Η ελληνική γη κρύβει έναν πολύτιμο θησαυρό που δεν βρίσκεται ούτε σε χρυσάφι ούτε σε πολύτιμους λίθους. Βρίσκεται μέσα σε μικροσκοπικούς σπόρους, οι οποίοι διατηρούν τη γενετική κληρονομιά των φυτών που καλλιεργήθηκαν στον τόπο μας για πολλές γενιές.
Από τις παραδοσιακές ντομάτες και τα φασόλια μέχρι τις παλιές ποικιλίες σιτηρών, η Ελληνική Τράπεζα Γενετικού Υλικού έχει έναν ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο: να προστατεύει τη φυτική ποικιλότητα, ώστε να μπορεί να αξιοποιηθεί από τους επιστήμονες, τους καλλιεργητές και τις επόμενες γενιές. Και καθώς η κλιματική αλλαγή δημιουργεί νέες προκλήσεις για τη γεωργία, αυτή η αποστολή αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία.
Η ιστορία με τις ελληνικές ντομάτες που αποκαλύπτει έναν μεγαλύτερο προβληματισμό
Σε ένα παλαιότερο δημοσιογραφικό κείμενο, η Άννα Ρέμπελου περιέγραφε την εμπειρία ενός οικογενειακού φίλου που αναζητούσε φυτά ντομάτας από παραδοσιακούς ελληνικούς σπόρους για τον μικρό κήπο του.
Στα φυτώρια της Αττικής που επισκέφθηκε δυσκολεύτηκε να βρει αυτό που ήθελε. Τελικά αγόρασε φυτά που έδωσαν κανονικά καρπούς, αλλά η γεύση και το άρωμά τους δεν του θύμιζαν τις ντομάτες που γνώριζε από παλιά.
Την επόμενη χρονιά, μια φίλη του έφερε φυτά από το χωριό της. Όταν ήρθε η εποχή της συγκομιδής, εκείνος ενθουσιάστηκε με τη γεύση τους.
Η ιστορία αυτή δεν αποδεικνύει ότι όλες οι παραδοσιακές ποικιλίες είναι πιο νόστιμες. Η γεύση της ντομάτας εξαρτάται από την ποικιλία, την ωρίμανση, το περιβάλλον καλλιέργειας και άλλους παράγοντες.
Αναδεικνύει, όμως, ένα πραγματικό ζήτημα: πολλές τοπικές ποικιλίες που κάποτε καλλιεργούνταν σε χωριά και αγροτικές περιοχές δεν είναι πλέον εύκολο να βρεθούν στο συνηθισμένο εμπόριο.
Τι είναι η Ελληνική Τράπεζα Γενετικού Υλικού και τι φυλάσσει;
Η Ελληνική Τράπεζα Γενετικού Υλικού δημιουργήθηκε το 1981 με στόχο τη συλλογή, τη μελέτη και τη διατήρηση πολύτιμου φυτικού γενετικού υλικού.
Αποτελεί σημαντικό μέρος της εθνικής προσπάθειας για την προστασία των φυτογενετικών πόρων και εντάσσεται στις ερευνητικές δραστηριότητες του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ.
Στις συλλογές φυτικού γενετικού υλικού μπορούν να περιλαμβάνονται σπόροι από παραδοσιακές καλλιεργούμενες ποικιλίες, παλαιότερες ποικιλίες που έχουν περιοριστεί, καθώς και άγρια συγγενικά είδη καλλιεργούμενων φυτών.
Οι επιστήμονες δεν ενδιαφέρονται μόνο να διατηρήσουν τα ονόματα των ποικιλιών. Σκοπός τους είναι να προστατεύσουν τα γενετικά χαρακτηριστικά που μπορεί να αποδειχθούν πολύτιμα για το μέλλον της γεωργίας.
Για παράδειγμα, ένα παλιό είδος σιταριού μπορεί να διαθέτει χαρακτηριστικά αντοχής σε συγκεκριμένες περιβαλλοντικές συνθήκες. Μια παραδοσιακή ποικιλία οσπρίων μπορεί να παρουσιάζει προσαρμογή σε τοπικά εδάφη ή σε περιοχές με περιορισμένες βροχοπτώσεις.
