Στην ψηλότερη κορυφή της Αίγινας, εκεί όπου σήμερα στέκει το μικρό ξωκλήσι της Ανάληψης και η θέα απλώνεται στον Σαρωνικό, οι αρχαιολόγοι αποκαλύπτουν σταδιακά μια ιστορία που εκτείνεται σε σχεδόν τέσσερις χιλιετίες.
Το Ελλάνιο Όρος δεν ήταν μόνο τόπος λατρείας του Δία. Τα ευρήματα δείχνουν ότι σε διαφορετικές περιόδους χρησιμοποιήθηκε και ως τόπος κατοίκησης και καταφυγής, ενώ οι νεότερες έρευνες έχουν φέρει στο φως μυκηναϊκά κτίρια, δεκάδες αγγεία, οχυρώσεις και ίχνη αρχαίων θυσιών.
Η έρευνα στην ψηλότερη κορυφή της Αίγινας
Από το 2021, ομάδα της Εφορείας Αρχαιοτήτων Πειραιώς και Νήσων και της Ελβετικής Αρχαιολογικής Σχολής στην Ελλάδα πραγματοποιεί συστηματική αρχαιολογική έρευνα στο Ελλάνιο Όρος.
Πρόκειται για την υψηλότερη κορυφή της Αίγινας, ένα σημείο που δεσπόζει στο νότιο τμήμα του νησιού και προσφέρει πανοραμική θέα προς τον Σαρωνικό, την Αττική και την Πελοπόννησο.
Στην περιοχή υπήρχε κατά την αρχαιότητα ιερό αφιερωμένο στον Ελλάνιο Δία. Τα κύρια μνημειακά κατάλοιπα του ιερού βρίσκονται χαμηλότερα, στη βόρεια πλαγιά, όπου είχαν πραγματοποιηθεί παλαιότερες έρευνες από το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο.
Η κορυφή όμως έκρυβε μια ακόμη πιο σύνθετη ιστορία.
Ένας τόπος με ιστορία σχεδόν 4.000 ετών
Παλαιότερες ανασκαφές αλλά και οι νεότερες έρευνες δείχνουν ότι στην κορυφή υπάρχουν ίχνη ανθρώπινης παρουσίας που καλύπτουν ένα διάστημα σχεδόν τεσσάρων χιλιετιών.
Οχυρωματικός περίβολος και κατάλοιπα κατοικιών δείχνουν ότι το ύψωμα δεν χρησιμοποιήθηκε αποκλειστικά για θρησκευτικούς σκοπούς. Σε περιόδους ανασφάλειας φαίνεται ότι μπορούσε να λειτουργεί και ως ασφαλές καταφύγιο.
Ένα σημαντικό στοιχείο είναι και ένα πήλινο τροχήλατο μυκηναϊκό ειδώλιο, το οποίο σήμερα εκτίθεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Κολώνας στην Αίγινα. Το εύρημα αποτελεί ένδειξη ότι η κορυφή μπορεί να είχε λατρευτική σημασία ήδη από την Εποχή του Χαλκού.
Το μυκηναϊκό κτίριο με τα περίπου 30 αγγεία
Ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα των ερευνών ήρθε στο φως το 2023.
Οι αρχαιολόγοι ανέσκαψαν ένα μυκηναϊκό κτίριο διαστάσεων περίπου 4,5 επί 3 μέτρων, το οποίο οριοθετούνταν από τρεις τοίχους και έναν μεγάλο φυσικό βράχο.
Στο εσωτερικό του βρέθηκαν περίπου 30 αγγεία: μαγειρικά και αποθηκευτικά σκεύη, αγγεία πόσης και άλλα αντικείμενα καθημερινής χρήσης.
Το μυκηναϊκό κτίσμα με μερικά από τα αγγεία κατά τη διάρκεια της ανασκαφής. Πηγή: Υπουργείο Πολιτισμού
Τα αγγεία διατηρήθηκαν επειδή, όταν καταστράφηκε το κτίριο, καλύφθηκαν από μεγάλους λίθους που κατέρρευσαν από τους τοίχους.
Η κεραμική χρονολογεί την καταστροφή στην περίοδο της κατάρρευσης του μυκηναϊκού ανακτορικού κόσμου και στους πρώτους Μετανακτορικούς χρόνους, γύρω στα τέλη του 13ου και τις αρχές του 12ου αιώνα π.Χ.
