Στα παγωμένα νερά του Αρκτικού και του βόρειου Ατλαντικού ζει ένας καρχαρίας που κινείται αργά, μεγαλώνει με εξαιρετικά χαμηλό ρυθμό και μπορεί να κουβαλά μια ιστορία ζωής μεγαλύτερη από πολλές ανθρώπινες γενιές.
Οι επιστήμονες χρειάστηκαν έναν ασυνήθιστο τρόπο για να υπολογίσουν την ηλικία του. Και όταν εξέτασαν τα αποτελέσματα, βρέθηκαν μπροστά σε ένα από τα πιο εντυπωσιακά παραδείγματα μακροζωίας που έχουν καταγραφεί σε σπονδυλωτό ζώο.
Πρόκειται για τον καρχαρία της Γροιλανδίας, με επιστημονική ονομασία Somniosus microcephalus.
Πόσο μπορεί πραγματικά να ζήσει;
Το 2016, ερευνητές εξέτασαν 28 θηλυκούς καρχαρίες της Γροιλανδίας και χρησιμοποίησαν χρονολόγηση με ραδιοάνθρακα σε ένα πολύ ιδιαίτερο σημείο του σώματός τους: τον φακό του ματιού.
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι το είδος μπορεί να ζει τουλάχιστον για πολλούς αιώνες.
Ο μεγαλύτερος καρχαρίας της μελέτης είχε μήκος 5,02 μέτρα και η ηλικία του εκτιμήθηκε στα 392 χρόνια, με σημαντικό περιθώριο αβεβαιότητας περίπου ±120 χρόνια.
Αυτό σημαίνει ότι δεν γνωρίζουμε την ακριβή ημερομηνία γέννησής του. Γνωρίζουμε όμως ότι η διάρκεια ζωής του είναι εντυπωσιακά μεγάλη.
Η ίδια μελέτη κατέληξε ότι οι καρχαρίες της Γροιλανδίας έχουν πιθανή διάρκεια ζωής τουλάχιστον 272 ετών, γεγονός που τους καθιστά το μακροβιότερο γνωστό σπονδυλωτό.
Πώς μετράς την ηλικία ενός καρχαρία χωρίς «δαχτυλίδια» ανάπτυξης;
Σε αρκετά είδη καρχαριών, οι επιστήμονες μπορούν να χρησιμοποιήσουν γραμμές ανάπτυξης σε σπονδύλους ή άλλους σκληρούς ιστούς.
Ο καρχαρίας της Γροιλανδίας δεν τους κάνει αυτή τη χάρη.
Οι σπόνδυλοί του δεν έχουν την κατάλληλη ασβεστοποίηση για να προσφέρουν καθαρές ετήσιες γραμμές. Έτσι οι ερευνητές στράφηκαν στον φακό του ματιού.
Οι πρωτεΐνες στο κέντρο του φακού δημιουργούνται πολύ νωρίς στη ζωή του ζώου και στη συνέχεια παραμένουν σχετικά σταθερές.
Μετρώντας τον άνθρακα-14 σε αυτές τις πρωτεΐνες, οι επιστήμονες μπόρεσαν να εκτιμήσουν πότε γεννήθηκε κάθε καρχαρίας.
Οι πυρηνικές δοκιμές βοήθησαν άθελά τους στη χρονολόγηση
Οι ατμοσφαιρικές πυρηνικές δοκιμές του 20ού αιώνα αύξησαν απότομα τα επίπεδα άνθρακα-14 στο περιβάλλον.
Αυτό το λεγόμενο «bomb pulse» δημιούργησε ένα χρονικό σημάδι που πέρασε και στις θαλάσσιες τροφικές αλυσίδες.
Οι νεότεροι καρχαρίες έφεραν αυτό το ίχνος, ενώ οι μεγαλύτεροι είχαν γεννηθεί πριν από την περίοδο των πυρηνικών δοκιμών. Έτσι οι ερευνητές απέκτησαν ένα επιπλέον σημείο αναφοράς για τις ηλικιακές εκτιμήσεις.
