Ο ελληνικός καφές είναι για πολλούς μια καθημερινή συνήθεια που συνδέεται με το πρωινό ξύπνημα, το καφενείο και την παρέα. Πέρα όμως από το άρωμα και την παράδοσή του, περιέχει καφεΐνη και αρκετές βιοδραστικές ενώσεις που έχουν μελετηθεί για την επίδρασή τους στον ανθρώπινο οργανισμό.
Η εικόνα όμως δεν είναι τόσο απλή όσο το «ο ελληνικός καφές κάνει καλό». Η μέτρια κατανάλωση μπορεί να έχει θέση σε μια ισορροπημένη διατροφή, αλλά επειδή ο ελληνικός καφές είναι μη φιλτραρισμένος χρειάζεται να γνωρίζουμε και μια λιγότερο γνωστή πλευρά του: σε μεγάλες ποσότητες μπορεί να επηρεάσει τη χοληστερόλη.
Τι περιέχει πραγματικά ο ελληνικός καφές;
Ο ελληνικός καφές παρασκευάζεται από πολύ λεπτοαλεσμένους κόκκους καφέ που βράζονται μαζί με νερό στο μπρίκι. Επειδή δεν περνά από χάρτινο φίλτρο, διατηρεί διαφορετική σύσταση από έναν κλασικό καφέ φίλτρου.
Ανάμεσα στις βασικές ενώσεις που υπάρχουν στον καφέ είναι:
- η καφεΐνη,
- τα χλωρογενικά οξέα,
- άλλες πολυφαινόλες,
- οι μελανοϊδίνες που σχηματίζονται κατά το καβούρδισμα,
- και τα διτερπένια καφεστόλη και καβεόλη.
Οι ουσίες αυτές έχουν διαφορετικές επιδράσεις στον οργανισμό. Για αυτό δεν είναι ακριβές να αντιμετωπίζουμε τον καφέ απλώς ως «πηγή αντιοξειδωτικών» ή ως τρόφιμο που προστατεύει από συγκεκριμένες ασθένειες.
Ο ελληνικός καφές περιέχει αντιοξειδωτικά;
Ναι. Ο καφές αποτελεί σημαντική διατροφική πηγή πολυφαινολών και άλλων ενώσεων με αντιοξειδωτική δράση, ιδιαίτερα χλωρογενικών οξέων.
Οι ενώσεις αυτές μπορούν να συμμετέχουν στους μηχανισμούς με τους οποίους ο οργανισμός αντιμετωπίζει το οξειδωτικό στρες. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ένα φλιτζάνι καφέ «εξουδετερώνει τις ελεύθερες ρίζες» ή προλαμβάνει από μόνο του τον καρκίνο και τις καρδιοπάθειες.
Η δράση που παρατηρείται σε εργαστηριακές μελέτες δεν μεταφράζεται αυτόματα σε προστασία από κάποια συγκεκριμένη ασθένεια στον άνθρωπο.
Τι κάνει η καφεΐνη στον εγκέφαλο;
Η πιο άμεσα αισθητή επίδραση του ελληνικού καφέ προέρχεται από την καφεΐνη.
Η καφεΐνη δρα ως διεγερτικό του κεντρικού νευρικού συστήματος, κυρίως επειδή μπλοκάρει τους υποδοχείς της αδενοσίνης, μιας ουσίας που συνδέεται με το αίσθημα κόπωσης και υπνηλίας.
Για αυτό μπορεί προσωρινά να:
- αυξήσει την εγρήγορση,
- μειώσει το αίσθημα κόπωσης,
- βελτιώσει την προσοχή και τον χρόνο αντίδρασης,
- βοηθήσει τη συγκέντρωση όταν κάποιος νυστάζει.
Δεν σημαίνει όμως ότι αυξάνει μόνιμα τη νοητική ικανότητα ή ότι βελτιώνει όλες τις μορφές μνήμης και σκέψης.
Πόση καφεΐνη μπορούμε να καταναλώνουμε;
Η ακριβής ποσότητα καφεΐνης σε έναν ελληνικό καφέ διαφέρει ανάλογα με το πόσο καφέ χρησιμοποιούμε, το μέγεθος του φλιτζανιού και τον τρόπο παρασκευής.
Η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων θεωρεί ότι για τους περισσότερους υγιείς ενήλικες συνολική πρόσληψη έως περίπου 400 mg καφεΐνης την ημέρα από όλες τις πηγές δεν προκαλεί γενικά ανησυχία για την ασφάλεια.
Ακόμη και πολύ μικρότερη ποσότητα, όμως, μπορεί να προκαλέσει σε ευαίσθητους ανθρώπους ταχυκαρδία, νευρικότητα, τρέμουλο ή δυσκολία στον ύπνο.
Η καφεΐνη κοντά στην ώρα του ύπνου μπορεί να επηρεάσει τόσο τη διάρκεια όσο και την ποιότητά του.
Τι έδειξε η μελέτη της Ικαρίας για τον ελληνικό καφέ;
Μία από τις περισσότερο γνωστές έρευνες που αφορούν ειδικά τον ελληνικό τύπο καφέ πραγματοποιήθηκε στην Ικαρία, ένα νησί γνωστό για το μεγάλο ποσοστό ανθρώπων που φτάνουν σε μεγάλη ηλικία.
Στην Ikaria Study, οι ερευνητές εξέτασαν ηλικιωμένους κατοίκους του νησιού και διαπίστωσαν ότι όσοι κατανάλωναν κυρίως βραστό ελληνικού τύπου καφέ παρουσίαζαν καλύτερη ενδοθηλιακή λειτουργία.
Το ενδοθήλιο είναι η εσωτερική επένδυση των αιμοφόρων αγγείων και η καλή λειτουργία του αποτελεί σημαντικό στοιχείο της καρδιαγγειακής υγείας.
Το αποτέλεσμα είναι ενδιαφέρον, αλλά δεν αποδεικνύει ότι ο ελληνικός καφές ήταν ο λόγος που οι συγκεκριμένοι άνθρωποι είχαν καλύτερη αγγειακή λειτουργία.
Οι Ικαριώτες διαφέρουν και σε πολλούς άλλους παράγοντες, όπως η διατροφή, η καθημερινή δραστηριότητα, οι κοινωνικές σχέσεις και ο συνολικός τρόπος ζωής.
Καφές και καρδιά: Τι δείχνουν γενικά οι έρευνες;
Μεγάλες παρατηρητικές μελέτες για τον καφέ γενικά έχουν συσχετίσει τη μέτρια κατανάλωση με ουδέτερο ή ακόμη και χαμηλότερο καρδιαγγειακό κίνδυνο σε αρκετούς πληθυσμούς.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όσο περισσότερο καφέ πίνουμε τόσο καλύτερα.
Η επίδραση εξαρτάται από την ποσότητα, το είδος του καφέ, τον τρόπο παρασκευής, τη γενετική προδιάθεση και την κατάσταση της υγείας κάθε ανθρώπου.
Το σημείο που πολλοί αγνοούν: Ελληνικός καφές και χοληστερόλη
Εδώ υπάρχει μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στον ελληνικό καφέ και στον καφέ που περνά από χάρτινο φίλτρο.
Οι κόκκοι του καφέ περιέχουν δύο λιπαρές ενώσεις που ονομάζονται καφεστόλη και καβεόλη. Οι ουσίες αυτές μπορούν να αυξήσουν την LDL χοληστερόλη όταν καταναλώνονται σε αρκετά μεγάλες ποσότητες.
Το χάρτινο φίλτρο συγκρατεί το μεγαλύτερο μέρος αυτών των ενώσεων.
Ο ελληνικός καφές όμως δεν φιλτράρεται με χαρτί. Για αυτό ανήκει, μαζί με άλλες μορφές βραστού ή μη φιλτραρισμένου καφέ, στις μεθόδους όπου περισσότερα διτερπένια μπορούν να περάσουν στο ρόφημα.
Αυτό έχει κυρίως σημασία για ανθρώπους που καταναλώνουν μεγάλες ποσότητες καθημερινά ή έχουν ήδη αυξημένη LDL χοληστερόλη.
Άρα κάνει κακό στην καρδιά;
Όχι απαραίτητα. Ένα ή δύο μικρά φλιτζάνια ελληνικού καφέ δεν μπορούν να εξισωθούν με τις πολύ μεγάλες ποσότητες μη φιλτραρισμένου καφέ που χρησιμοποιήθηκαν σε ορισμένες μελέτες.
Η σωστή εικόνα είναι περισσότερο ισορροπημένη: ο καφές περιέχει ενώσεις που μπορεί να σχετίζονται με ευνοϊκές επιδράσεις, αλλά ο μη φιλτραρισμένος τρόπος παρασκευής αυξάνει παράλληλα την έκθεση σε καφεστόλη και καβεόλη.
Όσοι έχουν σημαντικά αυξημένη χοληστερόλη μπορούν να συζητήσουν με τον γιατρό ή τον διαιτολόγο τους πόσο μη φιλτραρισμένο καφέ είναι κατάλληλο να καταναλώνουν.
Ο καφές και ο διαβήτης τύπου 2
Μεγάλες παρατηρητικές μελέτες έχουν επανειλημμένα συνδέσει τη συστηματική κατανάλωση καφέ με χαμηλότερο κίνδυνο εμφάνισης διαβήτη τύπου 2.
Ενδιαφέρον είναι ότι παρόμοια συσχέτιση έχει παρατηρηθεί και σε ορισμένες μελέτες για ντεκαφεϊνέ καφέ, κάτι που δείχνει ότι πιθανώς δεν ευθύνεται μόνο η καφεΐνη.
Ωστόσο πρόκειται κυρίως για συσχετίσεις σε επίπεδο πληθυσμού. Δεν σημαίνει ότι ένας άνθρωπος μπορεί να προλάβει ή να θεραπεύσει τον διαβήτη αρχίζοντας να πίνει ελληνικό καφέ.
Τι γνωρίζουμε για τη νόσο του Πάρκινσον;
Η κατανάλωση καφεΐνης έχει επίσης συσχετιστεί σε αρκετές μελέτες με χαμηλότερο κίνδυνο εμφάνισης νόσου του Πάρκινσον.
Η σχέση αυτή έχει αποτελέσει αντικείμενο μεγάλης ερευνητικής δραστηριότητας, αλλά δεν αποτελεί σύσταση να αρχίσει κάποιος να καταναλώνει καφέ με σκοπό την πρόληψη της νόσου.
Επιπλέον, τα συγκεκριμένα δεδομένα αφορούν την καφεΐνη ή τον καφέ γενικά και όχι ειδικά τον ελληνικό καφέ.
Προστατεύει ο ελληνικός καφές από τον καρκίνο;
Δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία για να υποστηρίξουμε ότι ο ελληνικός καφές προστατεύει ειδικά από τον καρκίνο.
Ο καφές γενικά έχει μελετηθεί σε σχέση με διάφορους τύπους καρκίνου και έχουν παρατηρηθεί ευνοϊκές συσχετίσεις για ορισμένες μορφές, ιδιαίτερα στο ήπαρ και στο ενδομήτριο.
Αυτό απέχει πολύ από το να λέμε ότι τα αντιοξειδωτικά ενός φλιτζανιού ελληνικού καφέ «προλαμβάνουν τον καρκίνο».
Η πρόληψη του καρκίνου εξαρτάται από πολλούς παράγοντες και κανένα μεμονωμένο τρόφιμο ή ρόφημα δεν παρέχει τέτοια προστασία.
Η ζάχαρη αλλάζει σημαντικά την εικόνα
Ο σκέτος ελληνικός καφές έχει ελάχιστες θερμίδες. Η εικόνα όμως αλλάζει όσο αυξάνεται η ζάχαρη.
Αν κάποιος πίνει αρκετούς γλυκούς ελληνικούς καφέδες μέσα στην ημέρα, μπορεί να προσθέτει σημαντική ποσότητα ελεύθερων σακχάρων χωρίς να το αντιλαμβάνεται.
Για αυτό, αν ο καφές αποτελεί καθημερινή συνήθεια, ο σκέτος ή ο μέτριος είναι συνήθως πιο λογική επιλογή από έναν πολύ γλυκό καφέ.

Ποιοι χρειάζεται να προσέχουν περισσότερο την καφεΐνη;
Δεν αντιδρούν όλοι στην καφεΐνη με τον ίδιο τρόπο. Μεγαλύτερη προσοχή μπορεί να χρειάζεται σε ανθρώπους που εμφανίζουν:
- έντονη αϋπνία,
- ταχυκαρδίες ή αίσθημα παλμών μετά τον καφέ,
- έντονο άγχος ή νευρικότητα,
- μεγάλη ευαισθησία στην καφεΐνη.
Στην εγκυμοσύνη, η EFSA θεωρεί ότι η συνολική πρόσληψη καφεΐνης από όλες τις πηγές καλό είναι να μην υπερβαίνει τα περίπου 200 mg την ημέρα.
Πώς παρασκευάζεται σωστά ο ελληνικός καφές;
Ο παραδοσιακός ελληνικός καφές δεν παρασκευάζεται σε μηχανή espresso ούτε περνά από φίλτρο.
Για ένα μικρό φλιτζάνι:
- Βάλτε στο μπρίκι την ποσότητα νερού που αντιστοιχεί στο φλιτζάνι.
- Προσθέστε περίπου ένα γεμάτο κουταλάκι πολύ λεπτοαλεσμένου ελληνικού καφέ.
- Προσθέστε ζάχαρη, αν επιθυμείτε.
- Ανακατέψτε πριν ζεσταθεί αρκετά το νερό.
- Ζεστάνετε σε χαμηλή έως μέτρια φωτιά μέχρι να αρχίσει να σχηματίζεται καϊμάκι και να ανεβαίνει ο καφές.
- Απομακρύνετε το μπρίκι πριν ξεχειλίσει και σερβίρετε.
Το κατακάθι παραμένει στον πάτο του φλιτζανιού και δεν χρειάζεται να στραγγιστεί.
Πόσους ελληνικούς καφέδες μπορούμε να πίνουμε;
Δεν υπάρχει ένας αριθμός που να ταιριάζει σε όλους, επειδή μετράει η συνολική καφεΐνη που λαμβάνουμε μέσα στην ημέρα από καφέ, τσάι, ενεργειακά ποτά, σοκολάτα και άλλα προϊόντα.
Για έναν υγιή ενήλικα, ένα ή δύο μικρά φλιτζάνια ελληνικού καφέ την ημέρα μπορούν συνήθως να ενταχθούν χωρίς πρόβλημα σε μια ισορροπημένη διατροφή.
Δεν υπάρχει όμως λόγος να αρχίσει κάποιος να πίνει καφέ επειδή πιστεύει ότι είναι απαραίτητος για την υγεία του.
Τι αξίζει τελικά να κρατήσουμε;
Ο ελληνικός καφές είναι κάτι περισσότερο από μια ελληνική συνήθεια: περιέχει καφεΐνη και αρκετές βιοδραστικές φυτικές ενώσεις και, σε μέτριες ποσότητες, μπορεί να αποτελεί μέρος ενός υγιεινού τρόπου ζωής.
Η καφεΐνη μπορεί να αυξήσει προσωρινά την εγρήγορση και τη συγκέντρωση, ενώ η έρευνα για τον καφέ γενικά έχει βρει ενδιαφέρουσες συσχετίσεις με την καρδιαγγειακή και μεταβολική υγεία.
Δεν πρέπει όμως να τον παρουσιάζουμε ως θεραπεία ή ως «ασπίδα» απέναντι στον καρκίνο, τον διαβήτη ή τις νευροεκφυλιστικές ασθένειες.
Και επειδή ο ελληνικός καφές είναι μη φιλτραρισμένος, όσοι πίνουν μεγάλες ποσότητες ή έχουν υψηλή LDL χοληστερόλη καλό είναι να λαμβάνουν υπόψη και την παρουσία καφεστόλης και καβεόλης.
FAQ
Ο ελληνικός καφές κάνει καλό στην υγεία;
Σε μέτριες ποσότητες μπορεί να αποτελεί μέρος μιας ισορροπημένης διατροφής. Περιέχει καφεΐνη και πολυφαινόλες, αλλά δεν αποτελεί θεραπεία ούτε προστατεύει από μόνος του από ασθένειες.
Ο ελληνικός καφές έχει αντιοξειδωτικά;
Ναι. Περιέχει χλωρογενικά οξέα, πολυφαινόλες και άλλες βιοδραστικές ενώσεις με αντιοξειδωτικές ιδιότητες.
Ο ελληνικός καφές αυξάνει τη χοληστερόλη;
Επειδή είναι μη φιλτραρισμένος, περιέχει καφεστόλη και καβεόλη, ενώσεις που σε υψηλή πρόσληψη μπορούν να αυξήσουν την LDL χοληστερόλη. Η επίδραση εξαρτάται κυρίως από την ποσότητα που καταναλώνεται.
Βοηθά ο ελληνικός καφές στη συγκέντρωση;
Η καφεΐνη μπορεί προσωρινά να αυξήσει την εγρήγορση, να μειώσει την υπνηλία και να βελτιώσει την προσοχή και τον χρόνο αντίδρασης.
Πόσος ελληνικός καφές είναι ασφαλής;
Η κατάλληλη ποσότητα εξαρτάται από την ατομική ευαισθησία και τη συνολική πρόσληψη καφεΐνης. Η EFSA θεωρεί ότι έως περίπου 400 mg καφεΐνης ημερησίως από όλες τις πηγές δεν δημιουργούν γενικά ανησυχία στους περισσότερους υγιείς ενήλικες.
Πηγές:











