Το 1929, στη Θεσσαλονίκη, συνέβη κάτι που ακόμη και σήμερα προκαλεί έκπληξη. Την εποχή που η κοσμική κοινωνία της πόλης παρακολουθούσε τα επίσημα καλλιστεία στο πολυτελές ξενοδοχείο Méditerranée, μια παρέα ανδρών αποφάσισε να οργανώσει τον δικό της διαγωνισμό ομορφιάς σε μια ταβέρνα.
Πρωταγωνιστής αυτής της ιδιαίτερης ιστορίας ήταν ένας υποδηματοποιός γνωστός ως Σιμωνέτα. Το περιστατικό, που διασώθηκε μέσα από αφηγήσεις για τη Θεσσαλονίκη του Μεσοπολέμου, αποκαλύπτει μια λιγότερο γνωστή πλευρά της κοινωνικής ζωής της πόλης.
Η Θεσσαλονίκη του 1929 και τα επίσημα καλλιστεία
Στα τέλη της δεκαετίας του 1920, η Θεσσαλονίκη βρισκόταν σε μια περίοδο μεγάλων αλλαγών. Η Μικρασιατική Καταστροφή και η εγκατάσταση προσφύγων είχαν μεταβάλει τη σύνθεση του πληθυσμού, ενώ η πόλη διατηρούσε ακόμη στοιχεία από το πολυπολιτισμικό παρελθόν της.
Παρά τις κοινωνικές και οικονομικές δυσκολίες, η κοσμική ζωή συνέχιζε να εξελίσσεται. Οι διαγωνισμοί ομορφιάς, που είχαν γίνει δημοφιλείς σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες, έκαναν την εμφάνισή τους και στη Θεσσαλονίκη.
Το 1929, η Ένωση Συντακτών διοργάνωσε καλλιστεία στο ιστορικό ξενοδοχείο Méditerranée, στην παραλία της πόλης. Η εκδήλωση συγκέντρωσε το ενδιαφέρον της τοπικής κοινωνίας και του Τύπου, ενώ τον τίτλο της Μις Θεσσαλονίκη κέρδισε η Ελένη Ξανθοπούλου.
Όμως, την ίδια χρονιά, μακριά από τους επίσημους διαγωνισμούς και την κοσμική δημοσιότητα, πραγματοποιήθηκε μια πολύ διαφορετική εκδήλωση.
Τα queer καλλιστεία στην ταβέρνα του Κουφού
Σύμφωνα με τις ιστορικές αναφορές που έχουν διασωθεί, μια παρέα ομοφυλόφιλων και παρενδυτικών ανδρών διοργάνωσε τα δικά της καλλιστεία στην αποκαλούμενη «ταβέρνα του Κουφού». Το κατάστημα βρισκόταν πιθανότατα στην περιοχή της Καμάρας, αν και η ακριβής τοποθεσία του δεν έχει εξακριβωθεί.
Η παρέα δημιούργησε έναν δικό της διαγωνισμό ομορφιάς, διαφορετικό από εκείνον που απασχολούσε την κοσμική Θεσσαλονίκη. Η εκδήλωση φαίνεται πως είχε έντονο στοιχείο διασκέδασης και σάτιρας, με τους συμμετέχοντες να παίζουν με τους κανόνες της εμφάνισης και τους κοινωνικούς ρόλους.
Δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια πόσοι συμμετείχαν, πώς εξελίχθηκε ο διαγωνισμός ή αν αναδείχθηκε κάποιος νικητής. Οι πληροφορίες που έχουν διασωθεί είναι αποσπασματικές, γεγονός που κάνει την ιστορία ακόμη πιο ενδιαφέρουσα.
Ποια ήταν η Σιμωνέτα, ο άνθρωπος πίσω από τα καλλιστεία
Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες μορφές της ιστορίας ήταν ο Σίμος, ένας υποδηματοποιός της Θεσσαλονίκης που ήταν γνωστός με το προσωνύμιο «Σιμωνέτα». Ο ίδιος συνδέεται με τη διοργάνωση των καλλιστείων και με έναν ιδιαίτερο κοινωνικό κύκλο της πόλης.
Η Σιμωνέτα δεν ήταν κάποιος διάσημος καλλιτέχνης ή πολιτικός. Ήταν ένας άνθρωπος της καθημερινότητας, που εργαζόταν και ζούσε στη Θεσσαλονίκη, διατηρώντας τη δική του παρουσία σε μια κοινωνία με αυστηρές αντιλήψεις για τη συμπεριφορά και την εμφάνιση των φύλων.
Η ύπαρξή του έχει διασωθεί μέσα από αναφορές για την παλιά Θεσσαλονίκη. Ο συγγραφέας Μανώλης Μελισσάρης έχει επισημάνει ότι ο Σίμος ήταν πραγματικό πρόσωπο, ενώ αναφέρει πως εμφανίζεται και στο έργο του Γιώργου Ιωάννου.
Σύμφωνα με τις αφηγήσεις που συγκέντρωσε ο Κώστας Τομανάς, στον κοινωνικό κύκλο της Σιμωνέτας ανήκε και η Πατρίκα, μια ακόμη χαρακτηριστική μορφή εκείνης της εποχής.
Ήταν τα καλλιστεία μια μορφή διαμαρτυρίας;
Από τη σημερινή οπτική, η εικόνα μιας παρέας ανδρών που οργανώνει έναν διαγωνισμό ομορφιάς το 1929 μπορεί να μοιάζει με πράξη κοινωνικής αμφισβήτησης. Ωστόσο, δεν υπάρχουν αρκετά στοιχεία για να υποστηρίξουμε ότι οι συμμετέχοντες επιδίωκαν να οργανώσουν μια πολιτική διαμαρτυρία.
Μια πιθανή ερμηνεία είναι ότι ήθελαν να σατιρίσουν τα επίσημα καλλιστεία και τις συνήθειες της αστικής κοινωνίας. Ίσως, όμως, το σημαντικότερο για τους ίδιους να ήταν απλώς η δυνατότητα να διασκεδάσουν και να εκφραστούν ελεύθερα μέσα στην παρέα τους.
Ο όρος «queer καλλιστεία» χρησιμοποιείται σήμερα για να περιγράψει την εκδήλωση. Δεν γνωρίζουμε αν οι συμμετέχοντες θα χρησιμοποιούσαν κάποιον αντίστοιχο όρο για τον εαυτό τους, καθώς οι έννοιες και η γλώσσα γύρω από τη σεξουαλικότητα και την ταυτότητα φύλου έχουν αλλάξει σημαντικά από τότε.
Πώς διασώθηκε αυτή η άγνωστη ιστορία
Το περιστατικό δεν απέκτησε τη δημοσιότητα των επίσημων καλλιστείων. Η μνήμη του διατηρήθηκε κυρίως μέσα από μεταγενέστερες αφηγήσεις και ιστορικές αναφορές για την καθημερινή ζωή της Θεσσαλονίκης.
Ο ιστορικός Μαρκ Μαζάουερ αναφέρεται στην ιστορία στο βιβλίο του «Θεσσαλονίκη, πόλη των φαντασμάτων», ενώ πολύτιμες πληροφορίες για τα πρόσωπα και τις συνήθειες της εποχής περιλαμβάνονται στο έργο του Κώστα Τομανά.
Σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, το περιστατικό ενέπνευσε τον συγγραφέα Μανώλη Μελισσάρη να γράψει το μυθιστόρημα «Καλλιστεία», που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Νήσος.
Το βιβλίο συνδυάζει τα πραγματικά γεγονότα με τη μυθοπλασία. Ο συγγραφέας αξιοποιεί τις περιορισμένες ιστορικές πληροφορίες για να αναπλάσει τον κόσμο των ανθρώπων που έζησαν στη Θεσσαλονίκη του Μεσοπολέμου, χωρίς να παρουσιάζει κάθε στοιχείο της αφήγησης ως ιστορικά επιβεβαιωμένο.
Μια διαφορετική εικόνα της Θεσσαλονίκης του Μεσοπολέμου
Όταν σκεφτόμαστε τη Θεσσαλονίκη του 1929, συνήθως έρχονται στο μυαλό μας τα παλιά κτίρια, τα τραμ, τα εμπορικά καταστήματα και οι μεγάλες πολιτικές αλλαγές της εποχής. Η ιστορία των καλλιστείων μάς θυμίζει ότι πίσω από αυτή τη γνώριμη εικόνα υπήρχαν και διαφορετικοί κοινωνικοί κόσμοι.
Άνθρωποι που δεν χωρούσαν εύκολα στις κυρίαρχες κοινωνικές αντιλήψεις δημιουργούσαν τις δικές τους παρέες και τους δικούς τους χώρους συνάντησης. Η ύπαρξη τέτοιων κύκλων δεν σημαίνει ότι η Θεσσαλονίκη ήταν μια κοινωνία χωρίς προκαταλήψεις ή αποκλεισμούς.
Αντίθετα, αναδεικνύει τις αντιφάσεις μιας πόλης που συνδύαζε την πολυπολιτισμική της κληρονομιά με τις αυστηρές κοινωνικές συμβάσεις του Μεσοπολέμου.
Αυτό που κάνει τα queer καλλιστεία του 1929 ξεχωριστά δεν είναι κάποια αποδεδειγμένη παγκόσμια πρωτιά ή μια άμεση επίδραση στα μεταγενέστερα κοινωνικά κινήματα. Είναι το γεγονός ότι μας επιτρέπουν να γνωρίσουμε ανθρώπους και στιγμές που σπάνια βρίσκουν θέση στις συνηθισμένες ιστορικές αφηγήσεις.
Σε μια ταβέρνα της παλιάς Θεσσαλονίκης, μια παρέα ανθρώπων βρήκε τον δικό της τρόπο να διασκεδάσει, να σατιρίσει και να εκφραστεί. Και σχεδόν εκατό χρόνια αργότερα, αυτή η μικρή ιστορία εξακολουθεί να μας αποκαλύπτει μια απρόσμενη πλευρά της πόλης.
Βιβλιογραφικές αναφορές: Μαρκ Μαζάουερ, «Θεσσαλονίκη, πόλη των φαντασμάτων» · Κώστας Τομανάς, έργα για την παλιά Θεσσαλονίκη · Μανώλης Μελισσάρης, «Καλλιστεία», εκδόσεις Νήσος.
