Η ιστορία ότι ο Αρχιμήδης έκαιγε τα ρωμαϊκά πλοία με κάτοπτρα κατά την πολιορκία των Συρακουσών έχει συναρπάσει ανθρώπους για αιώνες. Αν και δεν υπάρχουν ασφαλείς ιστορικές αποδείξεις ότι το περίφημο όπλο χρησιμοποιήθηκε πραγματικά, ένας μαθητής από τον Καναδά αποφάσισε να εξετάσει αν η βασική φυσική αρχή πίσω από τον θρύλο θα μπορούσε να λειτουργήσει.
Ο Brenden Sener, που ήταν τότε 13 ετών, κατασκεύασε μια μικρή πειραματική διάταξη με κοίλους καθρέφτες και πηγές φωτός. Δεν έβαλε φωτιά σε κάποιο αντικείμενο ούτε ανακατασκεύασε το αρχαίο όπλο. Κατάφερε όμως να δείξει ότι, όσο περισσότερα κάτοπτρα συγκέντρωναν ενέργεια στο ίδιο σημείο, τόσο περισσότερο αυξανόταν η θερμοκρασία του στόχου.
Τι ακριβώς έκανε ο 13χρονος Brenden Sener
Ο Sener παρουσίασε την εργασία του σε επιστημονικές εκθέσεις στον Καναδά και αργότερα δημοσίευσε την περιγραφή του πειράματος στο Canada Science Fair Journal. Στόχος του ήταν να εξετάσει σε μικρή κλίμακα την αρχή στην οποία βασίζεται η λεγόμενη «ακτίνα θανάτου» του Αρχιμήδη.
Η διάταξη περιλάμβανε τέσσερις μικρούς κοίλους καθρέφτες, μια λάμπα θέρμανσης, ένα κομμάτι χαρτόνι ως στόχο και ένα υπέρυθρο θερμόμετρο. Οι καθρέφτες ρυθμίστηκαν ώστε να αντανακλούν το φως προς το ίδιο σημείο του στόχου.

Το έργο του απέσπασε χρυσά μετάλλια σε δύο μαθητικές επιστημονικές διοργανώσεις το 2023, καθώς και βραβείο της Δημόσιας Βιβλιοθήκης του Λονδίνου στον Καναδά για την ενίσχυση του ενδιαφέροντος των παιδιών για την επιστήμη και την τεχνολογία.
Τι έδειξαν πραγματικά οι μετρήσεις
Το πείραμα έγινε σε εσωτερικό χώρο με σταθερή θερμοκρασία περίπου 21°C. Ο Sener χρησιμοποίησε αρχικά πηγή φωτός 50 W και στη συνέχεια 100 W, προσθέτοντας έναν έναν τους τέσσερις καθρέφτες.
Με τη λάμπα των 100 W χωρίς καθρέφτη, η μέση θερμοκρασία του στόχου έφτασε περίπου τους 27,2°C. Με έναν καθρέφτη ανέβηκε στους 34,9°C, με δύο στους 39,6°C, με τρεις στους 43,4°C και με τέσσερις στους 53,5°C.
Το αποτέλεσμα δείχνει κάτι απλό αλλά σημαντικό: πολλαπλές ανακλαστικές επιφάνειες μπορούν να συγκεντρώσουν περισσότερη ενέργεια σε ένα συγκεκριμένο σημείο και να αυξήσουν τη θερμοκρασία του.

Το στήσιμο του Brenden Sener για την εργασία του στην επιστημονική έκθεση.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το πείραμα απέδειξε πως ο Αρχιμήδης μπορούσε να πυρπολήσει ρωμαϊκά πλοία. Ο ίδιος ο μαθητής σημείωσε ότι η κατασκευή του δεν είχε σχεδιαστεί για να προκαλέσει ανάφλεξη.
Για να πάρει φωτιά ένα ξύλινο πλοίο θα απαιτούνταν πολύ μεγαλύτερη συγκέντρωση ενέργειας, μεγαλύτεροι και περισσότεροι καθρέφτες και ιδιαίτερα ευνοϊκές συνθήκες.
Γιατί η «ακτίνα θανάτου» παραμένει ιστορικό μυστήριο
Το μεγάλο πρόβλημα δεν είναι αν οι καθρέφτες μπορούν θεωρητικά να συγκεντρώσουν το ηλιακό φως. Αυτό είναι γνωστό ότι γίνεται. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν ο Αρχιμήδης κατασκεύασε και χρησιμοποίησε ένα τέτοιο όπλο στις Συρακούσες.
Οι σημαντικότερες αρχαίες πηγές που βρίσκονται πιο κοντά στα γεγονότα δεν δίνουν σαφή περιγραφή καυστικών κατόπτρων. Ο Πολύβιος, ο Τίτος Λίβιος και ο Πλούταρχος περιγράφουν τις εντυπωσιακές πολεμικές μηχανές του Αρχιμήδη, όμως δεν αναφέρουν ότι ρωμαϊκά πλοία πυρπολήθηκαν από συγκεντρωμένο ηλιακό φως.
Οι πρώτες σωζόμενες αναφορές που συνδέουν τον Αρχιμήδη με την πρόκληση φωτιάς σε εχθρικά πλοία εμφανίζονται αρκετούς αιώνες αργότερα. Ακόμη μεταγενέστεροι συγγραφείς δίνουν πιο λεπτομερείς περιγραφές για κάτοπτρα που συγκέντρωναν τις ακτίνες του ήλιου.
Γι’ αυτό οι ιστορικοί αντιμετωπίζουν την ιστορία ως μια διάσημη αλλά αμφιλεγόμενη παράδοση και όχι ως αποδεδειγμένο γεγονός.
Η πραγματική πολιορκία των Συρακουσών
Η ρωμαϊκή πολιορκία των Συρακουσών πραγματοποιήθηκε κατά τη διάρκεια του Β΄ Καρχηδονιακού Πολέμου και ολοκληρώθηκε το 212 π.Χ. Οι Συρακούσες ήταν μία από τις σημαντικότερες ελληνικές πόλεις της Σικελίας και είχαν βρεθεί στο επίκεντρο της σύγκρουσης ανάμεσα στη Ρώμη και την Καρχηδόνα.
Ο Ρωμαίος στρατηγός Μάρκος Κλαύδιος Μάρκελλος επιχείρησε να καταλάβει την πόλη από ξηρά και θάλασσα. Εκεί βρέθηκε αντιμέτωπος όχι μόνο με τις ισχυρές οχυρώσεις των Συρακουσών αλλά και με τις πολεμικές μηχανές που οι αρχαίες πηγές αποδίδουν στον Αρχιμήδη.
Ο Πολύβιος περιγράφει καταπέλτες διαφορετικής εμβέλειας που εκτόξευαν λίθους και βλήματα εναντίον των Ρωμαίων. Οι αμυντικές μηχανές ήταν σχεδιασμένες έτσι ώστε να μπορούν να χτυπούν τον εχθρό τόσο από μεγάλη όσο και από μικρότερη απόσταση.
Η sambuca και οι μηχανές του Αρχιμήδη
Οι Ρωμαίοι είχαν φέρει και τις δικές τους εντυπωσιακές πολιορκητικές κατασκευές. Μία από αυτές ήταν η sambuca, μια μεγάλη πολιορκητική σκάλα με πλατφόρμα, η οποία στηριζόταν πάνω σε δύο πλοία δεμένα μεταξύ τους και προοριζόταν να μεταφέρει στρατιώτες πάνω στα τείχη.
Οι κατασκευές του Αρχιμήδη όμως έκαναν την προσέγγιση εξαιρετικά δύσκολη. Αρχαίες περιγραφές μιλούν ακόμη και για μηχανισμούς που μπορούσαν να αρπάξουν, να ανασηκώσουν ή να γείρουν ρωμαϊκά πλοία.

Καλλιτεχνική αναπαράσταση της λεγόμενης «Αρπάγης του Αρχιμήδη».
