Υπάρχουν άνθρωποι που μιλούν για πολλή ώρα χωρίς να καταφέρνουν να πουν κάτι ουσιαστικό. Χρησιμοποιούν εντυπωσιακές εκφράσεις, επαναλαμβάνουν τις ίδιες σκέψεις ή γεμίζουν τη συζήτηση με λόγια που τελικά δεν οδηγούν πουθενά. Η ελληνική γλώσσα διαθέτει μια ιδιαίτερη λέξη για να περιγράψει αυτή την κατάσταση: το «φληνάφημα».
Πρόκειται για μια λέξη με αρχαίες ρίζες, η οποία εξακολουθεί να χρησιμοποιείται, κυρίως στον γραπτό και στον δημόσιο λόγο. Αν και δεν ακούγεται τόσο συχνά στην καθημερινή κουβέντα, η σημασία της είναι ιδιαίτερα εύστοχη. Τα «φληναφήματα» περιγράφουν ακριβώς εκείνα τα λόγια που μπορεί να ακούγονται σημαντικά, αλλά στην πραγματικότητα στερούνται ουσιαστικού περιεχομένου.
Τι σημαίνει ακριβώς η λέξη «φληνάφημα»;
Σύμφωνα με το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής του Ιδρύματος Μανόλη Τριανταφυλλίδη, το φληνάφημα είναι ο φλύαρος και ανόητος λόγος, η μωρολογία. Με απλά λόγια, πρόκειται για κουβέντες που δεν έχουν ιδιαίτερο νόημα ή για ισχυρισμούς που θεωρούνται ανούσιοι και αστήρικτοι.
Η λέξη είναι ουδέτερου γένους και σχηματίζει τον πληθυντικό «φληναφήματα». Στη σύγχρονη ελληνική γλώσσα συναντάται κυρίως σε άρθρα, πολιτικά σχόλια, δημόσιες συζητήσεις και κείμενα που ασκούν κριτική σε όσα λέγονται.
Για παράδειγμα, όταν κάποιος σχολιάζει «Δεν πρόκειται να ασχοληθώ με τέτοια φληναφήματα», θέλει να δείξει ότι θεωρεί όσα ειπώθηκαν ανάξια σοβαρής συζήτησης. Η διατύπωση είναι αρκετά έντονη, καθώς δεν χαρακτηρίζει απλώς τα λόγια περιττά, αλλά αμφισβητεί και την ουσιαστική τους αξία.
Υπάρχει, ωστόσο, μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στη φλυαρία και στο φληνάφημα. Ένας άνθρωπος μπορεί να μιλάει πολύ, αλλά να μεταφέρει χρήσιμες πληροφορίες. Το φληνάφημα δεν αφορά μόνο την ποσότητα των λέξεων, αλλά κυρίως το γεγονός ότι όσα λέγονται θεωρούνται κενά περιεχομένου.
Από πού προέρχεται η λέξη «φληνάφημα»;
Το «φληνάφημα» δεν είναι μια σύγχρονη επινόηση. Προέρχεται από την αρχαία ελληνική γλώσσα, όπου υπήρχε ήδη με την ίδια βασική σημασία. Συνδέεται με το αρχαίο ρήμα «φληναφάω» ή «φληναφῶ», που σημαίνει μιλώ ανόητα, λέω ανοησίες ή φλυαρώ χωρίς ουσία.
Η διατήρηση της λέξης μέχρι τη νεοελληνική δείχνει ότι ορισμένες ανθρώπινες συνήθειες δεν έχουν αλλάξει ιδιαίτερα μέσα στους αιώνες. Οι άνθρωποι ανέκαθεν είχαν την τάση να σχολιάζουν, να επιχειρηματολογούν, να υπερβάλλουν και ορισμένες φορές να μιλούν χωρίς να έχουν κάτι πραγματικά σημαντικό να πουν.
Στη σημερινή χρήση, η λέξη διατηρεί έναν λόγιο χαρακτήρα. Δεν είναι ιδιαίτερα συνηθισμένο να ακούσει κανείς σε μια φιλική συζήτηση την έκφραση «σταμάτα τα φληναφήματα», αλλά είναι αρκετά πιθανό να τη συναντήσει σε ένα επικριτικό άρθρο ή σε ένα κείμενο γνώμης.
