Η μητρική αγάπη συνδέεται στο μυαλό των περισσότερων ανθρώπων με την τρυφερότητα, τη φροντίδα και την ασφάλεια. Δεν μεγαλώνουν, όμως, όλα τα παιδιά σε ένα περιβάλλον όπου αισθάνονται αποδεκτά, αγαπημένα και συναισθηματικά προστατευμένα.
Για ορισμένες γυναίκες, η σχέση με τη μητέρα τους υπήρξε μια πηγή συνεχούς κριτικής, απόρριψης ή συναισθηματικής απόστασης. Αυτές οι εμπειρίες μπορεί να επηρεάσουν τον τρόπο που βλέπουν τον εαυτό τους και δημιουργούν σχέσεις στην ενήλικη ζωή. Η συγγραφέας Peg Streep έχει περιγράψει επτά χαρακτηριστικές δυσκολίες που αναφέρουν γυναίκες οι οποίες μεγάλωσαν χωρίς τη μητρική τρυφερότητα που είχαν ανάγκη.
Πώς επηρεάζει μια κόρη η έλλειψη μητρικής αγάπης;
Η σχέση ανάμεσα σε μια μητέρα και την κόρη της μπορεί να παίξει σημαντικό ρόλο στη συναισθηματική ανάπτυξη του παιδιού. Μέσα από την καθημερινή φροντίδα, την επικοινωνία και την ανταπόκριση στις ανάγκες του, το παιδί αρχίζει να διαμορφώνει την εικόνα που έχει για τον εαυτό του και τους ανθρώπους γύρω του.
Όταν μια μητέρα προσφέρει σταθερά αγάπη, αποδοχή και υποστήριξη, βοηθά το παιδί να αισθάνεται μεγαλύτερη ασφάλεια.
Αντίθετα, όταν η σχέση χαρακτηρίζεται από επαναλαμβανόμενη απόρριψη, έντονη κριτική, συναισθηματική παραμέληση ή κακοποίηση, το παιδί μπορεί να αντιμετωπίσει δυσκολίες στην αυτοεκτίμηση και στις σχέσεις του.
Αυτή η σύνδεση σχετίζεται με τη θεωρία της προσκόλλησης, η οποία εξετάζει πώς οι πρώιμες σχέσεις με τους ανθρώπους που μας φροντίζουν επηρεάζουν την αίσθηση ασφάλειας και τον τρόπο με τον οποίο συνδεόμαστε με άλλους ανθρώπους.
Ωστόσο, οι εμπειρίες της παιδικής ηλικίας δεν καθορίζουν απόλυτα το μέλλον. Ένα παιδί μπορεί να βρει ασφάλεια και αγάπη σε άλλους σημαντικούς ανθρώπους, ενώ στην ενήλικη ζωή υπάρχει δυνατότητα αλλαγής και ανάπτυξης πιο υγιών σχέσεων.
Η Peg Streep και οι επτά δυσκολίες που περιγράφουν οι κόρες χωρίς μητρική τρυφερότητα
Η Αμερικανίδα συγγραφέας Peg Streep, γνωστή για το βιβλίο Mean Mothers: Overcoming the Legacy of Hurt, έχει ασχοληθεί εκτενώς με τις εμπειρίες γυναικών που μεγάλωσαν με συναισθηματικά απόμακρες, απορριπτικές ή ιδιαίτερα επικριτικές μητέρες.
Η ίδια έχει μιλήσει δημόσια για τη δύσκολη σχέση που είχε με τη δική της μητέρα και έχει συγκεντρώσει αφηγήσεις πολλών γυναικών με παρόμοια βιώματα.
Σε άρθρο της το 2016 παρουσίασε επτά συνηθισμένες δυσκολίες που εντόπισε μέσα από αυτές τις εμπειρίες.
Η Streep δεν είναι ψυχοθεραπεύτρια και οι επτά κατηγορίες που περιγράφει δεν αποτελούν επιστημονική ταξινόμηση ή διάγνωση. Ωστόσο, αρκετά από τα θέματα που αναδεικνύει συνδέονται με ευρήματα της ψυχολογικής έρευνας σχετικά με τη συναισθηματική παραμέληση και τις πρώιμες σχέσεις.
1. Χαμηλή αυτοπεποίθηση και αίσθημα ότι δεν αξίζει την αγάπη
Ένα παιδί που μεγαλώνει ακούγοντας συνεχώς αρνητικά σχόλια για την εμφάνιση, τις ικανότητες ή τη συμπεριφορά του μπορεί να αρχίσει να πιστεύει ότι δεν είναι αρκετά καλό.