Τα χαρακτηριστικά αυτά χρειάζονται επιστημονική αξιολόγηση, αλλά μπορούν να αποτελέσουν χρήσιμο υλικό για τη δημιουργία νέων, καλύτερα προσαρμοσμένων ποικιλιών.
Περισσότερες από 21.000 καταχωρίσεις φυτικού γενετικού υλικού
Η κλίμακα του έργου είναι μεγαλύτερη από εκείνη που παρουσίαζαν παλαιότερες δημοσιεύσεις.
Σύμφωνα με στοιχεία του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ, ο οργανισμός διατηρεί περισσότερες από 21.000 καταχωρίσεις φυτικών γενετικών πόρων σε διαφορετικές συλλογές, μεταξύ των οποίων η Ελληνική Τράπεζα Γενετικού Υλικού, ο Βαλκανικός Βοτανικός Κήπος και συλλογές ερευνητικών ινστιτούτων.
Επιπλέον, διατηρούνται συλλογές αναφοράς με περισσότερες από 1.000 ποικιλίες που σχετίζονται με τον Εθνικό Κατάλογο.
Υπάρχει, ωστόσο, μια σημαντική διάκριση. Οι 21.000 καταχωρίσεις δεν αντιστοιχούν απαραίτητα σε 21.000 διαφορετικά είδη φυτών.
Στην επιστημονική ορολογία, κάθε καταχώριση ή δείγμα μπορεί να αντιπροσωπεύει γενετικό υλικό που συλλέχθηκε από συγκεκριμένη περιοχή ή πληθυσμό φυτών.
Έτσι, δύο δείγματα από την ίδια καλλιέργεια, αλλά διαφορετικές περιοχές της Ελλάδας, μπορούν να καταγράφονται χωριστά επειδή παρουσιάζουν γενετικές διαφορές που αξίζει να μελετηθούν.
Πώς διατηρούνται οι σπόροι για πολλά χρόνια;
Η φύλαξη σπόρων σε μια επιστημονική τράπεζα είναι πολύ πιο σύνθετη διαδικασία από την τοποθέτησή τους σε ένα ψυγείο.
Αρχικά, οι ερευνητές συλλέγουν το φυτικό υλικό, καταγράφουν την προέλευση και τα χαρακτηριστικά του και πραγματοποιούν τους κατάλληλους ελέγχους.
Για τους σπόρους που αντέχουν στην ξήρανση, ακολουθεί προσεκτική απομάκρυνση της υγρασίας και αποθήκευση σε κατάλληλες συνθήκες.
Σύμφωνα με τα πρότυπα του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών (FAO), η μακροχρόνια φύλαξη πολλών τέτοιων σπόρων πραγματοποιείται σε θερμοκρασίες περίπου −18 βαθμών Κελσίου.
Η χαμηλή θερμοκρασία και η κατάλληλη υγρασία συμβάλλουν στην επιβράδυνση της φυσικής φθοράς του σπόρου, αυξάνοντας τον χρόνο κατά τον οποίο μπορεί να παραμείνει βιώσιμος.
Δεν διατηρούνται, όμως, όλοι οι σπόροι με τον ίδιο τρόπο. Ορισμένα φυτά παράγουν σπόρους που δεν αντέχουν την έντονη ξήρανση ή την κατάψυξη και χρειάζονται διαφορετικές μεθόδους συντήρησης.
Γι’ αυτό οι τράπεζες γενετικού υλικού χρησιμοποιούν, ανάλογα με το είδος, διαφορετικές τεχνικές, όπως συλλογές ζωντανών φυτών ή ειδικές εργαστηριακές μεθόδους διατήρησης.
Γιατί δεν αρκεί απλώς να φυλάσσονται οι σπόροι;
Ένας σπόρος δεν παραμένει αναγκαστικά ζωντανός για πάντα, ακόμη κι όταν αποθηκεύεται σε καλές συνθήκες.
Με την πάροδο των χρόνων, η ικανότητά του να βλασταίνει μπορεί να μειώνεται. Γι’ αυτό οι επιστήμονες πραγματοποιούν ελέγχους βλαστικότητας, ώστε να γνωρίζουν αν το υλικό εξακολουθεί να μπορεί να δώσει νέα φυτά.
Όταν χρειάζεται, ένα μέρος των διατηρημένων σπόρων καλλιεργείται ξανά. Τα φυτά μεγαλώνουν, παράγουν νέους σπόρους και οι ερευνητές συλλέγουν το νέο υλικό για να ανανεώσουν τα αποθέματα.
Αυτή η διαδικασία ονομάζεται αναπολλαπλασιασμός ή αναγέννηση του γενετικού υλικού.
Απαιτεί χώρο, εργατικό δυναμικό, εξειδικευμένη γνώση και προσοχή, ώστε να διατηρούνται όσο γίνεται καλύτερα τα αρχικά γενετικά χαρακτηριστικά.
Εξίσου σημαντική είναι η καταγραφή πληροφοριών για κάθε δείγμα. Ένας σπόρος γίνεται πολύ πιο χρήσιμος στην επιστημονική έρευνα όταν γνωρίζουμε από πού προέρχεται, σε ποιες συνθήκες καλλιεργήθηκε και ποια χαρακτηριστικά εμφανίζει.
Επομένως, μια αποτελεσματική τράπεζα γενετικού υλικού δεν είναι απλώς μια αποθήκη. Είναι ένας ζωντανός ερευνητικός οργανισμός που απαιτεί διαρκή φροντίδα.
Γιατί οι ελληνικές παραδοσιακές ποικιλίες είναι τόσο σημαντικές;
Η Ελλάδα διαθέτει μεγάλη φυτική ποικιλότητα, λόγω της γεωγραφικής της θέσης, του ιδιαίτερου ανάγλυφου, των νησιών και της ποικιλίας κλιματικών συνθηκών.
Από τις ορεινές περιοχές μέχρι τα νησιά του Αιγαίου και τις πεδιάδες της ηπειρωτικής χώρας, διαφορετικά φυτά έχουν προσαρμοστεί σε διαφορετικά περιβάλλοντα.
Αυτή η ποικιλότητα έχει ιδιαίτερη σημασία για τη γεωργία.
Οι παραδοσιακές ποικιλίες συχνά αποτελούν αποτέλεσμα μακροχρόνιας επιλογής από αγρότες, οι οποίοι κρατούσαν σπόρους από φυτά με χαρακτηριστικά που εξυπηρετούσαν καλύτερα τις τοπικές τους ανάγκες.
Με τον τρόπο αυτό δημιουργήθηκαν πληθυσμοί φυτών με διαφορετικά χαρακτηριστικά στην ανάπτυξη, στην ωρίμανση, στη γεύση ή στην προσαρμογή στο περιβάλλον.
Η διατήρησή τους δεν σημαίνει ότι είναι πάντοτε ανώτερες από τις σύγχρονες ποικιλίες. Σημαίνει ότι δεν πρέπει να χαθεί μια πηγή πολύτιμης γενετικής ποικιλότητας.
Οι σύγχρονες βελτιωμένες ποικιλίες και τα υβρίδια μπορούν να προσφέρουν σημαντικά γεωργικά πλεονεκτήματα. Παράλληλα, οι παραδοσιακές ποικιλίες μπορούν να διαθέτουν χαρακτηριστικά που δεν εμφανίζονται εύκολα στο συνηθισμένο εμπορικό υλικό.
Η προστασία και των δύο αποτελεί μέρος μιας ολοκληρωμένης στρατηγικής για την ανάπτυξη της γεωργίας.
Ο ρόλος της κλιματικής αλλαγής και της επισιτιστικής ασφάλειας
Η αύξηση της θερμοκρασίας, οι παρατεταμένες ξηρασίες και τα ακραία καιρικά φαινόμενα δημιουργούν νέες δυσκολίες για την παραγωγή τροφίμων.
Η επιστημονική κοινότητα αναζητά τρόπους ώστε οι καλλιέργειες να γίνουν πιο ανθεκτικές στις μεταβαλλόμενες περιβαλλοντικές συνθήκες.
Εδώ αποκτούν ιδιαίτερη σημασία οι φυτικοί γενετικοί πόροι.
Οι ερευνητές μπορούν να εξετάσουν διαφορετικές ποικιλίες και πληθυσμούς φυτών, αναζητώντας χαρακτηριστικά που σχετίζονται με την αντοχή στη ζέστη, στην ξηρασία, σε ασθένειες ή σε άλλες καταπονήσεις.
Τα χαρακτηριστικά αυτά μπορούν, έπειτα από έρευνα και κατάλληλα προγράμματα βελτίωσης, να αξιοποιηθούν για την ανάπτυξη νέων ποικιλιών.
Ο FAO αναγνωρίζει τη διατήρηση της φυτικής γενετικής ποικιλότητας ως βασικό εργαλείο για τη μακροχρόνια ασφάλεια της παραγωγής τροφίμων.
Χωρίς αυτή την ποικιλότητα, οι επιλογές που θα έχουν οι μελλοντικοί επιστήμονες και αγρότες θα είναι περιορισμένες.
Η νέα προσπάθεια ενίσχυσης της ελληνικής φυτικής κληρονομιάς
Σε παλαιότερες δημοσιεύσεις για την Ελληνική Τράπεζα Γενετικού Υλικού, ερευνητές είχαν εκφράσει ανησυχίες για την ανεπαρκή χρηματοδότηση και τις δυσκολίες ανανέωσης των συλλογών.
Η ερευνήτρια Φωτεινή Μυλωνά είχε επισημάνει τη σημασία της αξιοποίησης του ελληνικού γενετικού υλικού και την ανάγκη για μεγαλύτερη υποστήριξη του έργου της τράπεζας.
Αυτές οι επισημάνσεις αφορούσαν τις συνθήκες της περιόδου κατά την οποία πραγματοποιήθηκαν οι σχετικές δηλώσεις και δεν πρέπει να θεωρούνται αυτομάτως περιγραφή της σημερινής κατάστασης.
Μια σημαντική νεότερη εξέλιξη σημειώθηκε τον Μάιο του 2025, όταν ανακοινώθηκε η έναρξη του έργου «ΔιαΦυΓε», με αντικείμενο τη διατήρηση γενετικών πόρων φυτικών ειδών που σχετίζονται με τη γεωργία και τα τρόφιμα.
Το πρόγραμμα υλοποιείται από τον ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ με χρηματοδότηση του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων.
Η προγραμματισμένη διάρκειά του εκτείνεται από το 2025 έως το τέλος του 2029, με συνολικό προϋπολογισμό 1,1 εκατομμύρια ευρώ.
Στόχος του είναι να ενισχύσει τη διατήρηση και την αξιοποίηση των φυτικών γενετικών πόρων, ιδιαίτερα των παραδοσιακών και σπάνιων ποικιλιών.
Η ύπαρξη αυτού του προγράμματος αποτελεί ουσιαστική εξέλιξη, χωρίς να σημαίνει ότι έχουν λυθεί όλες οι ανάγκες της μακροχρόνιας διατήρησης.
Οι τράπεζες σπόρων σε ολόκληρο τον κόσμο
Η προστασία της φυτικής γενετικής ποικιλότητας δεν αποτελεί αποκλειστικά ελληνική προσπάθεια.
Σε πολλές χώρες λειτουργούν δημόσιες και ιδιωτικές τράπεζες γενετικού υλικού που διατηρούν σπόρους και άλλα φυτικά δείγματα για επιστημονική έρευνα και μελλοντική χρήση.
Ένα από τα πιο γνωστά παραδείγματα είναι το Svalbard Global Seed Vault, στο νορβηγικό αρχιπέλαγος Σβάλμπαρντ.
Η εγκατάσταση άνοιξε το 2008 και λειτουργεί ως χώρος ασφαλούς φύλαξης εφεδρικών δειγμάτων από συλλογές γενετικού υλικού άλλων χωρών.
Ο ρόλος της δεν είναι να αντικαθιστά τις εθνικές τράπεζες σπόρων, αλλά να παρέχει ένα επιπλέον επίπεδο προστασίας σε περίπτωση απώλειας ή καταστροφής σημαντικών συλλογών.
Σημαντικό έργο επιτελούν επίσης η Millennium Seed Bank στη Βρετανία και το Ινστιτούτο Vavilov στη Ρωσία, που συνδέεται με τη μακρά ιστορία της επιστημονικής συλλογής και μελέτης καλλιεργούμενων φυτών.
Οι διαφορετικές αυτές εγκαταστάσεις συμμετέχουν, με τον δικό τους τρόπο, στη διεθνή προσπάθεια προστασίας της βιοποικιλότητας.
Το Πελίτι και οι οργανώσεις που διατηρούν ζωντανούς τους παραδοσιακούς σπόρους
Στην Ελλάδα, εκτός από τις δημόσιες επιστημονικές συλλογές, σημαντική δράση έχουν αναπτύξει και οργανώσεις που ασχολούνται με την προστασία των παραδοσιακών ποικιλιών.
Μία από τις πιο γνωστές είναι το Πελίτι, το οποίο ξεκίνησε τη δράση του τη δεκαετία του 1990 και έχει συνδεθεί με τη συλλογή, την ανταλλαγή και την καλλιέργεια παραδοσιακών σπόρων.
Η φιλοσοφία της ζωντανής διατήρησης βασίζεται στην καλλιέργεια των φυτών και στη συλλογή νέων σπόρων από τις επόμενες γενιές τους.
Έτσι, οι παραδοσιακές ποικιλίες δεν παραμένουν αποκλειστικά σε χώρους αποθήκευσης, αλλά συνεχίζουν να καλλιεργούνται από ανθρώπους που ενδιαφέρονται να τις διατηρήσουν.
Αντίστοιχα, το Ινστιτούτο Αρχιπέλαγος έχει αναπτύξει δράσεις που σχετίζονται με την προστασία της βιοποικιλότητας του Αιγαίου, συμπεριλαμβανομένης της διατήρησης παραδοσιακού φυτικού υλικού.
Οι πρωτοβουλίες αυτές μπορούν να λειτουργούν συμπληρωματικά προς την επιστημονική εργασία των δημόσιων ερευνητικών οργανισμών.
Η διατήρηση στους αγρούς και η συντήρηση σε τράπεζες γενετικού υλικού έχουν διαφορετικά πλεονεκτήματα. Ο συνδυασμός τους βοηθά στην καλύτερη προστασία της φυτικής ποικιλότητας.
Γιατί πρέπει να προστατεύσουμε τους σπόρους της ελληνικής γης;
Κάθε παραδοσιακή ποικιλία που χάνεται μπορεί να σημαίνει απώλεια γενετικών χαρακτηριστικών, γνώσεων και επιλογών που θα μπορούσαν να φανούν χρήσιμες στο μέλλον.
Η προστασία των σπόρων δεν αφορά μόνο τη νοσταλγία για τις γεύσεις του παρελθόντος. Συνδέεται με την επιστήμη, την παραγωγή τροφίμων, την προσαρμογή της γεωργίας στην κλιματική αλλαγή και τη διατήρηση της αγροτικής μας κληρονομιάς.
Για να αποδώσει αυτή η προσπάθεια, χρειάζονται ερευνητές, καλλιεργητές, επαρκείς υποδομές και σταθερή υποστήριξη της διατήρησης του γενετικού υλικού.
Οι σπόροι που φυλάσσονται σήμερα δεν είναι απλώς κατάλοιπα μιας παλαιότερης γεωργίας. Μπορεί να αποτελέσουν τη βάση για καλλιέργειες που θα χρειαστούν οι επόμενες γενιές.
Γι’ αυτό η Ελληνική Τράπεζα Γενετικού Υλικού δεν προστατεύει μόνο το παρελθόν της ελληνικής γης. Προστατεύει και ένα σημαντικό μέρος των δυνατοτήτων της για το μέλλον.
Επιστημονικές πηγές:
- FAO: Genebank Standards for Plant Genetic Resources for Food and Agriculture
- FAO: Practical Guides for the Conservation of Plant Genetic Resources
- European Cooperative Programme for Plant Genetic Resources: Genebank Standards
Πηγή φωτογραφιών αρχικού άρθρου: Πρόγραμμα Αξιολόγησης Ελληνικής Τράπεζας Γενετικού Υλικού – EGGEN AUEB.