Οι άνθρωποι ανέβηκαν στην κορυφή σε μια ταραγμένη εποχή
Η συγκεκριμένη περίοδος χαρακτηρίστηκε από μεγάλες αλλαγές και ανασφάλεια στον μυκηναϊκό κόσμο. Οι αρχαιολόγοι θεωρούν ότι ορισμένοι κάτοικοι της Αίγινας αναζήτησαν τότε ασφαλέστερες θέσεις σε μεγαλύτερο υψόμετρο.
Η κορυφή του Ελλανίου Όρους ήταν φυσικά προστατευμένη και δύσκολα προσβάσιμη, ενώ πιθανότατα ήταν ήδη γνωστή στους κατοίκους και λόγω της θρησκευτικής της σημασίας.
Σε βαθύτερα στρώματα βρέθηκαν επίσης όστρακα της Μέσης Εποχής του Χαλκού, από το πρώτο μισό της 2ης χιλιετίας π.Χ., γεγονός που μεταφέρει ακόμη παλαιότερα την ανθρώπινη παρουσία στην περιοχή.
Τρεις μυκηναϊκές τριποδικές χύτρες, ακόμη ένα μαγειρικό σκεύος με επίπεδη βάση και ένας πίθος. Πηγή: Υπουργείο Πολιτισμού
Μυκηναϊκή τριποδική χύτρα και κύλικα. Πηγή: Υπουργείο Πολιτισμού
Η αρχαία λατρεία του Ελλάνιου Δία
Η λατρεία του Δία στο Ελλάνιο Όρος δεν προκύπτει μόνο από τα αρχαιολογικά ευρήματα. Αναφέρεται και από αρχαίους συγγραφείς, μεταξύ των οποίων ο Παυσανίας.
Σύμφωνα με την αρχαία παράδοση, η λατρεία συνδεόταν με τον Αιακό, μυθικό βασιλιά της Αίγινας και γιο του Δία.
Το σημερινό ξωκλήσι της Ανάληψης βρίσκεται πάνω σε αρχαία θεμέλια. Μεγάλοι λίθοι και πήλινες κεραμίδες κορινθιακού τύπου υποδεικνύουν ότι στην κορυφή υπήρχε παλαιότερο κτίσμα, πιθανώς ένας μικρός ναός.
Το Ελλάνιο Όρος με το ξωκλήσι της Ανάληψης στην κορυφή. Πηγή: Υπουργείο Πολιτισμού
Χιλιάδες καμένα οστά από αρχαίες θυσίες
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της λατρευτικής δραστηριότητας βρέθηκε στα βόρεια του σημερινού ξωκλησιού.
Οι αρχαιολόγοι εντόπισαν ένα σκοτεινό στρώμα που περιείχε χιλιάδες μικρά θραύσματα καμένων οστών ζώων. Τα κατάλοιπα ερμηνεύονται ως υπολείμματα θυσιών που πραγματοποιούνταν στο ιερό.
Κεραμική από τους Γεωμετρικούς έως και τους Ρωμαϊκούς χρόνους δείχνει ότι η λατρευτική δραστηριότητα στην περιοχή είχε μεγάλη διάρκεια.
Έχουν βρεθεί ακόμη και ρωμαϊκοί λύχνοι, ένα εύρημα που αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο ορισμένες τελετουργίες να πραγματοποιούνταν και κατά τη διάρκεια της νύχτας.
Ο οχυρωματικός περίβολος και τα οικιστικά κατάλοιπα στην κορυφή του Ελλανίου Όρους. Πηγή: Υπουργείο Πολιτισμού
Οι έρευνες δεν περιορίστηκαν στην κορυφή
Παράλληλα με την ανασκαφή, η ελληνοελβετική ομάδα πραγματοποίησε εκτεταμένη επιφανειακή έρευνα γύρω από το Ελλάνιο Όρος.
Η περιοχή σήμερα είναι αραιοκατοικημένη, αλλά το τοπίο διατηρεί ίχνη ανθρώπινης δραστηριότητας από την προϊστορία μέχρι και τον 20ό αιώνα.
Οι ερευνητές έχουν καταγράψει οχυρώσεις, αναλημματικούς τοίχους, αρχαίο πύργο, λατομεία, επιγραφές πάνω σε βράχους, μαντριά, αλώνια, δεξαμενές που στην Αίγινα ονομάζονται «σουβάλες», εγκαταλειμμένους οικισμούς και ένα κτίσμα γνωστό τοπικά ως «δρακόσπιτο».