Και πότε μπορεί να αποκτήσει για πρώτη φορά απογόνους;
Εδώ η ιστορία γίνεται ακόμη πιο ασυνήθιστη.
Τα θηλυκά θεωρείται ότι φτάνουν σε αναπαραγωγική ωριμότητα όταν αποκτήσουν μήκος περίπου τεσσάρων μέτρων.
Με βάση τον εξαιρετικά αργό ρυθμό ανάπτυξής τους, η μελέτη του 2016 υπολόγισε ότι αυτό μπορεί να συμβαίνει σε ηλικία τουλάχιστον 156 ± 22 ετών.
Με απλά λόγια, ένας καρχαρίας μπορεί να χρειάζεται περισσότερο από έναν αιώνα μέχρι να φτάσει στην ηλικία όπου μπορεί να αναπαραχθεί.
Αυτό είναι ένα από τα στοιχεία που κάνουν το είδος τόσο ξεχωριστό αλλά ταυτόχρονα και τόσο ευάλωτο.
Γιατί μεγαλώνει τόσο αργά;
Ο καρχαρίας της Γροιλανδίας ζει σε εξαιρετικά κρύα νερά και έχει πολύ αργό ρυθμό ανάπτυξης.
Παλιότερες παρατηρήσεις έχουν δείξει αύξηση της τάξης του ενός εκατοστού ή και λιγότερο τον χρόνο.
Για ένα ζώο που μπορεί να ξεπεράσει τα πέντε μέτρα, αυτό σημαίνει ότι το σώμα του χρειάζεται πολλές δεκαετίες για να φτάσει σε μεγάλο μέγεθος.
Ο αργός μεταβολισμός που συνδέεται με τα κρύα νερά θεωρείται μία πιθανή εξήγηση για τη μακροζωία του. Δεν υπάρχει όμως ένας μοναδικός μηχανισμός που έχει αποδειχθεί ότι εξηγεί γιατί μπορεί να ζει τόσο πολύ.
Οι επιστήμονες εξακολουθούν να μελετούν πώς ο μεταβολισμός, η θερμοκρασία, η ανάπτυξη και η κυτταρική συντήρηση συνδέονται μεταξύ τους.
Δεν είναι ο γρήγορος κυνηγός που φανταζόμαστε
Η εικόνα που έχουμε συνήθως για τους καρχαρίες είναι ενός γρήγορου αρπακτικού που κινείται συνεχώς.
Ο καρχαρίας της Γροιλανδίας είναι πολύ διαφορετικός.
Η μέγιστη ταχύτητά του βρίσκεται κάτω από περίπου 2,9 χιλιόμετρα την ώρα και οι κινήσεις του είναι ιδιαίτερα αργές.
Η διατροφή του περιλαμβάνει ψάρια, καλαμάρια και άλλα θαλάσσια ζώα, ενώ έχει παρατηρηθεί ότι καταναλώνει και νεκρά ζώα.
Ζει σε ένα περιβάλλον όπου η εξοικονόμηση ενέργειας έχει μεγαλύτερη σημασία από την ταχύτητα.
Γιατί η τεράστια διάρκεια ζωής μπορεί να γίνει πρόβλημα;
Το να μπορεί ένα ζώο να ζήσει για αιώνες ακούγεται σαν τεράστιο πλεονέκτημα.
Όταν όμως χρειάζεται περισσότερο από έναν αιώνα για να αναπαραχθεί, η κατάσταση αλλάζει.
Αν ένας ενήλικος καρχαρίας χαθεί, δεν μπορεί να αντικατασταθεί γρήγορα από μια νέα γενιά. Ένα νεαρό άτομο μπορεί να χρειαστεί πολλές δεκαετίες πριν φτάσει στο ίδιο στάδιο ζωής.
Στο παρελθόν, οι καρχαρίες της Γροιλανδίας αλιεύονταν για το λάδι του ήπατός τους. Σήμερα ένα σημαντικό πρόβλημα είναι η τυχαία σύλληψή τους σε δίχτυα και παραγάδια.
Για ένα τόσο αργά αναπτυσσόμενο είδος, ακόμη και σχετικά μικρές απώλειες μπορούν να χρειαστούν πολύ χρόνο για να αναπληρωθούν.
Πόσο βαθιά ζει;
Η μελέτη του είναι δύσκολη επειδή περνά μεγάλο μέρος της ζωής του σε κρύα και βαθιά νερά.
Έχει καταγραφεί σε πολύ μεγάλα βάθη, ακόμη και πάνω από 2.000 μέτρα.
Οι επιστήμονες χρησιμοποιούν σημάνσεις, κάμερες, υποβρύχια οχήματα και δείγματα ιστών για να καταλάβουν πού κινείται, πώς μεγαλώνει και πώς αναπαράγεται.
Όμως όταν ένα ζώο μπορεί να ζει περισσότερους από δύο ή τρεις αιώνες, ακόμη και μια δεκαετία ερευνητικών δεδομένων αποτελεί μόνο ένα μικρό κομμάτι της ζωής του.
Είναι πράγματι 400 ετών κάθε καρχαρίας της Γροιλανδίας;
Όχι.
Το «σχεδόν 400 χρόνια» αφορά την ηλικιακή εκτίμηση ενός πολύ μεγάλου ατόμου και όχι τη συνηθισμένη ηλικία κάθε καρχαρία.
Στη μελέτη του 2016, το μεγαλύτερο ζώο εκτιμήθηκε στα 392 ± 120 χρόνια. Το μεγάλο αυτό περιθώριο δείχνει γιατί πρέπει να αντιμετωπίζουμε τον αριθμό ως επιστημονική εκτίμηση και όχι σαν ακριβή ημερομηνία γέννησης.
Ακόμη και στο χαμηλότερο άκρο των εκτιμήσεων, όμως, πρόκειται για ένα ζώο με εξαιρετικά μεγάλη διάρκεια ζωής.
Τι μπορεί να μας μάθει ένα ζώο που ζει τόσο αργά;
Οι επιστήμονες ενδιαφέρονται όχι μόνο για το πόσα χρόνια ζει, αλλά και για το πώς καταφέρνει το σώμα του να λειτουργεί για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα.
Η έρευνα εξετάζει τον μεταβολισμό, τη γήρανση των κυττάρων και τους μηχανισμούς συντήρησης του οργανισμού του.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η μελέτη του θα οδηγήσει σε κάποιο «μυστικό αθανασίας» για τον άνθρωπο.
Μπορεί όμως να βοηθήσει τους βιολόγους να καταλάβουν καλύτερα πόσο διαφορετικά μπορεί να λειτουργεί η γήρανση στα ζώα.
Ένας καρχαρίας που ζει σε εντελώς διαφορετικό ρυθμό
Για εμάς, τα 150 χρόνια μοιάζουν με τεράστιο χρονικό διάστημα.
Για έναν καρχαρία της Γροιλανδίας μπορεί να είναι απλώς η περίοδος που χρειάζεται για να φτάσει στην αναπαραγωγική ωριμότητα.
Και ένα μεγάλο άτομο μπορεί να έχει ζήσει για αιώνες πριν το συναντήσει ένας ερευνητής.
Αυτό είναι ίσως και το πιο παράξενο στοιχείο της ιστορίας του. Δεν είναι απλώς ένας καρχαρίας που ζει πολύ. Είναι ένα ζώο του οποίου ολόκληρος ο κύκλος ζωής φαίνεται να κινείται σε έναν ρυθμό πολύ διαφορετικό από εκείνον που έχουμε συνηθίσει να θεωρούμε φυσιολογικό.
