“`html
Η επιστήμη έχει καταφέρει να εξηγήσει φαινόμενα που κάποτε φαίνονταν αδιανόητα. Παρ’ όλα αυτά, υπάρχουν ακόμη εμπειρίες και φαινόμενα για τα οποία δεν γνωρίζουμε κάθε λεπτομέρεια ή για τα οποία εξακολουθούν να κυκλοφορούν πολλές λανθασμένες εξηγήσεις.
Από το παράξενο βουητό που αναφέρουν κάτοικοι μιας περιοχής του Νέου Μεξικού μέχρι το déjà vu και τις επιθανάτιες εμπειρίες, αυτά τα έξι παραδείγματα βρίσκονται κάπου ανάμεσα στο πραγματικό επιστημονικό ερώτημα και στον μύθο που δημιουργήθηκε γύρω τους.
Το μυστηριώδες Taos Hum
Από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, κάποιοι κάτοικοι της περιοχής Τάος στο Νέο Μεξικό των ΗΠΑ άρχισαν να αναφέρουν ότι ακούνε έναν επίμονο χαμηλό βόμβο. Πολλοί τον περιγράφουν σαν έναν μακρινό κινητήρα ντίζελ που λειτουργεί συνεχώς.
Το ενδιαφέρον είναι ότι δεν ακούνε όλοι τον ήχο. Έρευνες προσπάθησαν να εντοπίσουν μια κοινή ακουστική, σεισμική ή ηλεκτρομαγνητική πηγή, χωρίς να βρεθεί κάτι που να εξηγεί όλες τις αναφορές.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι γνωρίζουμε πως υπάρχει ένας άγνωστος μυστηριώδης ήχος που καλύπτει ολόκληρη την περιοχή. Ορισμένοι ερευνητές έχουν προτείνει ότι σε κάποιες περιπτώσεις τέτοιου είδους «βουητά» μπορεί να σχετίζονται με πολύ χαμηλής συχνότητας εμβοές ή με τον τρόπο που το ανθρώπινο ακουστικό σύστημα αντιλαμβάνεται χαμηλές συχνότητες.
Είναι επομένως πιθανό αυτό που αποκαλούμε «The Hum» να μην έχει μία μοναδική αιτία για όλους όσοι το αντιλαμβάνονται.
Γιατί νιώθουμε déjà vu;
Το déjà vu σημαίνει κυριολεκτικά «ήδη ιδωμένο» και περιγράφει εκείνη την παράξενη στιγμή κατά την οποία μια εντελώς νέα κατάσταση μάς φαίνεται ξαφνικά εξαιρετικά γνώριμη.
Το εντυπωσιακό είναι ότι συνήθως γνωρίζουμε ταυτόχρονα πως δεν έχουμε πραγματικά ξαναζήσει αυτό που συμβαίνει. Είναι σαν ο εγκέφαλος να μας στέλνει δύο διαφορετικά μηνύματα: «αυτό το γνωρίζω» και «ξέρω ότι δεν έχει ξανασυμβεί».
Σήμερα το déjà vu δεν θεωρείται κάτι υπερφυσικό. Μία από τις σημαντικότερες επιστημονικές προσεγγίσεις το συνδέει με τους μηχανισμούς της μνήμης και ιδιαίτερα με την αίσθηση οικειότητας.
Ο εγκέφαλος μπορεί να αναγνωρίσει στοιχεία μιας κατάστασης ως γνώριμα χωρίς να μπορεί να εντοπίσει από πού προέρχεται αυτή η οικειότητα. Μια διάταξη ενός χώρου, ένα πρόσωπο, μια μυρωδιά ή κάποιο άλλο στοιχείο μπορεί να μοιάζει με κάτι που έχουμε συναντήσει παλαιότερα χωρίς να το θυμόμαστε συνειδητά.
Υπάρχουν επίσης νευρολογικές ενδείξεις που συνδέουν το déjà vu με περιοχές του κροταφικού λοβού οι οποίες παίζουν σημαντικό ρόλο στη μνήμη. Δεν γνωρίζουμε ακόμη κάθε μηχανισμό του φαινομένου, αλλά απέχει πολύ από το να αποτελεί ένα εντελώς ανεξήγητο μυστήριο.
Τι γνωρίζουμε για τις επιθανάτιες εμπειρίες;
Άνθρωποι που επέζησαν από καρδιακή ανακοπή ή άλλες κρίσιμες καταστάσεις περιγράφουν μερικές φορές έντονες εμπειρίες: ένα δυνατό φως, ένα τούνελ, αίσθηση ότι βρίσκονται έξω από το σώμα τους, συναντήσεις με ανθρώπους που έχουν πεθάνει ή μια ασυνήθιστα έντονη αίσθηση γαλήνης.
Οι εμπειρίες αυτές είναι πραγματικές ως προσωπικές αναμνήσεις των ανθρώπων που τις περιγράφουν. Αυτό που δεν μπορούμε να συμπεράνουμε επιστημονικά είναι ότι αποδεικνύουν την ύπαρξη ζωής μετά τον θάνατο.
Ένα σημαντικό λάθος που γίνεται συχνά είναι ότι η καρδιακή ανακοπή ταυτίζεται με έναν εγκέφαλο που έχει σταματήσει ακαριαία και ολοκληρωτικά κάθε λειτουργία. Η πραγματικότητα είναι πιο περίπλοκη.
Μελέτες σε ασθενείς κατά τη διάρκεια καρδιοπνευμονικής αναζωογόνησης έχουν καταγράψει σε ορισμένες περιπτώσεις οργανωμένη ηλεκτρική δραστηριότητα του εγκεφάλου ακόμη και αρκετά λεπτά μετά την έναρξη της ανακοπής. Ορισμένοι επιζώντες αναφέρουν επίσης αναμνήσεις ή εμπειρίες που σχετίζονται με την περίοδο της ανάνηψης.
Οι επιστήμονες εξετάζουν πιθανές εξηγήσεις που σχετίζονται με την έλλειψη οξυγόνου, αλλαγές στη λειτουργία νευρωνικών δικτύων, νευροχημικές μεταβολές, την κατάσταση του εγκεφάλου κατά την ανάνηψη και τον τρόπο με τον οποίο δημιουργούνται και αποθηκεύονται οι αναμνήσεις.
Υπάρχουν επομένως σημαντικά ερωτήματα που παραμένουν ανοιχτά, αλλά οι επιθανάτιες εμπειρίες από μόνες τους δεν αποτελούν επιστημονική απόδειξη για το τι συμβαίνει μετά τον θάνατο.
Τι κρύβεται πίσω από τις ιστορίες για φαντάσματα;
Ιστορίες ανθρώπων που πιστεύουν ότι είδαν, άκουσαν ή αισθάνθηκαν την παρουσία κάποιου νεκρού υπάρχουν σχεδόν σε όλους τους πολιτισμούς. Φωτογραφίες, παράξενοι θόρυβοι και προσωπικές μαρτυρίες έχουν ενισχύσει για αιώνες την πίστη στα φαντάσματα.
Μέχρι σήμερα, όμως, δεν υπάρχουν επαρκή επιστημονικά στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι οι εμφανίσεις αυτές προέρχονται πραγματικά από νεκρούς ανθρώπους.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι που περιγράφουν τέτοιες εμπειρίες απαραίτητα επινοούν όσα ένιωσαν. Υπάρχουν πολλοί γνωστοί μηχανισμοί που μπορούν να δημιουργήσουν εξαιρετικά πειστικές εμπειρίες.
Η υπνική παράλυση, για παράδειγμα, μπορεί να συνοδεύεται από την έντονη αίσθηση ότι κάποιος βρίσκεται μέσα στο δωμάτιο, καθώς και από οπτικές ή ακουστικές ψευδαισθήσεις. Οι συνθήκες χαμηλού φωτισμού, ο φόβος και η τάση του εγκεφάλου να αναγνωρίζει γνωστά σχήματα μέσα σε ασαφείς εικόνες μπορούν επίσης να επηρεάσουν την αντίληψή μας.
Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι άνθρωποι που πενθούν συχνά περιγράφουν ότι αισθάνθηκαν την παρουσία ενός αγαπημένου προσώπου που πέθανε ή ότι άκουσαν για λίγο τη φωνή του. Η επιστημονική βιβλιογραφία δείχνει ότι τέτοιες εμπειρίες δεν είναι απαραίτητα ένδειξη ψυχικής ασθένειας και μπορεί να αποτελούν μέρος του τρόπου με τον οποίο ο εγκέφαλος και η ανθρώπινη ψυχολογία επεξεργάζονται την απώλεια.
Είναι πράγματι το ένστικτο μια «έκτη αίσθηση»;
Όλοι έχουμε βρεθεί κάποια στιγμή μπροστά σε μια απόφαση και αισθανθήκαμε ότι κάτι «μας λέει» ποια επιλογή πρέπει να κάνουμε, χωρίς να μπορούμε να εξηγήσουμε ακριβώς το γιατί.
Αυτό αποκαλούμε συνήθως ένστικτο ή διαίσθηση. Δεν υπάρχουν, όμως, στοιχεία ότι πρόκειται για μια μυστηριώδη έκτη αίσθηση που μας επιτρέπει να γνωρίζουμε πράγματα χωρίς πληροφορίες.
Ο εγκέφαλός μας επεξεργάζεται συνεχώς τεράστιο αριθμό πληροφοριών χωρίς να έχουμε συνειδητή πρόσβαση σε όλες. Μέσα από την εμπειρία μαθαίνουμε επαναλαμβανόμενα μοτίβα, εκφράσεις προσώπων, συμπεριφορές και μικρές λεπτομέρειες.
Έτσι, μερικές φορές μπορούμε να καταλήξουμε πολύ γρήγορα σε μια εκτίμηση χωρίς να είμαστε σε θέση να περιγράψουμε συνειδητά όλα τα βήματα που μας οδήγησαν σε αυτήν.
Αυτό μπορεί να είναι εξαιρετικά χρήσιμο όταν έχουμε μεγάλη εμπειρία σε έναν συγκεκριμένο τομέα. Μπορεί όμως και να μας παραπλανήσει, επειδή ο εγκέφαλος χρησιμοποιεί συντομεύσεις και επηρεάζεται από προκαταλήψεις, φόβους και προηγούμενες εμπειρίες.
Πόσο μυστηριώδες είναι πραγματικά το φαινόμενο placebo;
Το placebo είναι ίσως το πιο παρεξηγημένο φαινόμενο της λίστας. Πρόκειται για τη βελτίωση που μπορεί να παρατηρηθεί όταν η προσδοκία μιας θεραπείας επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο ένας άνθρωπος αισθάνεται ή αντιλαμβάνεται ορισμένα συμπτώματα.
Το ενδιαφέρον είναι ότι η επίδραση δεν είναι απλώς «φανταστική». Η προσδοκία, το περιβάλλον μιας θεραπείας και η σχέση με τον επαγγελματία υγείας μπορούν να επηρεάσουν πραγματικούς βιολογικούς μηχανισμούς του οργανισμού.
Οι επιδράσεις placebo έχουν μελετηθεί ιδιαίτερα σε συμπτώματα όπως ο πόνος, η ναυτία και άλλες καταστάσεις στις οποίες η αντίληψη και το νευρικό σύστημα παίζουν σημαντικό ρόλο.
Υπάρχει όμως ένα πολύ σημαντικό όριο: το placebo δεν σημαίνει ότι μπορούμε να θεραπεύσουμε μια σοβαρή ασθένεια μόνο επειδή πιστεύουμε ότι θα γίνουμε καλά.
Για παράδειγμα, δεν υπάρχουν επιστημονικά στοιχεία ότι ένα εικονικό φάρμακο μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως θεραπεία που εξαφανίζει έναν καρκίνο. Στις κλινικές δοκιμές για τον καρκίνο, μάλιστα, τα placebo χρησιμοποιούνται σπάνια μόνα τους όταν υπάρχει ήδη αποτελεσματική θεραπεία.
Το μεγάλο επιστημονικό ενδιαφέρον γύρω από το placebo βρίσκεται στο πώς η προσδοκία, η μάθηση και ο εγκέφαλος μπορούν να μεταβάλλουν ορισμένες σωματικές εμπειρίες. Οι μηχανισμοί αυτοί συνεχίζουν να αποτελούν αντικείμενο έρευνας.
Τα μεγάλα μυστήρια συνήθως έχουν περισσότερες από μία απαντήσεις
Τα έξι αυτά φαινόμενα δείχνουν κάτι ίσως πιο ενδιαφέρον από ένα απλό «η επιστήμη δεν γνωρίζει». Σε ορισμένες περιπτώσεις έχουμε ήδη αρκετά καλή εικόνα για το τι συμβαίνει, ενώ σε άλλες υπάρχουν διαφορετικές πιθανές εξηγήσεις που συνεχίζουν να εξετάζονται.
Και αυτό είναι ουσιαστικά ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί η επιστήμη. Δεν χρειάζεται ένα φαινόμενο να είναι υπερφυσικό για να παραμένει συναρπαστικό. Μερικές φορές το πραγματικό μυστήριο βρίσκεται στο πόσο πολύπλοκος είναι ο ανθρώπινος εγκέφαλος και πόσα πράγματα έχουμε ακόμη να μάθουμε γι’ αυτόν.
“`