Επιφανειακή έρευνα στις παρυφές του Ελλανίου Όρους, με την κορυφή στο βάθος. Πηγή: Υπουργείο Πολιτισμού
Οι νέες ανακαλύψεις του 2024
Η έρευνα συνεχίστηκε μετά τις ανακοινώσεις του 2023 και έδωσε ακόμη περισσότερα στοιχεία για τη μυκηναϊκή παρουσία στο βουνό.
Κατά την ανασκαφική περίοδο του 2024 εξερευνήθηκαν δύο κτίρια του οχυρωμένου μυκηναϊκού οικισμού. Στο εσωτερικό τους βρέθηκαν πολυάριθμα αγγεία αποθήκευσης και μαγειρικής.
Κάτω από το δάπεδο ενός από τα κτίρια εντοπίστηκε επίσης ταφή με τα οστά ενός ενήλικα και ενός μικρού παιδιού.
Η επιφανειακή έρευνα αποκάλυψε παράλληλα δύο νέες προϊστορικές θέσεις. Η μία παρουσιάζει ίχνη δραστηριότητας ήδη από το τέλος της 4ης ή τις αρχές της 3ης χιλιετίας π.Χ., μεταφέροντας ακόμη βαθύτερα στον χρόνο την ιστορία της ευρύτερης περιοχής.
Τι αποκάλυψε η τελευταία περίοδος του προγράμματος
Το 2025 αποτέλεσε την πέμπτη περίοδο του αρχικού πενταετούς ερευνητικού προγράμματος.
Οι αρχαιολόγοι συνέχισαν τις ανασκαφές στην κορυφή και την έρευνα στο γύρω τοπίο. Εντοπίστηκαν δύο ακόμη οχυρωμένες θέσεις πάνω σε υψώματα της νότιας ακτής της Αίγινας.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και ένα μνημειακό συγκρότημα λίγο χαμηλότερα από την κορυφή, το οποίο μέχρι τότε δεν είχε ερευνηθεί συστηματικά. Μια πρώτη δοκιμαστική τομή έδειξε ότι χρονολογείται επίσης στη μυκηναϊκή περίοδο.
Σύμφωνα με την Ελβετική Αρχαιολογική Σχολή, τα αποτελέσματα των ερευνών κρίθηκαν τόσο σημαντικά ώστε οι ερευνητές να προχωρήσουν στην πρόταση ενός νέου πενταετούς προγράμματος με περισσότερους πόρους και προσωπικό.
Ένα βουνό που ήταν ταυτόχρονα καταφύγιο και ιερό
Τα ευρήματα αλλάζουν σταδιακά την εικόνα που έχουμε για το Ελλάνιο Όρος. Δεν ήταν απλώς ένα ιερό στην κορυφή ενός βουνού ούτε απλώς ένας προσωρινός οχυρωμένος οικισμός.
Η στρατηγική θέση του μπορούσε να προσφέρει προστασία σε περιόδους ανασφάλειας, ενώ η κορυφή του απέκτησε παράλληλα ιδιαίτερη θρησκευτική σημασία.
Ακριβώς αυτή η συνύπαρξη κατοίκησης, άμυνας και λατρείας είναι που κάνει την περιοχή τόσο σημαντική για τους αρχαιολόγους.
Πέντε αγγεία από το στρώμα καταστροφής του μυκηναϊκού κτίσματος. Πηγή: Υπουργείο Πολιτισμού
Η Αίγινα έχει πολύ περισσότερα από τον ναό της Αφαίας
Το Ελλάνιο Όρος έρχεται να συμπληρώσει ένα εξαιρετικά πλούσιο αρχαιολογικό τοπίο. Στην Αίγινα βρίσκονται επίσης το περίφημο Ιερό της Αφαίας και ο αρχαιολογικός χώρος της Κολώνας με το Ιερό του Απόλλωνα.
Η συνεχιζόμενη έρευνα στο Ελλάνιο Όρος δείχνει ότι το υψηλότερο σημείο του νησιού μπορεί να προσθέσει ένα ακόμη σημαντικό κεφάλαιο στην ιστορία της Αίγινας, από την Εποχή του Χαλκού και τον μυκηναϊκό κόσμο έως τη λατρεία του Δία κατά τους ιστορικούς χρόνους.
Και το πιο ενδιαφέρον είναι ότι η ιστορία του χώρου δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί: οι ανακαλύψεις των τελευταίων ετών δείχνουν ότι το βουνό εξακολουθεί να κρύβει αρχαιολογικά στοιχεία που μπορούν να αλλάξουν όσα γνωρίζουμε για τη ζωή, την άμυνα και τη λατρεία στην αρχαία Αίγινα.
Πηγές:
