Λίγα πλοία έχουν συνδεθεί τόσο στενά με τη νεότερη ελληνική ιστορία όσο το Θωρηκτό «Γ. Αβέρωφ». Στις αρχές του 20ού αιώνα αποτέλεσε το ισχυρότερο πλοίο του ελληνικού στόλου και έπαιξε καθοριστικό ρόλο στις ναυμαχίες που εξασφάλισαν τον έλεγχο του Αιγαίου κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους.
Στην πραγματικότητα ήταν θωρακισμένο καταδρομικό, παρότι στην Ελλάδα έμεινε γνωστό ως «θωρηκτό». Από τον Παύλο Κουντουριώτη και τις ναυμαχίες της Έλλης και της Λήμνου μέχρι τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η πορεία του ακολούθησε για περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες τις μεγάλες περιπέτειες της χώρας.
Πώς η Ελλάδα απέκτησε το «Γ. Αβέρωφ»
Στις αρχές του 20ού αιώνα η Ελλάδα προσπαθούσε να εκσυγχρονίσει επειγόντως τον στόλο της. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία ενίσχυε επίσης τις ναυτικές της δυνάμεις και η ανάγκη για ένα γρήγορο και ισχυρό πολεμικό πλοίο είχε γίνει ιδιαίτερα σημαντική.
Η ευκαιρία παρουσιάστηκε στα ναυπηγεία Orlando του Λιβόρνο στην Ιταλία. Εκεί κατασκευαζόταν ένα τρίτο θωρακισμένο καταδρομικό της ίδιας σειράς με τα ιταλικά «Pisa» και «San Giorgio». Η ιταλική κυβέρνηση έκρινε ότι τα δύο πλοία που είχε ήδη αποκτήσει επαρκούσαν και το τρίτο έγινε διαθέσιμο προς πώληση.
Η ελληνική κυβέρνηση αγόρασε το πλοίο στις 30 Νοεμβρίου 1909 έναντι 23.650.000 χρυσών δραχμών. Καθοριστική ήταν η οικονομική συμβολή του κληροδοτήματος του εθνικού ευεργέτη Γεωργίου Αβέρωφ, ο οποίος είχε ορίσει στη διαθήκη του ότι μέρος της περιουσίας του θα διατεθεί για την απόκτηση πολεμικού πλοίου που θα έφερε το όνομά του.
Το κληροδότημα είχε φτάσει περίπου τα 8 εκατομμύρια χρυσές δραχμές και χρησιμοποιήθηκε για την εξασφάλιση της συμφωνίας, ενώ το υπόλοιπο κόστος καλύφθηκε από το ελληνικό κράτος και το Ταμείο Εθνικού Στόλου.

Η καθέλκυση και τα χαρακτηριστικά του πλοίου
Το «Γ. Αβέρωφ» καθελκύστηκε στο Λιβόρνο στις 12 Μαρτίου 1910. Στις 16 Μαΐου 1911 υψώθηκε πάνω του η ελληνική σημαία και λίγους μήνες αργότερα το νέο πολεμικό πλοίο έφθασε στην Ελλάδα.
Για τα δεδομένα της εποχής ήταν μια εξαιρετικά ισχυρή και γρήγορη ναυτική μονάδα. Είχε μήκος περίπου 140 μέτρα, πλάτος περίπου 21,5 μέτρα και εκτόπισμα περίπου 10.200 τόνων.
- Μέγιστη ταχύτητα: περίπου 23 κόμβοι
- Κύρια πυροβόλα: 234 χιλιοστών
- Πλευρικά πυροβόλα: 190 χιλιοστών
- Ισχύς μηχανών: περίπου 19.000 ίπποι
- Μήκος: περίπου 140 μέτρα
Η ταχύτητά του αποδείχθηκε ίσως το σημαντικότερο πλεονέκτημά του. Επέτρεπε στον διοικητή του στόλου να κινηθεί πολύ πιο επιθετικά από ό,τι θα επέτρεπαν τα παλαιότερα ελληνικά θωρηκτά.
Οι ναυμαχίες που έκαναν το «Αβέρωφ» θρύλο
Η μεγάλη στιγμή του πλοίου ήρθε στους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912-1913. Επικεφαλής του ελληνικού στόλου βρισκόταν ο υποναύαρχος Παύλος Κουντουριώτης, με το «Αβέρωφ» να αποτελεί τη ναυαρχίδα του.
Η αποστολή του στόλου ήταν κρίσιμη. Έπρεπε να εμποδίσει τον οθωμανικό στόλο να κυριαρχήσει στο Αιγαίο και να διευκολύνει τις ελληνικές επιχειρήσεις για την απελευθέρωση των νησιών του Βορειοανατολικού Αιγαίου.
Η Ναυμαχία της Έλλης
Στις 3 Δεκεμβρίου 1912, ο οθωμανικός στόλος βγήκε από τα Δαρδανέλλια και συνάντησε τον ελληνικό στόλο στη Ναυμαχία της Έλλης.
Σε μια από τις πιο γνωστές κινήσεις της ελληνικής ναυτικής ιστορίας, ο Κουντουριώτης εκμεταλλεύτηκε την ταχύτητα του «Αβέρωφ», ύψωσε το σήμα ανεξάρτητης δράσης και κινήθηκε με το πλοίο ταχύτερα από την υπόλοιπη ελληνική παράταξη, επιχειρώντας να υπερκεράσει τον αντίπαλο στόλο.
Η οθωμανική δύναμη τελικά υποχώρησε προς τα Δαρδανέλλια. Η νίκη έδωσε στον ελληνικό στόλο σημαντικό πλεονέκτημα στο Αιγαίο.
Η Ναυμαχία της Λήμνου
Η δεύτερη μεγάλη σύγκρουση ήρθε στις 5 Ιανουαρίου 1913. Στη Ναυμαχία της Λήμνου ο οθωμανικός στόλος επιχείρησε και πάλι να εξέλθει από τα Στενά.
Το αποτέλεσμα ήταν νέα ελληνική νίκη. Μετά τη Λήμνο, ο οθωμανικός στόλος δεν επιχείρησε ξανά σοβαρή έξοδο στο Αιγαίο κατά τη διάρκεια του πολέμου.
Η ελληνική κυριαρχία στη θάλασσα διευκόλυνε αποφασιστικά τις επιχειρήσεις στα νησιά του Βορειοανατολικού Αιγαίου και περιόρισε τη δυνατότητα μεταφοράς οθωμανικών στρατευμάτων διά θαλάσσης.

Το «Αβέρωφ» στην Κωνσταντινούπολη
Κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο η επιχειρησιακή δράση του «Αβέρωφ» ήταν σαφώς μικρότερη από εκείνη των Βαλκανικών Πολέμων. Η συμμαχική ναυτική υπεροχή κρατούσε τον οθωμανικό στόλο ουσιαστικά περιορισμένο στα Δαρδανέλλια.
Μετά τη λήξη του πολέμου, όμως, το πλοίο έζησε μία από τις πλέον συμβολικές στιγμές της ιστορίας του. Στις 14 Νοεμβρίου 1918 κατέπλευσε μαζί με τη συμμαχική αρμάδα στον Βόσπορο και αγκυροβόλησε μπροστά από το ανάκτορο Ντολμά Μπαχτσέ στην Κωνσταντινούπολη.
Η παρουσία μιας ελληνικής πολεμικής ναυαρχίδας στην πόλη είχε τεράστια συμβολική σημασία για τον ελληνικό πληθυσμό της εποχής.
Η δράση του στη Μικρασιατική Εκστρατεία
Από το 1919 το «Αβέρωφ» συμμετείχε στις επιχειρήσεις που συνδέθηκαν με τη Μικρασιατική Εκστρατεία. Ελληνικά πολεμικά πλοία ανέλαβαν αποστολές αποκλεισμού, μεταφοράς στρατευμάτων και συνοδείας νηοπομπών.
Το «Αβέρωφ» βρέθηκε στη Σμύρνη το 1919 και συμμετείχε σε επιχειρήσεις στα παράλια της Μικράς Ασίας, της Προποντίδας και του Ευξείνου Πόντου. Τον Ιούνιο του 1922 συμμετείχε επίσης στον βομβαρδισμό στρατιωτικών στόχων στη Σαμψούντα.
Όταν το ελληνικό μέτωπο κατέρρευσε τον Αύγουστο του 1922, το Πολεμικό Ναυτικό κάλυψε την υποχώρηση των ελληνικών στρατευμάτων και βοήθησε στην επιβίβαση προσφύγων σε πλωτά μέσα.
Στις 3 Σεπτεμβρίου 1922 το «Αβέρωφ» βρισκόταν ανοικτά της Πανόρμου, όπου το πλήρωμά του κατέγραφε τις πυρκαγιές, τους κανονιοβολισμούς και την πυρετώδη επιβίβαση στρατιωτών στα πλοία.

Πώς το «Αβέρωφ» διέφυγε από την Ελλάδα το 1941
Όταν ξέσπασε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, το άλλοτε πανίσχυρο «Αβέρωφ» είχε πλέον γεράσει. Οι μηχανές και οι λέβητές του δεν του επέτρεπαν να φτάσει τις επιδόσεις των πρώτων χρόνων και η μέγιστη ταχύτητά του είχε περιοριστεί περίπου στους 16 κόμβους.