Η ίδια ηχητική μορφή της λέξης την κάνει ξεχωριστή. Έχει έναν ασυνήθιστο ήχο που τραβά την προσοχή και μπορεί να δώσει μεγαλύτερη ένταση σε μια πρόταση, ιδιαίτερα όταν ο συντάκτης θέλει να σχολιάσει ειρωνικά κάποια ανούσια δήλωση.
Πότε μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τη λέξη στην καθημερινότητά μας;
Παρότι το «φληνάφημα» θεωρείται λόγια λέξη, μπορεί να χρησιμοποιηθεί και σε καθημερινές περιστάσεις, εφόσον ταιριάζει στο ύφος της συζήτησης. Είναι ιδιαίτερα εύστοχο όταν θέλουμε να περιγράψουμε δηλώσεις που ακούγονται εντυπωσιακές, αλλά δεν συνοδεύονται από συγκεκριμένες πληροφορίες ή ουσιαστικά επιχειρήματα.
Ακολουθούν μερικά παραδείγματα που δείχνουν πώς χρησιμοποιείται σωστά:
- «Ακούσαμε πολλά φληναφήματα στη συζήτηση, αλλά καμία συγκεκριμένη πρόταση».
- «Το άρθρο ήταν γεμάτο φληναφήματα και δεν απαντούσε στο βασικό ερώτημα».
- «Δεν χρειάζονται άλλα φληναφήματα, αλλά πραγματικά στοιχεία».
- «Πίσω από τις εντυπωσιακές εκφράσεις κρύβονταν μόνο φληναφήματα».
Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η λέξη χρησιμοποιείται για να εκφράσει αρνητική αξιολόγηση του περιεχομένου ενός λόγου. Δεν περιγράφει απλώς μια μεγάλη συζήτηση ή μια κουβέντα χωρίς συγκεκριμένο σκοπό, αλλά δηλώνει ότι όσα ειπώθηκαν δεν έχουν την αξία που τους αποδίδεται.
Χρειάζεται επίσης προσοχή στον τρόπο χρήσης της. Όταν χαρακτηρίζουμε τα λόγια κάποιου «φληναφήματα», ουσιαστικά ασκούμε έντονη κριτική. Δεν είναι επομένως η καταλληλότερη επιλογή όταν θέλουμε να διαφωνήσουμε ευγενικά ή να διατηρήσουμε έναν ήπιο τόνο.
Γιατί τα «φληναφήματα» ταιριάζουν τόσο πολύ στην εποχή των κοινωνικών δικτύων;
Αρκεί μια μικρή περιήγηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να διαπιστώσει κανείς πόσο εύκολα μπορούν να κυκλοφορούν αμέτρητες απόψεις, σχόλια και εντυπωσιακές δηλώσεις. Η δυνατότητα να δημοσιεύει οποιοσδήποτε τη γνώμη του αποτελεί σημαντικό χαρακτηριστικό της σύγχρονης επικοινωνίας, αλλά δεν σημαίνει ότι κάθε δημοσίευση περιέχει χρήσιμη πληροφορία.
Υπάρχουν αναρτήσεις που χρησιμοποιούν πολλές λέξεις χωρίς να εξηγούν τίποτα συγκεκριμένο. Άλλες βασίζονται σε γενικόλογες διατυπώσεις, υπερβολές ή υποσχέσεις που δεν συνοδεύονται από πραγματικά στοιχεία. Σε τέτοιες περιπτώσεις, ο χαρακτηρισμός «φληναφήματα» μπορεί να αποδώσει με ακρίβεια την κριτική που θέλει να ασκήσει ο αναγνώστης.
Δεν σημαίνει, βέβαια, ότι κάθε ανάλαφρη συζήτηση ή χιουμοριστική ανάρτηση είναι ανούσια. Οι άνθρωποι επικοινωνούν και για να χαλαρώσουν, να διασκεδάσουν ή να μοιραστούν μικρές στιγμές της καθημερινότητάς τους. Το φληνάφημα αφορά περισσότερο τον λόγο που παρουσιάζεται ως σημαντικός, ενώ στην πραγματικότητα δεν προσφέρει ουσιαστικό περιεχόμενο.
