Το δωμάτιο παραμένει ακατάστατο, ο κάδος δεν άδειασε και το τραπέζι δεν στρώθηκε, παρότι είχατε συμφωνήσει ότι το παιδί θα αναλάβει αυτές τις δουλειές. Η υπομονή εξαντλείται και έρχεται η γνωστή σκέψη: «Μήπως πρέπει να του στερήσω το κινητό, το tablet ή κάποια άλλη αγαπημένη δραστηριότητα;»
Το αν πρέπει οι γονείς να αφαιρούν προνόμια όταν ένα παιδί δεν κάνει τις δουλειές του σπιτιού δεν έχει μια απλή απάντηση. Οι συνέπειες μπορεί να βοηθήσουν, αρκεί να είναι δίκαιες, ξεκάθαρες και ανάλογες με τη συμπεριφορά. Πριν όμως φτάσουμε εκεί, αξίζει να καταλάβουμε γιατί το παιδί δεν συνεργάζεται και τι πραγματικά του διδάσκουμε με την αντίδρασή μας.
Είναι σωστό να στερούμε προνόμια από ένα παιδί που δεν τηρεί τις συμφωνίες;
Οι δουλειές του σπιτιού δεν είναι μια χάρη που κάνουν τα παιδιά στους γονείς τους. Είναι μέρος της καθημερινής οικογενειακής ζωής και ένας τρόπος να μάθουν να συμμετέχουν, να συνεργάζονται και να αναλαμβάνουν ευθύνες.
Όταν όμως ένα παιδί δεν κάνει όσα έχουν συμφωνηθεί, οι γονείς χρειάζεται να αντιδράσουν με τρόπο που να το βοηθά να καταλάβει τη σημασία της συνέπειας.
Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής υποστηρίζει τη θετική πειθαρχία, με σαφείς κανόνες, ήρεμη καθοδήγηση και κατάλληλες συνέπειες. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η προσωρινή αφαίρεση ενός προνομίου μπορεί να είναι μέρος αυτής της προσέγγισης.
Η σημαντική διαφορά βρίσκεται στον σκοπό. Η συνέπεια πρέπει να διδάσκει υπευθυνότητα και όχι να προκαλεί φόβο ή ντροπή.
Πότε η αφαίρεση ενός προνομίου μπορεί να βοηθήσει
Ας υποθέσουμε ότι έχετε συμφωνήσει πως το παιδί θα μαζεύει τα παιχνίδια του πριν χρησιμοποιήσει το tablet. Αν η συμφωνία δεν τηρηθεί, μπορείτε να του υπενθυμίσετε ήρεμα ότι ο χρόνος στο tablet θα ξεκινήσει όταν ολοκληρωθεί η δουλειά.
Δεν χρειάζονται φωνές, απειλές ή μεγάλες εξηγήσεις. Μια απλή φράση μπορεί να είναι αρκετή: «Είχαμε συμφωνήσει πρώτα να μαζέψεις τα παιχνίδια και μετά να παίξεις. Μόλις τελειώσεις, μπορείς να χρησιμοποιήσεις το tablet».
Σε αυτή την περίπτωση, δεν πρόκειται απαραίτητα για τιμωρία. Το παιδί μαθαίνει ότι υπάρχουν υποχρεώσεις που προηγούνται ορισμένων δραστηριοτήτων.
Η συνέπεια είναι πιο κατανοητή όταν έχει συζητηθεί από πριν, συνδέεται με τη συμφωνία και είναι ανάλογη με την ηλικία του παιδιού.
Πότε η συνέπεια μετατρέπεται σε άδικη τιμωρία
Υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο «θα παίξεις μόλις τακτοποιήσεις» και στο «δεν θα ξαναδείς κινητό για μία εβδομάδα επειδή δεν μάζεψες το δωμάτιό σου».
Οι υπερβολικές ή απρόβλεπτες ποινές μπορεί να μετατρέψουν μια απλή οικογενειακή υποχρέωση σε σύγκρουση εξουσίας. Το παιδί αρχίζει να ασχολείται περισσότερο με την αδικία που αισθάνεται παρά με αυτό που έπρεπε να κάνει.
Επίσης, δεν πρέπει να στερούνται βασικές ανάγκες, όπως το φαγητό, ο ύπνος και η φροντίδα, ούτε να χρησιμοποιούνται ως τιμωρία η αγάπη και η συναισθηματική αποδοχή των γονιών.
Οι σημαντικές εκπαιδευτικές δραστηριότητες, η σωματική άσκηση και οι υγιείς κοινωνικές σχέσεις δεν είναι καλό να χρησιμοποιούνται ως εύκολα μέσα πίεσης για μικρές καθημερινές παραλείψεις.
Μια συνέπεια χάνει την παιδαγωγική της αξία όταν το παιδί δεν ξέρει τι ακριβώς πρέπει να κάνει για να διορθώσει την κατάσταση.
Γιατί ένα παιδί αρνείται να κάνει τις δουλειές του σπιτιού;
Πριν θεωρήσετε ότι το παιδί είναι τεμπέλικο ή αδιάφορο, αξίζει να εξετάσετε τι μπορεί να βρίσκεται πίσω από τη συμπεριφορά του.
Μπορεί να είναι κουρασμένο από το σχολείο, να δυσκολεύεται να οργανώσει τον χρόνο του ή να θεωρεί ότι οι απαιτήσεις είναι υπερβολικές. Μερικές φορές απλώς δεν καταλαβαίνει τι ακριβώς του ζητάτε.
Για παράδειγμα, η εντολή «μάζεψε το δωμάτιό σου» μπορεί να σημαίνει κάτι διαφορετικό για ένα παιδί και κάτι άλλο για τον γονιό.
Το παιδί μπορεί να θεωρεί ότι αρκεί να βάλει τα παιχνίδια στη θέση τους, ενώ ο γονιός περιμένει να τακτοποιηθούν τα ρούχα, τα βιβλία, το γραφείο και το κρεβάτι.
Αντί να ξεκινήσετε με επίπληξη, μπορείτε να ρωτήσετε: «Τι σε δυσκόλεψε;» ή «Θέλεις να ξεκινήσεις από τα ρούχα ή από τα βιβλία;».
Όταν το παιδί αισθάνεται ότι ακούγεται, είναι ευκολότερο να βρεθεί μια λύση χωρίς αντιπαράθεση.
Πώς να συμφωνήσετε δίκαιες δουλειές μέσα στην οικογένεια
Ένας από τους καλύτερους τρόπους για να περιοριστούν οι καθημερινοί καβγάδες είναι να υπάρχουν λίγες, συγκεκριμένες και κατανοητές υποχρεώσεις.
Αντί για γενικές εντολές, όπως «να βοηθάς περισσότερο στο σπίτι», προτιμήστε ξεκάθαρες συμφωνίες:
- Τα παιχνίδια μπαίνουν στη θέση τους πριν από το βραδινό.
- Το παιδί στρώνει το τραπέζι τις ημέρες που έχει αναλάβει.
- Ο κάδος αδειάζει συγκεκριμένες ημέρες της εβδομάδας.
- Τα άπλυτα ρούχα μπαίνουν στο καλάθι πριν από τον ύπνο.
Σημαντικό είναι να γνωρίζει το παιδί τι έχει αναλάβει, πότε πρέπει να ολοκληρωθεί η δουλειά και τι θα συμβεί αν η συμφωνία δεν τηρηθεί.
Ακόμη καλύτερα, δώστε του τη δυνατότητα να συμμετέχει στην επιλογή ορισμένων καθηκόντων. Έτσι, δεν αισθάνεται ότι απλώς εκτελεί εντολές, αλλά ότι έχει πραγματικό ρόλο στην οικογένεια.
Η δίκαιη κατανομή των ρόλων μέσα στην οικογένεια βοηθά ώστε οι ευθύνες να μην πέφτουν συνεχώς στους ίδιους ανθρώπους.
Ποιες δουλειές μπορούν να κάνουν τα παιδιά ανάλογα με την ηλικία τους;
Δεν μπορούμε να ζητάμε από ένα παιδί προσχολικής ηλικίας να έχει την ίδια υπευθυνότητα με έναν έφηβο. Οι υποχρεώσεις πρέπει να ταιριάζουν στην ηλικία, στην ωριμότητα και στις πραγματικές δυνατότητές του.
Τα μικρότερα παιδιά μπορούν να βάζουν τα παιχνίδια τους σε ένα καλάθι, να μεταφέρουν χαρτοπετσέτες ή να βοηθούν σε απλές, ασφαλείς εργασίες με την επίβλεψη των γονιών.
Τα παιδιά του δημοτικού μπορούν σταδιακά να στρώνουν το τραπέζι, να τακτοποιούν την τσάντα τους, να βάζουν τα άπλυτα ρούχα στο καλάθι και να βοηθούν σε απλές δουλειές καθαριότητας.
Οι έφηβοι μπορούν να αναλάβουν περισσότερες ευθύνες, όπως το πλύσιμο των πιάτων, την τακτοποίηση των ρούχων, τη χρήση του πλυντηρίου με κατάλληλη καθοδήγηση ή την προετοιμασία ενός απλού γεύματος.
Ο οδηγός της Αμερικανικής Ακαδημίας Παιδιατρικής για τις δουλειές του σπιτιού τονίζει ότι οι ευθύνες πρέπει να αυξάνονται σταδιακά, με καθοδήγηση και ρεαλιστικές προσδοκίες.
Το ζητούμενο δεν είναι να εκτελεί κάθε δουλειά τέλεια. Είναι να μαθαίνει, να προσπαθεί και να γίνεται σταδιακά πιο ανεξάρτητο.
Πώς να αντιδράσετε όταν το παιδί δεν κάνει αυτό που συμφωνήσατε
Αν το παιδί δεν ολοκληρώσει τη δουλειά του, δεν χρειάζεται η πρώτη αντίδραση να είναι η τιμωρία. Υπάρχουν μερικά απλά βήματα που μπορούν να αποτρέψουν μια αχρείαστη σύγκρουση.
Ξεκινήστε με μια ήρεμη υπενθύμιση
Τα παιδιά, όπως και οι ενήλικες, ξεχνούν υποχρεώσεις. Μια σύντομη υπενθύμιση μπορεί να είναι αρκετή, ειδικά όταν η παράλειψη δεν είναι συστηματική.
Αντί να πείτε «Πόσες φορές θα σου το πω;», δοκιμάστε το «Θυμάσαι τι είχαμε συμφωνήσει για τον κάδο;».
Δώστε χρόνο και μια ξεκάθαρη επιλογή
Μερικές φορές το παιδί χρειάζεται λίγο χρόνο για να σταματήσει αυτό που κάνει και να περάσει σε μια άλλη δραστηριότητα.
Μπορείτε να πείτε: «Μπορείς να τακτοποιήσεις τώρα ή μόλις τελειώσεις αυτό που κάνεις, σε δέκα λεπτά. Θέλω όμως να έχει ολοκληρωθεί πριν από το βραδινό».
Έτσι του δίνετε ένα μικρό περιθώριο αυτονομίας, χωρίς να εγκαταλείπετε τη συμφωνία.
Εφαρμόστε τη συμφωνημένη συνέπεια χωρίς φωνές
Αν το παιδί συνεχίζει να αρνείται, μπορείτε να εφαρμόσετε την κατάλληλη συνέπεια που είχατε συζητήσει από πριν.
Για παράδειγμα, αν η συμφωνία ήταν να μαζέψει το δωμάτιό του πριν παίξει στην κονσόλα, η έναρξη του παιχνιδιού μπορεί να μεταφερθεί μέχρι να ολοκληρωθεί η δουλειά.
Η διαφορά βρίσκεται στον τρόπο. Δεν χρειάζεται απειλή ούτε διαπραγμάτευση κάθε πέντε λεπτά. Χρειάζεται ήρεμη στάση και συνέπεια από την πλευρά του γονιού.
Μόλις ολοκληρωθεί η υποχρέωση, το προνόμιο μπορεί να επιστρέψει σύμφωνα με όσα είχαν συμφωνηθεί. Δεν υπάρχει λόγος να προσθέτετε καινούργιες ποινές επειδή είστε ακόμη εκνευρισμένοι.
Γιατί η ενθάρρυνση είναι εξίσου σημαντική με τις συνέπειες
Οι γονείς συχνά προσέχουν περισσότερο τις φορές που μια δουλειά δεν γίνεται και λιγότερο εκείνες που το παιδί ανταποκρίνεται χωρίς υπενθύμιση.
Ωστόσο, η αναγνώριση της προσπάθειας είναι σημαντικό μέρος της θετικής διαπαιδαγώγησης.
Δεν χρειάζονται δώρα ή μεγάλοι έπαινοι για κάθε μικρή εργασία. Μια συγκεκριμένη παρατήρηση μπορεί να έχει μεγαλύτερη αξία.
Για παράδειγμα, αντί για ένα γενικό «μπράβο», μπορείτε να πείτε: «Είδα ότι άδειασες τον κάδο χωρίς να στο θυμίσω. Αυτό βοήθησε πολύ σήμερα».
Με αυτόν τον τρόπο το παιδί καταλαβαίνει ποια συμπεριφορά εκτιμάται και πώς η προσπάθειά του συμβάλλει στη λειτουργία της οικογένειας.
Είναι επίσης σημαντικό να δίνετε το καλό παράδειγμα. Όταν οι γονείς τηρούν τις δικές τους συμφωνίες, αναλαμβάνουν ευθύνες και συνεργάζονται, προσφέρουν ένα καθημερινό παράδειγμα υπευθυνότητας.
Τι γίνεται όταν το παιδί αρνείται συνεχώς τις δουλειές του σπιτιού;
Αν η ίδια σύγκρουση επαναλαμβάνεται καθημερινά, η λύση δεν είναι απαραίτητα μια μεγαλύτερη τιμωρία.
Αξίζει να επανεξετάσετε τη συμφωνία. Μήπως οι δουλειές είναι υπερβολικά πολλές; Μήπως το παιδί δεν έχει μάθει πώς να τις κάνει; Μήπως το πρόγραμμα δεν αφήνει αρκετό χρόνο για ξεκούραση;
Σε ορισμένες περιπτώσεις, δυσκολίες στην οργάνωση, στην προσοχή ή στη διαχείριση του χρόνου μπορεί να κάνουν ακόμη και μια απλή εργασία να φαίνεται δύσκολη. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το παιδί δεν θέλει να συνεργαστεί.
Βοηθά να χωρίσετε τη δουλειά σε μικρότερα βήματα. Αντί για «καθάρισε όλο το δωμάτιο», ξεκινήστε με «βάλε τα ρούχα στο καλάθι» και συνεχίστε με την επόμενη εργασία.
Αν οι συγκρούσεις είναι έντονες και επίμονες ή συνοδεύονται από σημαντικές δυσκολίες στο σχολείο, στις σχέσεις ή στην καθημερινότητα, μια συζήτηση με παιδίατρο ή ειδικό ψυχικής υγείας μπορεί να βοηθήσει να καταλάβετε τι συμβαίνει.
Οι οδηγίες για την πειθαρχία από το Νοσοκομείο Παίδων της Φιλαδέλφειας δίνουν έμφαση στις σαφείς προσδοκίες, στη σταθερότητα και στην αποφυγή συμπεριφορών που ταπεινώνουν το παιδί.
Ο στόχος δεν είναι ένα υπάκουο παιδί, αλλά ένας υπεύθυνος άνθρωπος
Οι δουλειές του σπιτιού προσφέρουν στα παιδιά κάτι περισσότερο από την ικανότητα να στρώνουν ένα τραπέζι ή να τακτοποιούν ένα δωμάτιο.
Τα βοηθούν να κατανοήσουν ότι η οικογένεια λειτουργεί καλύτερα όταν όλοι συμμετέχουν, ότι οι υποχρεώσεις είναι μέρος της καθημερινότητας και ότι οι συμφωνίες έχουν σημασία.
Αυτό όμως δεν διδάσκεται μόνο μέσα από συνέπειες. Διδάσκεται και με τη συνεργασία, την ενθάρρυνση, τις λογικές απαιτήσεις και το παράδειγμα των ενηλίκων.
Η επιστημονική δημοσίευση της Καναδικής Παιδιατρικής Εταιρείας για την αποτελεσματική πειθαρχία υπογραμμίζει ότι η καθοδήγηση πρέπει να είναι δίκαιη, σταθερή και κατάλληλη για το αναπτυξιακό στάδιο του παιδιού. Σκοπός είναι να καλλιεργείται η αυτοπειθαρχία και η εμπιστοσύνη, όχι ο φόβος.
Όταν το παιδί κάνει ένα λάθος, χρειάζεται να γνωρίζει ότι μπορεί να το διορθώσει και ότι η αγάπη των γονιών του δεν εξαρτάται από το αν τακτοποίησε το δωμάτιό του.
Τα σωστά όρια χτίζουν υπευθυνότητα χωρίς να πληγώνουν τη σχέση
Η προσωρινή αφαίρεση ενός προνομίου μπορεί να είναι μια αποδεκτή επιλογή όταν ένα παιδί δεν τηρεί μια ξεκάθαρη και δίκαιη συμφωνία. Δεν πρέπει όμως να γίνεται αυτόματα, ούτε να χρησιμοποιείται ως μέσο εκδίκησης ή επίδειξης δύναμης.
Πριν αποφασίσετε μια συνέπεια, εξετάστε την ηλικία του παιδιού, τον λόγο της άρνησης και το αν η απαίτηση ήταν πραγματικά λογική.
Τα υγιή όρια που ενισχύουν την υπευθυνότητα των παιδιών δεν χρειάζεται να συνοδεύονται από απειλές ή συνεχείς καβγάδες. Χρειάζονται κατανόηση, σταθερότητα και αμοιβαίο σεβασμό.
Άλλωστε, το μεγαλύτερο κέρδος δεν είναι να μαζέψει το παιδί το δωμάτιό του επειδή φοβάται ότι θα χάσει το κινητό. Είναι να φτάσει κάποια στιγμή να το κάνει επειδή έχει καταλάβει ότι η φροντίδα του σπιτιού είναι ευθύνη όλων.
