«Δεν είσαι κύριος του αύριο κι όμως αναβάλλεις τη χαρά». Πίσω από αυτή τη σκέψη του Επίκουρου κρύβεται μια υπενθύμιση που μοιάζει εκπληκτικά οικεία: ο χρόνος περνά ακόμη κι όταν εμείς περιμένουμε την κατάλληλη στιγμή για να αρχίσουμε να ζούμε διαφορετικά.
Η γνωστή φράση «η ζωή χάνεται στις αναβολές και στις έγνοιες» αποδίδει ελεύθερα αυτή την ιδέα. Το αρχαίο κείμενο μιλά κυρίως για την αναβολή και για τον άνθρωπο που πεθαίνει διαρκώς απασχολημένος. Δεν πρόκειται όμως για ένα απλό «ζήσε τη στιγμή». Η σκέψη του Επίκουρου ήταν πολύ βαθύτερη.
Τι είπε πραγματικά ο Επίκουρος;
Σε ένα από τα γνωστά Επικούρεια Προσφωνήματα, ο Επίκουρος υπενθυμίζει ότι γεννιόμαστε μία φορά και ότι κανείς μας δεν έχει εξουσία πάνω στο αύριο. Παρ’ όλα αυτά, λέει, αναβάλλουμε τη χαρά και αφήνουμε τη ζωή να χάνεται μέσα στην αναβολή και στη συνεχή απασχόληση.
Η σκέψη δεν είναι απλώς μια προειδοποίηση για την κακή διαχείριση του χρόνου. Αγγίζει κάτι βαθύτερο: τη συνήθειά μας να μεταφέρουμε τη ζωή σε ένα μέλλον που θεωρούμε δεδομένο.
«Όταν τελειώσω αυτή τη δουλειά». «Όταν έχω περισσότερα χρήματα». «Όταν βρω περισσότερο χρόνο». «Όταν τα πράγματα ηρεμήσουν».
Το πρόβλημα είναι ότι κάθε «όταν» μπορεί να ακολουθείται από ένα επόμενο.
Η αναβολή της ζωής δεν είναι μόνο αναβλητικότητα
Ο Επίκουρος δεν μιλούσε για την αναβολή μιας δουλειάς ή μιας υποχρέωσης με τη σημερινή έννοια του procrastination. Το θέμα του ήταν πολύ ευρύτερο: η αναβολή της ίδιας της δυνατότητας να ζήσουμε καλά.
Μπορούμε να είμαστε εξαιρετικά δραστήριοι και ταυτόχρονα να αναβάλλουμε τη ζωή. Να γεμίζουμε κάθε ημέρα με καθήκοντα, στόχους και υποχρεώσεις, αλλά να αφήνουμε συνεχώς για αργότερα όσα μας προσφέρουν πραγματική ικανοποίηση.
Κάπως έτσι οι ημέρες γεμίζουν, χωρίς απαραίτητα να νιώθουμε ότι γεμίζει και η ζωή μας.
Ο Επίκουρος δεν έλεγε «κάνε ό,τι σε ευχαριστεί»
Η φιλοσοφία του Επίκουρου συχνά παρεξηγείται. Επειδή έδινε μεγάλη σημασία στην ηδονή, δημιουργείται μερικές φορές η εντύπωση ότι πρότεινε μια ζωή ασταμάτητων απολαύσεων.
Στην πραγματικότητα, η επικούρεια σκέψη ήταν πολύ πιο εγκρατής. Η ευχάριστη ζωή απαιτούσε φρόνηση και σωστή επιλογή των επιθυμιών. Δεν χρειάζεται να αποκτήσουμε ό,τι επιθυμούμε· χρειάζεται να καταλάβουμε ποιες επιθυμίες αξίζει να ακολουθούμε και ποιες δημιουργούν περισσότερη ταραχή απ’ όση ευχαρίστηση προσφέρουν.
Γι’ αυτό ο Επίκουρος έδινε ιδιαίτερη σημασία στην απλότητα, στη φιλία και στην απαλλαγή από περιττούς φόβους.
Γιατί κυνηγάμε συνεχώς το «μετά»;
Πολλοί άνθρωποι οργανώνουν τη ζωή τους γύρω από μια υπόσχεση μελλοντικής ευτυχίας. Θα είμαι καλύτερα όταν αποκτήσω περισσότερα χρήματα, όταν πετύχω τον επόμενο στόχο, όταν αλλάξω δουλειά ή όταν φτάσω σε κάποια ιδανική κατάσταση.
Οι στόχοι φυσικά έχουν αξία. Το πρόβλημα αρχίζει όταν θεωρούμε ότι μέχρι να τους πετύχουμε δεν επιτρέπεται να απολαύσουμε τίποτε από όσα ήδη υπάρχουν.
Η ζωή τότε μετατρέπεται σε αίθουσα αναμονής.
Και μόλις ένας στόχος επιτευχθεί, εμφανίζεται συνήθως ένας καινούργιος.