Η διάκριση αυτή είναι ιδιαίτερα χρήσιμη όταν διαβάζουμε ειδήσεις, παρακολουθούμε δημόσιες αντιπαραθέσεις ή αξιολογούμε ισχυρισμούς στο διαδίκτυο. Μια εντυπωσιακή διατύπωση δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη ότι κάτι είναι αληθινό ή αξιόπιστο.
Ποιες άλλες ελληνικές λέξεις έχουν παρόμοια σημασία;
Η ελληνική γλώσσα διαθέτει αρκετές λέξεις που μπορούν να περιγράψουν τον ανούσιο λόγο. Παρότι μοιάζουν μεταξύ τους, καθεμία έχει τη δική της απόχρωση και δεν χρησιμοποιείται απαραίτητα με τον ίδιο τρόπο.
Η «φλυαρία» αναφέρεται κυρίως στην υπερβολική ομιλία, χωρίς να σημαίνει υποχρεωτικά ότι όλα όσα λέγονται είναι ανόητα. Η «αερολογία» περιγράφει γενικόλογες και ανούσιες κουβέντες, ενώ η «μωρολογία» δίνει μεγαλύτερη έμφαση στην ανοησία των λεγομένων.
Υπάρχει επίσης η λέξη «αρλούμπες», που χρησιμοποιείται συχνότερα στον καθημερινό προφορικό λόγο και έχει πιο ανεπίσημο χαρακτήρα. Κάποιος μπορεί να πει «μη λες αρλούμπες» σε μια φιλική αντιπαράθεση, ενώ η λέξη «φληναφήματα» δίνει συνήθως έναν πιο λόγιο ή ειρωνικό τόνο.
Μια ακόμη ενδιαφέρουσα λέξη είναι οι «πομφόλυγες», όταν χρησιμοποιείται μεταφορικά για εντυπωσιακά αλλά κενά λόγια. Η επιλογή ανάμεσα σε αυτές τις εκφράσεις εξαρτάται από το ύφος, την περίσταση και το πόσο αυστηρά θέλουμε να χαρακτηρίσουμε όσα ακούμε.
Μια παλιά ελληνική λέξη που εξακολουθεί να έχει νόημα
Το «φληνάφημα» δεν χρειάζεται να χρησιμοποιείται καθημερινά για να έχει θέση στη σύγχρονη ελληνική γλώσσα. Η αξία του βρίσκεται στο ότι περιγράφει με ακρίβεια μια συγκεκριμένη κατάσταση, για την οποία συχνά καταφεύγουμε σε μεγαλύτερες φράσεις.
Αντί να πούμε ότι κάποιος «μιλάει πολύ χωρίς να λέει τίποτα ουσιαστικό», μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε μία μόνο λέξη: «φληναφεί». Αντί να αναφερθούμε σε «ανούσιες και ανόητες δηλώσεις», μπορούμε να μιλήσουμε για «φληναφήματα».
Η γνώση τέτοιων λέξεων εμπλουτίζει το λεξιλόγιό μας και μας επιτρέπει να εκφράζουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια όσα σκεφτόμαστε. Δεν σημαίνει ότι πρέπει να αντικαταστήσουμε τις απλές καθημερινές εκφράσεις με δυσκολότερες λέξεις, αλλά ότι αποκτούμε περισσότερες επιλογές όταν θέλουμε να διατυπώσουμε μια σκέψη.
Την επόμενη φορά που θα ακούσετε μια μεγάλη ομιλία γεμάτη εντυπωσιακές φράσεις, αλλά χωρίς πραγματικό περιεχόμενο, ίσως θυμηθείτε αυτή την παλιά ελληνική λέξη. Γιατί μερικές φορές, εκεί που χρειάζονται πολλές λέξεις για να περιγράψουμε κάτι, η γλώσσα μας διαθέτει ήδη την κατάλληλη: «φληνάφημα».