Όταν η μητέρα είναι ιδιαίτερα επικριτική και σπάνια αναγνωρίζει τις προσπάθειες της κόρης της, η κριτική αυτή μπορεί σταδιακά να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο η κόρη αξιολογεί τον εαυτό της.
Στην ενήλικη ζωή, ορισμένες γυναίκες μπορεί να δυσκολεύονται να δεχτούν ένα κομπλιμέντο, να αναγνωρίσουν τις επιτυχίες τους ή να πιστέψουν ότι αξίζουν μια σχέση γεμάτη σεβασμό.
Ακόμη κι όταν καταφέρνουν κάτι σημαντικό, μπορεί να αισθάνονται ότι δεν προσπάθησαν αρκετά ή ότι δεν το άξιζαν πραγματικά.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε γυναίκα με χαμηλή αυτοεκτίμηση είχε προβληματική σχέση με τη μητέρα της. Η αυτοεκτίμηση επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες, όπως οι υπόλοιπες οικογενειακές σχέσεις, οι εμπειρίες στο σχολείο και το κοινωνικό περιβάλλον.
2. Δυσκολία να εμπιστευτεί τους άλλους ανθρώπους
Η εμπιστοσύνη αναπτύσσεται μέσα από εμπειρίες στις οποίες αισθανόμαστε ότι οι άνθρωποι γύρω μας ανταποκρίνονται στις ανάγκες μας και μας αντιμετωπίζουν με συνέπεια.
Όταν ένα παιδί βιώνει συχνή απόρριψη ή απρόβλεπτη συμπεριφορά από έναν σημαντικό φροντιστή, μπορεί να δυσκολεύεται να αισθανθεί ασφάλεια στις κοντινές σχέσεις.
Μια γυναίκα με τέτοιες εμπειρίες ενδέχεται να αναρωτιέται γιατί κάποιος θέλει να γίνει φίλος της ή να φοβάται ότι ένας σύντροφος θα την εγκαταλείψει.
Μπορεί επίσης να αναζητά συνεχώς επιβεβαίωση ή να δυσκολεύεται να πιστέψει ότι το ενδιαφέρον των άλλων είναι ειλικρινές.
Η δυσκολία στην εμπιστοσύνη δεν αποτελεί προσωπικό ελάττωμα. Μπορεί να είναι ένας τρόπος προστασίας που αναπτύχθηκε μέσα από παλιότερες εμπειρίες, αλλά δεν είναι απαραίτητο να παραμείνει αμετάβλητος.
3. Δυσκολία να θέσει όρια στις σχέσεις της
Ορισμένες γυναίκες που μεγάλωσαν προσπαθώντας συνεχώς να κερδίσουν τη μητρική αποδοχή δυσκολεύονται αργότερα να πουν «όχι» στους άλλους.
Μπορεί να φοβούνται ότι, αν διαφωνήσουν ή εκφράσουν τις ανάγκες τους, θα χάσουν την αγάπη και την αποδοχή των ανθρώπων που έχουν κοντά τους.
Έτσι, ενδέχεται να αναλαμβάνουν περισσότερες υποχρεώσεις από όσες μπορούν να αντέξουν, να αποφεύγουν τις συγκρούσεις ή να δίνουν συνεχώς προτεραιότητα στις ανάγκες των άλλων.
Σε άλλες περιπτώσεις μπορεί να συμβαίνει το αντίθετο: μια γυναίκα να κρατά μεγάλη συναισθηματική απόσταση, επειδή φοβάται μήπως πληγωθεί.
Τα προσωπικά όρια, όμως, είναι σημαντικό μέρος κάθε υγιούς σχέσης. Μπορούμε να αγαπάμε έναν άνθρωπο και ταυτόχρονα να διαφωνούμε μαζί του, να προστατεύουμε τον προσωπικό μας χώρο και να ζητάμε σεβασμό.
Η ικανότητα αυτή μπορεί να καλλιεργηθεί σταδιακά, ακόμη κι αν δεν αναπτύχθηκε επαρκώς κατά την παιδική ηλικία.
4. Αρνητική εικόνα για τον εαυτό της και τις ικανότητές της
Η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας δεν δημιουργείται μόνο από όσα γνωρίζουμε ότι μπορούμε να κάνουμε. Επηρεάζεται και από τον τρόπο με τον οποίο μας αντιμετωπίζουν οι σημαντικοί άνθρωποι στη ζωή μας.
Αν ένα κορίτσι μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον όπου τονίζονται συνεχώς τα λάθη και οι αδυναμίες του, μπορεί να αρχίσει να βλέπει τον εαυτό του μέσα από αυτό το αρνητικό πρίσμα.
Μια γυναίκα μπορεί, για παράδειγμα, να έχει πραγματικές ικανότητες στη δουλειά της, αλλά να διστάζει να αναλάβει μια νέα ευθύνη επειδή φοβάται ότι δεν θα τα καταφέρει.
Μπορεί επίσης να υποτιμά τα θετικά χαρακτηριστικά της εμφάνισής της ή να συγκρίνει συνεχώς τον εαυτό της με άλλους ανθρώπους.
Η Peg Streep περιγράφει γυναίκες που χρειάστηκε να επανεξετάσουν πολλά από όσα πίστευαν για τον εαυτό τους, συνειδητοποιώντας ότι ορισμένες από αυτές τις πεποιθήσεις είχαν διαμορφωθεί μέσα από την οικογενειακή κριτική.
Η αναγνώριση αυτών των παλιών μηνυμάτων μπορεί να αποτελέσει ένα πρώτο βήμα για την ανάπτυξη μιας πιο ρεαλιστικής και υποστηρικτικής αυτοεικόνας.
5. Φόβος της απόρριψης και αποφυγή της συναισθηματικής εγγύτητας
Οι άνθρωποι συνήθως επιθυμούν την αγάπη και τη συντροφικότητα. Ωστόσο, όταν κάποιος έχει βιώσει επανειλημμένα συναισθηματική απόρριψη, η δημιουργία μιας στενής σχέσης μπορεί να του προκαλεί φόβο.
Μια γυναίκα μπορεί να θέλει να ερωτευτεί, αλλά ταυτόχρονα να ανησυχεί ότι θα πληγωθεί ή θα εγκαταλειφθεί.
Αυτό μπορεί να την οδηγήσει στο να αποφεύγει νέες γνωριμίες, να κρατά συναισθηματικές αποστάσεις ή να απομακρύνεται όταν μια σχέση αρχίζει να γίνεται πιο σοβαρή.
Δεν αντιδρούν όλοι οι άνθρωποι με τον ίδιο τρόπο. Ορισμένοι αναζητούν περισσότερη εγγύτητα και επιβεβαίωση, ενώ άλλοι προσπαθούν να προστατευτούν αποφεύγοντας τη συναισθηματική εξάρτηση.
Η έρευνα για την προσκόλληση δείχνει ότι οι πρώιμες δυσάρεστες εμπειρίες μπορούν να σχετίζονται με αυξημένο άγχος ή αποφυγή στις ενήλικες σχέσεις. Πρόκειται, όμως, για πιθανές συσχετίσεις και όχι για αναπόφευκτες συνέπειες.
6. Μεγάλη ευαισθησία στην κριτική και στην απόρριψη
Ένα απλό σχόλιο μπορεί να έχει διαφορετική σημασία για κάθε άνθρωπο. Κάποιος μπορεί να το αντιμετωπίσει ως μια συνηθισμένη παρατήρηση, ενώ κάποιος άλλος να αισθανθεί ότι αμφισβητείται ολόκληρη η αξία του.
Γυναίκες που μεγάλωσαν με έντονη κριτική ή συναισθηματική απόρριψη μπορεί να εμφανίζουν μεγαλύτερη ευαισθησία σε καταστάσεις που τους θυμίζουν παλαιότερες εμπειρίες.
Για παράδειγμα, μια παρατήρηση από έναν προϊστάμενο ή μια καθυστερημένη απάντηση από έναν φίλο μπορεί να προκαλέσει ανησυχία πολύ μεγαλύτερη από αυτή που δικαιολογεί το συγκεκριμένο γεγονός.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η αντίδραση είναι προσποιητή ή ότι η γυναίκα είναι υπερβολική από επιλογή. Μερικές φορές, οι παλιές εμπειρίες επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουμε τις συμπεριφορές των άλλων.
Η κατανόηση αυτής της σύνδεσης μπορεί να βοηθήσει έναν άνθρωπο να ξεχωρίζει σταδιακά όσα συμβαίνουν στο παρόν από τους φόβους που έχουν δημιουργηθεί στο παρελθόν.
7. Επανάληψη γνώριμων αλλά δυσλειτουργικών σχέσεων
Μια ακόμη δυσκολία που περιγράφει η Peg Streep αφορά την πιθανότητα μια γυναίκα να βρεθεί σε σχέσεις που της θυμίζουν, με κάποιον τρόπο, τη σχέση που είχε με τη μητέρα της.
Για παράδειγμα, κάποια που μεγάλωσε με έναν ιδιαίτερα επικριτικό γονέα μπορεί να δυσκολεύεται να αναγνωρίσει εγκαίρως την υπερβολική κριτική μέσα σε μια συντροφική σχέση.
Κάποια άλλη μπορεί να έχει συνηθίσει τόσο πολύ τη συναισθηματική απόσταση, ώστε να τη θεωρεί φυσιολογικό χαρακτηριστικό της αγάπης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι επιλέγουν συνειδητά συντρόφους που τους πληγώνουν ή ότι είναι καταδικασμένοι να επαναλαμβάνουν τις σχέσεις της παιδικής τους ηλικίας.
Οι επιλογές συντρόφου επηρεάζονται από πολλούς παράγοντες και η πορεία κάθε σχέσης εξαρτάται από τη συμπεριφορά και των δύο ανθρώπων.
Ωστόσο, η αναγνώριση γνώριμων δυσλειτουργικών μοτίβων μπορεί να βοηθήσει κάποιον να κατανοήσει καλύτερα τι αναζητά σε μια σχέση και ποιες συμπεριφορές δεν θέλει πλέον να αποδέχεται.
Μπορούν να αντιμετωπιστούν οι δυσκολίες από μια προβληματική σχέση μητέρας και κόρης;
Η απάντηση είναι ότι η αλλαγή είναι δυνατή, ακόμη κι όταν οι εμπειρίες της παιδικής ηλικίας έχουν αφήσει βαθύ συναισθηματικό αποτύπωμα.
Δεν υπάρχει μία συγκεκριμένη πορεία που ακολουθούν όλες οι γυναίκες που μεγάλωσαν χωρίς αρκετή μητρική τρυφερότητα. Κάποιες αντιμετωπίζουν σημαντικές δυσκολίες, ενώ άλλες αναπτύσσουν υγιείς σχέσεις και καλή αυτοεκτίμηση παρά τις δυσάρεστες εμπειρίες τους.
Η επιστημονική έρευνα για την ψυχική ανθεκτικότητα δείχνει ότι η παρουσία έστω και ενός σταθερού, υποστηρικτικού ενήλικα στην παιδική ηλικία μπορεί να προσφέρει σημαντική προστασία.
Αυτός ο άνθρωπος μπορεί να είναι ο πατέρας, ένας παππούς, μια γιαγιά, ένας δάσκαλος ή κάποιος άλλος σημαντικός φροντιστής.
Στην ενήλικη ζωή, οι υποστηρικτικές φιλίες, οι ασφαλείς συντροφικές σχέσεις και η ανάπτυξη προσωπικών ορίων μπορούν επίσης να συμβάλουν στη βελτίωση της συναισθηματικής ευημερίας.
Όταν οι παλιές εμπειρίες προκαλούν επίμονο άγχος, δυσκολίες στις σχέσεις ή σημαντική ψυχική επιβάρυνση, η συνεργασία με έναν κατάλληλα εκπαιδευμένο επαγγελματία ψυχικής υγείας μπορεί να προσφέρει ουσιαστική βοήθεια.
Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει στην αναγνώριση δυσλειτουργικών πεποιθήσεων, στην επεξεργασία επώδυνων εμπειριών και στην ανάπτυξη πιο υγιών τρόπων σύνδεσης με τους άλλους.
Η αξία μιας κόρης δεν καθορίζεται από την αγάπη που έλαβε
Μια δύσκολη σχέση με τη μητέρα μπορεί να αφήσει ερωτήματα που ακολουθούν έναν άνθρωπο για χρόνια. Γιατί δεν με καταλάβαινε; Γιατί δεν ήταν ποτέ ευχαριστημένη μαζί μου; Τι θα μπορούσα να είχα κάνει διαφορετικά;
Όμως η περιορισμένη τρυφερότητα ή η απορριπτική συμπεριφορά ενός γονέα δεν αποτελεί απόδειξη ότι το παιδί δεν άξιζε την αγάπη.
Οι γονείς μπορεί να αντιμετωπίζουν δικές τους ψυχικές, οικογενειακές ή κοινωνικές δυσκολίες, χωρίς αυτό να δικαιολογεί τη συναισθηματική παραμέληση ή την κακοποίηση.
Για μια ενήλικη κόρη, η κατανόηση του παρελθόντος δεν σημαίνει απαραίτητα ότι πρέπει να συμφιλιωθεί με τη μητέρα της ή να διατηρήσει μια σχέση που εξακολουθεί να την πληγώνει.
Μπορεί να επιλέξει να θέσει όρια, να κρατήσει απόσταση ή να αναζητήσει έναν διαφορετικό τρόπο επικοινωνίας, ανάλογα με τις συνθήκες και τις δικές της ανάγκες.
Το σημαντικότερο είναι να θυμάται ότι οι δυσκολίες της παιδικής ηλικίας μπορεί να εξηγούν ορισμένους φόβους και συμπεριφορές, αλλά δεν αποφασίζουν ποια θα γίνει και πώς θα ζήσει την υπόλοιπη ζωή της.
Πηγές:
