκίας, αλλά δεν σήμαινε πλήρη ανεξαρτησία από την επιφάνεια. Αν ο εχθρός έλεγχε το χωριό, η πρόσβαση σε κάθε πηγή και η ασφάλεια του νερού δεν θα ήταν δεδομένες.
Οι πέτρινες πόρτες που σταματούσαν τις επιδρομές
Σε αρκετά περάσματα θα δεις μεγάλους κυκλικούς λίθους. Δεν ήταν διακοσμητικοί, αλλά μέρος της άμυνας.
Σε ορισμένα σημεία, μια βαριά πέτρα μπορούσε να κυλήσει μπροστά από το άνοιγμα και να περιορίσει την πρόσβαση. Η εσωτερική πλευρά επέτρεπε την ασφάλισή της, ενώ μικρά ανοίγματα ίσως διευκόλυναν την παρατήρηση από μέσα.
Δεν ήταν φρούριο για μάχη
Το σχέδιο δεν είχε σκοπό να νικήσει έναν στρατό σε ανοιχτή σύγκρουση. Είχε σκοπό να τον καθυστερήσει, να τον μπερδέψει και να μην του προσφέρει εύκολο στόχο.
Ένας στενός διάδρομος δεν επιτρέπει σε πολλούς ανθρώπους να περάσουν μαζί. Μια κλειστή πέτρα μετακινείται δύσκολα. Κάθε επίπεδο μπορούσε να αποκοπεί από το επόμενο.
Η υπόγεια πόλη ήταν, με άλλα λόγια, ένα καταφύγιο φτιαγμένο με ψυχραιμία. Δεν ήταν τόπος ηρωικών μαχών, αλλά οργανωμένη λύση επιβίωσης.
Η φημολογούμενη σύνδεση
Το Ντερινκούγιου συχνά συγκρίνεται με το Καϊμακλί, ένα ακόμη γνωστό μνημείο της περιοχής. Η δημοφιλής ιδέα θέλει τις δύο εγκαταστάσεις να ενώνονταν με μεγάλη σήραγγα.
Ωστόσο, η σύνδεση προς το Καϊμακλί δεν έχει επιβεβαιωθεί ως διαδρομή για σημερινούς επισκέπτες. Ο σημερινός επισκέπτης δεν μπορεί να περπατήσει από τη μία εγκατάσταση στην άλλη.
Υπάρχουν υπόγεια περάσματα και δίκτυα στην ευρύτερη περιοχή. Η Καππαδοκία έχει πάνω από 200 γνωστές υπόγειες εγκαταστάσεις, άρα το πραγματικό δίκτυο είναι ήδη αρκετά εντυπωσιακό, χωρίς υπερβολές.
Οι Έλληνες της Καππαδοκίας και η μνήμη της Μαλακοπής
Η ιστορία της Μαλακοπής δεν σταμάτησε στη Βυζαντινή εποχή. Στην Καππαδοκία, οι υπόγειοι χώροι παρέμειναν μέρος της μνήμης και της καθημερινής πρακτικής ορισμένων κοινοτήτων.
Στις αρχές του 20ού αιώνα, ο Βρετανός γλωσσολόγος Richard MacGillivray Dawkins, που μελέτησε τα καππαδοκικά ελληνικά, κατέγραψε ότι το 1909 κάτοικοι του Άξου κατέφυγαν σε υπόγειους θαλάμους μετά τις σφαγές στην Άδανα. Η καταγραφή αφορά τη χρήση υπόγειων θαλάμων στην περιοχή. Δεν αποδεικνύει ότι όλοι οι χώροι του Ντερινκούγιου χρησιμοποιούνταν με τον ίδιο τρόπο.
Όχι αρχαίο αξιοθέατο, αλλά πρόσφατο καταφύγιο
Η μαρτυρία αυτή αλλάζει τον τρόπο που βλέπουμε τις στοές. Η υπόγεια πόλη δεν ήταν μόνο κατάλοιπο μιας μακρινής εποχής. Για κάποιους ανθρώπους, πριν από λίγο περισσότερο από έναν αιώνα, οι θάλαμοι παρέμεναν λύση σε ώρες φόβου.
Οι ελληνικές κοινότητες της περιοχής έφυγαν μετά την ανταλλαγή πληθυσμών του 1923. Η ανταλλαγή πληθυσμών επηρέασε βαθιά τη μνήμη και τη συνέχεια των κοινοτήτων. Έμειναν όμως τα χωριά, οι εκκλησίες, οι ελληνικές ονομασίες και οι υπόγειοι χώροι που είχαν δεχτεί γενιές ολόκληρες.
Τι να ξέρεις πριν επισκεφθείς το Ντερινκούγιου
Η επίσκεψη στην Καππαδοκία δεν μοιάζει με μια άνετη βόλτα σε μουσείο, αλλά με εξερεύνηση μιας υπόγειας πόλης. Οι διάδρομοι είναι στενοί, τα σκαλιά απότομα και σε ορισμένα σημεία αναγκάζεσαι να σκύψεις. Αν έχεις κλειστοφοβία, καλό είναι να το σκεφτείς πριν μπεις.
Μικρές λεπτομέρειες που κάνουν διαφορά
- Φόρεσε παπούτσια με καλή σόλα, γιατί τα σκαλιά είναι άνισα και γλιστρούν εύκολα.
- Πάρε μαζί σου νερό, ειδικά τους ζεστούς μήνες, αλλά μην περιμένεις να σταματάς όπου θέλεις.
- Μην θεωρείς δεδομένο ότι θα δεις όλα τα επίπεδα. Η διαδρομή για το κοινό μπορεί να είναι μικρότερη ή να διαφέρει.
- Έλεγξε το ωράριο, τα εισιτήρια και τη διαθέσιμη διαδρομή την ίδια ημέρα, από επίσημη ή αξιόπιστη τοπική πηγή. Οι κανόνες επίσκεψης μπορεί να αλλάζουν ανά εποχή.
Ένας σύγχρονος οδηγός για τις υπόγειες πόλεις της Καππαδοκίας αναφέρει ότι ο χώρος είναι ο βαθύτερος από τα μεγάλα επισκέψιμα συγκροτήματα της περιοχής. Για άλλους λαξευμένους οικισμούς της Καππαδοκίας, συνδύασέ το με το Ορταχισάρ, το χωριό-σπήλαιο της Καππαδοκίας. Μια στάση στο Γκιόρεμε δείχνει πώς η λαξευμένη ζωή συνεχίζεται και πάνω από το έδαφος.
Συχνές ερωτήσεις
Τι είναι η υπόγεια πόλη Ντερινκούγιου;
Η Ντερινκούγιου είναι ένα μεγάλο υπόγειο συγκρότημα στην Καππαδοκία, κάτω από το σημερινό χωριό Ντερινκούγιου. Για τους Έλληνες της περιοχής ήταν γνωστή ως Μαλακοπή και περιλάμβανε χώρους διαμονής, αποθήκευσης, λατρείας και άμυνας.
Πόσο βαθιά βρίσκεται η υπόγεια πόλη;
Το συχνά αναφερόμενο βάθος φτάνει περίπου τα 85 μέτρα και συνδέεται με ανάπτυξη έως 18 επιπέδων. Ωστόσο, δεν πρόκειται για ένα ενιαίο, πλήρως χαρτογραφημένο σύστημα και οι επισκέπτες κινούνται συνήθως σε περίπου οκτώ επίπεδα.
Πόσοι άνθρωποι μπορούσαν να καταφύγουν εκεί;
Οι συχνότερες εκτιμήσεις μιλούν για έως και 20.000 ανθρώπους, μαζί με ζώα, νερό και προμήθειες. Ο αριθμός αφορά προσωρινή παραμονή σε περιόδους κινδύνου και όχι μόνιμο πληθυσμό.
Γιατί κατασκευάστηκε η Ντερινκούγιου;
Οι υπόγειοι χώροι προσέφεραν προστασία από επιδρομές, αλλά και πιο σταθερές θερμοκρασίες, αποθήκες τροφίμων και χώρους για ζώα. Η ανάπτυξή της έγινε σε διαφορετικές φάσεις, επομένως δεν υπάρχει μία μοναδική, πλήρως αποδεδειγμένη αιτία κατασκευής.
Μπορεί να επισκεφθεί κάποιος την υπόγεια πόλη;
Ναι, όμως η διαδρομή περιλαμβάνει στενούς διαδρόμους, απότομα και άνισα σκαλιά και χαμηλά ταβάνια. Πριν από την επίσκεψη, είναι καλό να ελέγξεις το ωράριο, τα εισιτήρια και τη διαθέσιμη διαδρομή από επίσημη ή αξιόπιστη τοπική πηγή.
Η πόλη που σε κάνει να κοιτάς το έδαφος αλλιώς
Ο χώρος δεν εντυπωσιάζει μόνο για το βάθος του. Οι χώροι, τα περάσματα και τα αμυντικά στοιχεία δείχνουν πώς οι κοινότητες προσαρμόζονταν στις συνθήκες ασφάλειας και περιβάλλοντος.
Η υπόγεια πόλη Ντερινκούγιου δεν είναι απλώς ένα τουριστικό αξιοθέατο στην Καππαδοκία, αλλά ιστορικός χώρος με αρχιτεκτονική, κοινωνική και μνημονική αξία. Η ύπαρξη του συγκροτήματος και των αμυντικών στοιχείων είναι τεκμηριωμένη. Ο ακριβής αριθμός επιπέδων, η χωρητικότητα 20.000 ανθρώπων και η σύνδεση με το Καϊμακλί παραμένουν εκτιμήσεις ή μη επιβεβαιωμένοι ισχυρισμοί.