Η απλότητα είχε κεντρική θέση στη σκέψη του
Ο Επίκουρος δεν υποστήριζε ότι πρέπει να απορρίψουμε κάθε απόλαυση. Αντίθετα, θεωρούσε ότι η απόλαυση αποτελεί σημαντικό μέρος της καλής ζωής. Έκανε όμως διάκριση ανάμεσα στις επιθυμίες που είναι φυσικές και αναγκαίες και σε εκείνες που μπορούν να γίνουν απεριόριστες.
Η πείνα μπορεί να ικανοποιηθεί. Η δίψα επίσης. Η επιθυμία όμως για ολοένα περισσότερη κοινωνική αναγνώριση, πλούτο ή δύναμη δεν έχει απαραίτητα ένα φυσικό σημείο στο οποίο λέμε «αρκετά».
Γι’ αυτό η λιτή ζωή δεν παρουσιαζόταν ως τιμωρία. Μπορούσε να είναι ένας τρόπος ελευθερίας από επιθυμίες που κρατούν τον άνθρωπο σε συνεχή ανησυχία.
Και τι γίνεται με τις έγνοιες;
Η συνηθισμένη ελληνική απόδοση της φράσης συνδέει την αναβολή με τις «έγνοιες». Το αρχαίο απόσπασμα, όμως, μιλά περισσότερο για έναν άνθρωπο που πεθαίνει διαρκώς απασχολημένος.
Αυτό ταιριάζει με ένα ευρύτερο χαρακτηριστικό της επικούρειας φιλοσοφίας: την προσπάθεια να περιοριστούν οι φόβοι και οι επιθυμίες που διαταράσσουν τον άνθρωπο χωρίς να του προσφέρουν κάτι ουσιαστικό.
Ο στόχος ήταν η αταραξία, μια κατάσταση ψυχικής ηρεμίας και απουσίας περιττής ταραχής. Όχι επειδή τα προβλήματα του κόσμου εξαφανίζονται, αλλά επειδή μαθαίνουμε να ξεχωρίζουμε τι πραγματικά χρειάζεται να μας απασχολεί.
Η ζωή στο παρόν δεν σημαίνει ότι αγνοούμε το μέλλον
Το μήνυμα του Επίκουρου δεν είναι να σταματήσουμε να σχεδιάζουμε, να εργαζόμαστε ή να αναλαμβάνουμε ευθύνες. Η φρόνηση ήταν βασική αρετή στη φιλοσοφία του.
Άλλο όμως είναι να προετοιμάζουμε το αύριο και άλλο να θυσιάζουμε συνεχώς το σήμερα για χάρη ενός αύριο που θεωρούμε βέβαιο.
Μπορούμε να σχεδιάζουμε το μέλλον χωρίς να αντιμετωπίζουμε το παρόν σαν κάτι που απλώς πρέπει να υπομείνουμε μέχρι να έρθουν καλύτερες ημέρες.
Δεν χρειάζεται να είναι όλα τέλεια για να χαρούμε
Ίσως μία από τις πιο χρήσιμες ιδέες που μπορούμε να κρατήσουμε από τον Επίκουρο είναι ότι η ικανοποίηση δεν απαιτεί μια τέλεια ζωή.
Η φιλία είχε τεράστια αξία για εκείνον. Το ίδιο και η ασφάλεια, η απουσία περιττού φόβου και η ικανότητα να ευχαριστιόμαστε με απλά πράγματα.
Δεν χρειάζεται κάθε ημέρα να είναι εντυπωσιακή. Ένα γεύμα, μια ήσυχη στιγμή, μια συζήτηση με έναν φίλο ή λίγος χρόνος χωρίς βιασύνη μπορούν να έχουν μεγαλύτερη αξία από όση τους αποδίδουμε όταν το μυαλό μας βρίσκεται συνεχώς στον επόμενο στόχο.
Το αύριο δεν είναι υπόσχεση
Η δύναμη της επικούρειας φράσης βρίσκεται ίσως ακριβώς εδώ. Δεν μας ζητά να φοβηθούμε ότι ο χρόνος τελειώνει. Μας ζητά να μην συμπεριφερόμαστε σαν να διαθέτουμε απεριόριστο χρόνο.
Υπάρχουν πράγματα που αξίζει να αναβάλλονται. Μια παρορμητική απόφαση, μια περιττή αγορά ή κάτι που χρειάζεται περισσότερη σκέψη. Δεν χρειάζεται όμως να μεταφέρουμε μονίμως στο μέλλον τη φιλία, την ξεκούραση, τη χαρά και όλα εκείνα που κάνουν τη ζωή περισσότερο δική μας.
Ο Επίκουρος έζησε πριν από περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια, αλλά το ερώτημα που αφήνει παραμένει αναγνωρίσιμο: πόσο από το σήμερα θυσιάζουμε περιμένοντας ένα καλύτερο αύριο;
Ίσως δεν χρειάζεται να εγκαταλείψουμε τα σχέδιά μας. Χρειάζεται απλώς να μην ξεχάσουμε να ζήσουμε όσο τα πραγματοποιούμε.
