Το Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου έχει αποκτήσει παγκόσμια φήμη για την εξαιρετική ακουστική του. Ένας ηθοποιός μπορεί να γίνει αντιληπτός σε μεγάλη απόσταση χωρίς ηλεκτρονική ενίσχυση, παρότι οι τελευταίες σειρές απέχουν περίπου 60 μέτρα από την ορχήστρα.
Για δεκαετίες κυκλοφορούν εντυπωσιακές εξηγήσεις για το «μυστικό» της Επιδαύρου. Η επιστημονική έρευνα δείχνει όμως ότι δεν υπάρχει ένα μαγικό στοιχείο: η εντυπωσιακή απόδοση προκύπτει από τον συνδυασμό της γεωμετρίας, των λίθινων επιφανειών, των ανακλάσεων και του ίδιου του περιβάλλοντος.
Τι κάνει τόσο ιδιαίτερη την ακουστική της Επιδαύρου;
Το θέατρο κατασκευάστηκε τον 4ο αιώνα π.Χ. στο Ιερό του Ασκληπιού και αποδίδεται στον Πολύκλειτο τον Νεότερο. Το κοίλο αναπτύσσεται σε κανονικές σειρές γύρω από την κυκλική ορχήστρα και μπορούσε, μετά τη μεταγενέστερη επέκτασή του, να φιλοξενεί περίπου 13.000 έως 14.000 θεατές.
Η γεωμετρία αυτή επιτρέπει στον άμεσο ήχο από την ορχήστρα να φτάνει χωρίς μεγάλα εμπόδια στους θεατές. Παράλληλα, οι σκληρές πέτρινες επιφάνειες δημιουργούν πολύ γρήγορες ανακλάσεις, οι οποίες φτάνουν σχεδόν μαζί με τον άμεσο ήχο και ενισχύουν την αντίληψη της ανθρώπινης φωνής.
Τι ανακάλυψε η γνωστή μελέτη για τα πέτρινα καθίσματα;
Το 2007 οι ερευνητές Nico Declercq και Cindy Dekeyser δημοσίευσαν στο Journal of the Acoustical Society of America μια μελέτη που εξέτασε τον ρόλο των σειρών των καθισμάτων.
Οι υπολογισμοί τους έδειξαν ότι η περιοδική, κλιμακωτή διάταξη των εδωλίων μπορεί να λειτουργεί σαν ακουστικό φίλτρο. Σύμφωνα με το μοντέλο τους, ορισμένοι ήχοι υψηλότερων συχνοτήτων που είναι σημαντικοί για την καθαρότητα της ομιλίας ευνοούνται σε σχέση με χαμηλότερες συχνότητες που συναντώνται συχνά στον περιβαλλοντικό θόρυβο.
Η χαρακτηριστική συχνότητα που προέκυψε από το συγκεκριμένο μοντέλο βρίσκεται γύρω στα 500 Hz. Αυτό βοήθησε να γίνει δημοφιλής η εξήγηση ότι τα καθίσματα «κόβουν» το μουρμούρισμα του κοινού και άλλους χαμηλούς θορύβους.
Δεν οφείλονται όμως όλα στα καθίσματα
Μεταγενέστερες επιτόπιες μετρήσεις έδειξαν ότι η πραγματική εικόνα είναι πιο σύνθετη. Οι σειρές των καθισμάτων πράγματι συμβάλλουν στη διάδοση και τη σκέδαση του ήχου, αλλά δεν αποτελούν τη μοναδική αιτία της καλής ακουστικής.
Η μορφή ολόκληρου του θεάτρου, η κλίση του κοίλου, η ορχήστρα, οι πέτρινες επιφάνειες και οι πρώιμες ηχοανακλάσεις συνεργάζονται ώστε η φωνή να φτάνει με καλή ένταση και καθαρότητα σε μεγάλο μέρος του κοινού.
Ερευνητές που πραγματοποίησαν εκτεταμένες ακουστικές μετρήσεις στην Επίδαυρο διαπίστωσαν επίσης ότι το θέατρο παρουσιάζει πολύ καλή καταληπτότητα του λόγου σε πολλές διαφορετικές θέσεις.
Ακούγεται πραγματικά ένας ψίθυρος μέχρι την τελευταία σειρά;
Εδώ η πραγματικότητα απέχει από έναν από τους γνωστότερους μύθους της Επιδαύρου. Συχνά λέγεται ότι ένας ψίθυρος, η πτώση μιας καρφίτσας ή ακόμη και το άναμμα ενός σπίρτου ακούγονται καθαρά από κάθε θέση του θεάτρου.
Μετρήσεις που έγιναν με μικρόφωνα σε διαφορετικά σημεία έδειξαν ότι ορισμένοι μικροί ήχοι μπορούν πράγματι να γίνουν αντιληπτοί σε εντυπωσιακές αποστάσεις. Άλλο όμως να αντιληφθεί κάποιος ότι παράχθηκε ένας ήχος και άλλο να τον αναγνωρίσει ή να καταλάβει καθαρά μια ανθρώπινη φράση.
Στα πειράματα, ένας ψίθυρος δεν ήταν κατανοητός στις μακρινές θέσεις. Για να παραμένει ο θεατρικός λόγος καθαρός μέχρι ψηλά στο κοίλο, ο ηθοποιός χρειάζεται να προβάλλει σωστά τη φωνή του.
Τι είχε γράψει ο Βιτρούβιος για την ακουστική;
Ήδη τον 1ο αιώνα π.Χ. ο Ρωμαίος αρχιτέκτονας Βιτρούβιος έγραφε στο έργο De Architectura ότι οι αρχαίοι αρχιτέκτονες σχεδίαζαν τα θέατρα χρησιμοποιώντας μαθηματικές αναλογίες και γνώσεις που συνδέονταν με τη μουσική αρμονία, ώστε οι φωνές να φτάνουν πιο καθαρά στους θεατές.
Η αναφορά του έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή δείχνει ότι οι αρχαίοι είχαν εμπειρική γνώση της συμπεριφοράς του ήχου. Δεν αποτελεί όμως περιγραφή αποκλειστικά της Επιδαύρου, όπως μερικές φορές παρουσιάζεται.
Πόσο σημαντικές είναι οι ανακλάσεις του ήχου;
Σε ένα υπαίθριο θέατρο ο ήχος θα μπορούσε εύκολα να χάσει μεγάλο μέρος της ενέργειάς του. Στην Επίδαυρο, όμως, ο άμεσος ήχος συνοδεύεται από ανακλάσεις που δημιουργούνται στην ορχήστρα, στις σειρές των εδωλίων και στις υπόλοιπες σκληρές επιφάνειες.
Επειδή πολλές από αυτές φτάνουν στον ακροατή πολύ σύντομα μετά τον άμεσο ήχο, ο εγκέφαλος δεν τις αντιλαμβάνεται ως ξεχωριστή ηχώ. Αντίθετα, συμβάλλουν στην αίσθηση μιας πιο δυνατής και καθαρής φωνής.
Σημαντικό ρόλο έχει και το γεγονός ότι το θέατρο βρίσκεται σε σχετικά ήσυχο φυσικό περιβάλλον. Όσο χαμηλότερος είναι ο θόρυβος γύρω από το θέατρο, τόσο ευκολότερα ξεχωρίζει η ανθρώπινη φωνή.
Η παρουσία θεατών καταστρέφει την ακουστική;
Μια παλαιότερη υπόθεση ήταν ότι ένα γεμάτο θέατρο θα άλλαζε δραματικά την ακουστική επειδή τα ανθρώπινα σώματα και τα ρούχα απορροφούν μέρος του ήχου.
Μετρήσεις όμως που έγιναν και με κοινό στο θέατρο έδειξαν ότι η καταληπτότητα της ομιλίας παραμένει πολύ καλή. Η παρουσία ανθρώπων αλλάζει ασφαλώς ορισμένες ακουστικές παραμέτρους, αλλά δεν εξαφανίζει το βασικό πλεονέκτημα του σχεδιασμού.
Ακούγονται καλύτερα τα Ελληνικά από άλλες γλώσσες;
Όχι. Δεν υπάρχει επιστημονική απόδειξη ότι το Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου είναι «συντονισμένο» ειδικά με την ελληνική γλώσσα ή ότι οι άλλες γλώσσες δεν μπορούν να ακουστούν εξίσου καθαρά.
Οι νόμοι της ακουστικής δεν αλλάζουν ανάλογα με τη γλώσσα του ομιλητή. Η ένταση της φωνής, οι συχνότητες της ανθρώπινης ομιλίας, η άρθρωση, η απόσταση, ο περιβαλλοντικός θόρυβος και οι ιδιότητες του χώρου καθορίζουν πόσο καλά θα ακουστεί ο λόγος.
Τα Ελληνικά έχουν φυσικά τη δική τους φωνητική και μουσικότητα, όπως κάθε γλώσσα, αλλά δεν υπάρχει κάποιο ιδιαίτερο «μαθηματικό» χαρακτηριστικό που να τα κάνει να συντονίζονται αποκλειστικά με την Επίδαυρο.
Τι σχέση έχει το Ασκληπιείο με την ακουστική;
Το θέατρο βρισκόταν μέσα στο μεγάλο Ιερό του Ασκληπιού, ένα από τα σημαντικότερα θεραπευτικά κέντρα του αρχαίου ελληνικού κόσμου. Οι μουσικοί και θεατρικοί αγώνες αποτελούσαν μέρος της θρησκευτικής και κοινωνικής ζωής του ιερού.
Δεν υπάρχουν όμως επιστημονικά στοιχεία που να δείχνουν ότι η ακουστική του θεάτρου σχεδιάστηκε για να συντονίζεται με κάποια «συμπαντική μουσική αρμονία» και να θεραπεύει τους ασθενείς. Πρόκειται για μεταγενέστερη ερμηνεία και όχι για τεκμηριωμένο χαρακτηριστικό της λειτουργίας του θεάτρου.
Και τι σημαίνει πραγματικά η λέξη Επίδαυρος;
Η διαδεδομένη φράση ότι «Επίδαυρος σημαίνει Δρα Επί της Αύρας» δεν αποτελεί έγκυρη ετυμολογία της λέξης.
Το όνομα Ἐπίδαυρος είναι αρχαίο τοπωνύμιο και η ακριβής ετυμολογική του προέλευση δεν έχει αποσαφηνιστεί με βεβαιότητα. Δεν υπάρχει γλωσσολογική βάση για να χωριστεί αυθαίρετα σε λέξεις ώστε να προκύψει η φράση «δρα επί της αύρας».
Το πραγματικό «μυστικό» είναι πιο ενδιαφέρον από τον μύθο
Η ακουστική της Επιδαύρου δεν χρειάζεται μυστικιστικές εξηγήσεις για να είναι εντυπωσιακή. Το θέατρο αποτελεί ένα εξαιρετικό παράδειγμα του πώς η γεωμετρία, η κλίση, τα υλικά και οι ανακλάσεις του ήχου μπορούν να συνεργαστούν σε έναν υπαίθριο χώρο.
Οι αρχαίοι κατασκευαστές μπορεί να μην περιέγραφαν τα φαινόμενα με τη σύγχρονη φυσική, αλλά η εμπειρία και η αρχιτεκτονική τους γνώση οδήγησαν σε ένα θέατρο του οποίου η ακουστική εξακολουθεί, περισσότερο από δύο χιλιετίες αργότερα, να αποτελεί αντικείμενο επιστημονικής μελέτης.
Πηγές:
- Journal of the Acoustical Society of America – Acoustic diffraction effects at the Hellenistic amphitheater of Epidaurus
- Acta Acustica – Measurements and Analysis of the Epidaurus Ancient Theatre Acoustics
- Acoustical Society of America – The Origins of Building Acoustics
- ΔΙΑΖΩΜΑ – Theatre of Epidaurus