Με τη γερμανική εισβολή στην Ελλάδα τον Απρίλιο του 1941, η τύχη του πλοίου έγινε αβέβαιη. Είχε δοθεί ακόμη και εντολή να εγκαταλειφθεί, καθώς θεωρούνταν ιδιαίτερα ευάλωτο.
Το πλήρωμα και οι αξιωματικοί του, όμως, κατάφεραν να το βγάλουν από την Ελευσίνα. Το πλοίο απέπλευσε στις 18 Απριλίου, πέρασε από τη Σούδα και στις 23 Απριλίου 1941 έφθασε στην Αλεξάνδρεια μαζί με άλλες μονάδες του ελληνικού στόλου.
Από την Αίγυπτο στον Ινδικό Ωκεανό
Στην Αλεξάνδρεια χρησιμοποιήθηκε αρχικά ως έδρα του ελληνικού Υπουργείου Ναυτικών. Αργότερα κατευθύνθηκε προς την Ινδία και στις 10 Σεπτεμβρίου 1941 έφθασε στη Βομβάη.
Παρά την ηλικία του, ανέλαβε αποστολές συνοδείας νηοπομπών και περιπολιών στον Ινδικό Ωκεανό και στον Περσικό Κόλπο. Συμμετείχε έτσι στον πόλεμο πολύ μακριά από τις ελληνικές θάλασσες όπου είχε γίνει διάσημο τρεις δεκαετίες νωρίτερα.
Η επιστροφή με την ελληνική κυβέρνηση το 1944
Το φθινόπωρο του 1944, μετά την αποχώρηση των γερμανικών δυνάμεων από την Αθήνα, το «Αβέρωφ» επέστρεψε και πάλι στο επίκεντρο μιας ιστορικής στιγμής.
Στις 17 Οκτωβρίου 1944 απέπλευσε από την Αλεξάνδρεια μεταφέροντας μέλη της ελληνικής κυβέρνησης και την επόμενη ημέρα έφθασε στην Ελλάδα. Ένα πλοίο που είχε πρωταγωνιστήσει στους Βαλκανικούς Πολέμους επέστρεφε πλέον σε μια χώρα που έβγαινε από τη γερμανική Κατοχή.
Από τη ναυαρχίδα στο Πλωτό Ναυτικό Μουσείο
Μετά τον πόλεμο, το «Αβέρωφ» συνέχισε για λίγα ακόμη χρόνια να χρησιμοποιείται από το Πολεμικό Ναυτικό. Το 1947 συμμετείχε στους εορτασμούς που συνδέθηκαν με την ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων.
Μέχρι το τέλος του 1951 χρησιμοποιήθηκε ως έδρα του Αρχηγείου του Στόλου. Το 1952 διατάχθηκε ο παροπλισμός του και το 1957 ρυμουλκήθηκε στον Πόρο, όπου παρέμεινε για περισσότερες από δύο δεκαετίες.
Για ένα διάστημα συζητήθηκε ακόμη και το ενδεχόμενο διάλυσής του. Ευτυχώς, αυτό δεν συνέβη. Το 1983 αποφασίστηκε η διάσωση και αποκατάστασή του ως εθνικού κειμηλίου.
Ακολούθησαν εκτεταμένες εργασίες και το πλοίο μεταφέρθηκε στο Παλαιό Φάληρο, όπου λειτουργεί ως Πλωτό Ναυτικό Μουσείο.

Ένα πολεμικό πλοίο που σώθηκε από τη διάλυση
Το «Γ. Αβέρωφ» έχει ξεχωριστή θέση στην ελληνική ναυτική ιστορία όχι μόνο επειδή διασώθηκε, αλλά επειδή συνδέθηκε με γεγονότα που εκτείνονται από τους Βαλκανικούς Πολέμους μέχρι τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και την ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων.
Στο κατάστρωμά του μπορεί κανείς να δει ακόμη τους χώρους όπου έζησαν αξιωματικοί και ναύτες, τα μεγάλα πυροβόλα και τμήματα του εξοπλισμού ενός πολεμικού πλοίου που κατασκευάστηκε περισσότερο από έναν αιώνα πριν.
Η μεγαλύτερη όμως κληρονομιά του «Αβέρωφ» παραμένει οι δύο μεγάλες ναυμαχίες του 1912 και του 1913. Με την ταχύτητα και την ισχύ του, αλλά κυρίως με την αποφασιστική διοίκηση του Παύλου Κουντουριώτη και τη δράση των πληρωμάτων του ελληνικού στόλου, συνέβαλε καθοριστικά ώστε η Ελλάδα να αποκτήσει τον έλεγχο του Αιγαίου σε μία από τις σημαντικότερες περιόδους της νεότερης ιστορίας της.