Η ακριβής κατασκευή αυτών των μηχανών δεν είναι γνωστή. Ωστόσο, οι αρχαίες πηγές συμφωνούν ότι οι πολιορκητικές συσκευές του Αρχιμήδη προκάλεσαν σοβαρά προβλήματα στον ρωμαϊκό στόλο και ανάγκασαν τον Μάρκελλο να εγκαταλείψει τις αρχικές κατά μέτωπο επιθέσεις.
Πώς έπεσαν τελικά οι Συρακούσες
Παρά τις αμυντικές επιτυχίες, οι Συρακούσες τελικά καταλήφθηκαν το 212 π.Χ. Ο Πολύβιος αναφέρει ότι ένας πληροφοριοδότης ειδοποίησε τους Ρωμαίους πως οι Συρακούσιοι βρίσκονταν επί ημέρες σε εορτασμούς προς τιμήν της Αρτέμιδος και ότι αρκετοί από τους φρουρούς είχαν πιει κρασί.
Ο Μάρκελλος εκμεταλλεύτηκε την ευκαιρία και έστειλε άνδρες να σκαρφαλώσουν σε ένα χαμηλότερο σημείο των τειχών. Οι Ρωμαίοι κατάφεραν έτσι να διεισδύσουν στην πόλη.
Ακολούθησε λεηλασία μεγάλης κλίμακας. Οι αρχαίες αφηγήσεις διαφέρουν στις λεπτομέρειες, ενώ ο Πλούταρχος αναφέρει ότι ο Μάρκελλος δεν επέτρεψε την καταστροφή ολόκληρης της πόλης και έδωσε εντολές να μη σκοτωθούν ή υποδουλωθούν οι ελεύθεροι Συρακούσιοι.
Πώς σκοτώθηκε ο Αρχιμήδης
Ο Αρχιμήδης έχασε τη ζωή του κατά την κατάληψη της πόλης από Ρωμαίο στρατιώτη. Ο Τίτος Λίβιος γράφει ότι ο στρατιώτης δεν γνώριζε ποιον είχε απέναντί του, ενώ ο Πλούταρχος παραδίδει περισσότερες από μία εκδοχές του περιστατικού.
Στην πιο γνωστή από αυτές, ο Αρχιμήδης ήταν απορροφημένος σε ένα μαθηματικό πρόβλημα και αρνήθηκε να ακολουθήσει αμέσως έναν στρατιώτη πριν ολοκληρώσει τη λύση του. Ο στρατιώτης εξοργίστηκε και τον σκότωσε.
Η περίφημη φράση «μη μου τους κύκλους τάραττε» έχει συνδεθεί για αιώνες με τον θάνατό του, αλλά δεν καταγράφεται με αυτή τη μορφή στις βασικές αρχαίες αφηγήσεις και γι’ αυτό είναι ασφαλέστερο να αντιμετωπίζεται ως μεταγενέστερη παράδοση.
Οι πηγές συμφωνούν, πάντως, ότι ο Μάρκελλος λυπήθηκε όταν έμαθε για τον θάνατο του Αρχιμήδη και φρόντισε τους συγγενείς του.
Τα πειράματα που έγιναν αιώνες αργότερα
Η ιδέα των καυστικών κατόπτρων έχει δοκιμαστεί επανειλημμένα. Το 2005, ομάδα του MIT επιχείρησε να συγκεντρώσει το ηλιακό φως πάνω σε ξύλινο στόχο χρησιμοποιώντας δεκάδες καθρέφτες. Μια πρώτη προσπάθεια δεν προκάλεσε φωτιά, όμως σε επόμενη δοκιμή, με καλύτερη ηλιοφάνεια, εμφανίστηκε φλόγα έπειτα από περίπου δέκα λεπτά.
Το αποτέλεσμα έδειξε ότι η ανάφλεξη ξύλου με συγκεντρωμένο ηλιακό φως είναι δυνατή υπό ελεγχόμενες συνθήκες. Δεν αποδεικνύει, όμως, ότι το ίδιο σύστημα θα ήταν αποτελεσματικό απέναντι σε κινούμενα πλοία κατά τη διάρκεια μιας πραγματικής μάχης.
Η τηλεοπτική εκπομπή MythBusters δοκίμασε επίσης επανειλημμένα την ιστορία και κατέληξε ότι ως πρακτικό πολεμικό όπλο η μέθοδος ήταν εξαιρετικά προβληματική.
Από τον Buffon μέχρι τον Ιωάννη Σακκά
Το ενδιαφέρον για τα κάτοπτρα του Αρχιμήδη είναι πολύ παλαιότερο από τα σύγχρονα τηλεοπτικά πειράματα. Τον 18ο αιώνα, ο Γάλλος φυσιοδίφης Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon, πραγματοποίησε δοκιμές με πολλές ανακλαστικές επιφάνειες και έδειξε ότι μπορούσε να συγκεντρώσει αρκετή ηλιακή ενέργεια ώστε να θερμάνει και να αναφλέξει υλικά από απόσταση.

Γκραβούρα που απεικονίζει μία μεταγενέστερη εκδοχή του τρόπου με τον οποίο θα μπορούσαν να λειτουργούν τα καυστικά κάτοπτρα.
Το 1973 ο Έλληνας μηχανικός Ιωάννης Σακκάς πραγματοποίησε ένα ακόμη γνωστό πείραμα, χρησιμοποιώντας δεκάδες ανακλαστικές επιφάνειες για να συγκεντρώσει το ηλιακό φως σε ξύλινο στόχο. Και εκεί επιτεύχθηκε ανάφλεξη υπό κατάλληλες συνθήκες.
Αυτές οι δοκιμές δείχνουν ότι η φυσική αρχή είναι πραγματική. Δεν λύνουν όμως το ιστορικό πρόβλημα: άλλο πράγμα είναι να ανάψει ένας ακίνητος ξύλινος στόχος σε ελεγχόμενο πείραμα και άλλο να παραμένουν δεκάδες ή εκατοντάδες καθρέφτες σωστά προσανατολισμένοι πάνω σε ένα κινούμενο πολεμικό πλοίο.
Θα μπορούσε τελικά να λειτουργήσει σε πραγματική μάχη;
Θεωρητικά, αρκετοί καθρέφτες μπορούν να συγκεντρώσουν μεγάλη ποσότητα ηλιακής ενέργειας. Στην πράξη, όμως, ένα πολεμικό σύστημα αυτού του είδους θα εξαρτιόταν από την έντονη ηλιοφάνεια, τη σωστή γωνία του ήλιου, την απόσταση, τη σταθερότητα των κατόπτρων και την ικανότητα δεκάδων ανθρώπων να κρατούν την εστίαση πάνω στο ίδιο σημείο.
Ένα πλοίο που κινείται πάνω σε κυματισμένη θάλασσα θα έκανε αυτή την αποστολή ακόμη δυσκολότερη. Η κατάσταση του ξύλου, η επιφάνειά του και ο χρόνος για τον οποίο θα μπορούσε να παραμείνει συγκεντρωμένη η ακτινοβολία θα επηρέαζαν επίσης το αποτέλεσμα.
Υπάρχει μάλιστα η πιθανότητα οι ανακλαστικές επιφάνειες, αν χρησιμοποιήθηκαν ποτέ, να είχαν διαφορετικό ρόλο, όπως να ενοχλούν ή να θαμπώνουν τους ναύτες. Δεν υπάρχουν όμως αρκετές αποδείξεις για να γνωρίζουμε τι ακριβώς συνέβη.
Το πείραμα του Brenden Sener επομένως δεν απέδειξε τον θρύλο του Αρχιμήδη. Έδειξε όμως με έναν απλό και εντυπωσιακό τρόπο την πραγματική επιστημονική αρχή που έκανε τον θρύλο τόσο επίμονο επί περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια.
Πηγές:












