Όταν κοιτάζουμε τον Ήλιο στον ουρανό, ο φωτεινός δίσκος του μοιάζει σχεδόν με έναν τέλειο κύκλο. Η πραγματικότητα είναι πολύ κοντά σε αυτή την εικόνα, αλλά όχι απολύτως ίδια: ο Ήλιος δεν είναι μια μαθηματικά τέλεια σφαίρα.
Η διαφορά είναι εξαιρετικά μικρή και δεν γίνεται αντιληπτή με γυμνό μάτι. Με ακριβείς μετρήσεις από τηλεσκόπια και διαστημικά παρατηρητήρια, οι επιστήμονες μπορούν να εντοπίσουν τη μικρή πεπλάτυνση που σχετίζεται κυρίως με την περιστροφή του και να μελετήσουν πώς η ηλιακή δραστηριότητα επηρεάζει την εικόνα του άκρου του.
Πόσο στρογγυλός είναι πραγματικά ο Ήλιος;
Ο Ήλιος είναι ένα τεράστιο σώμα πλάσματος που συγκρατείται από τη δική του βαρύτητα. Η βαρύτητα έλκει την ύλη προς το κέντρο και γι’ αυτό η συνολική μορφή του είναι εξαιρετικά κοντά σε σφαίρα.
Δεν πρόκειται όμως για τέλεια σφαίρα με τη μαθηματική έννοια. Η περιστροφή του δημιουργεί μια πολύ μικρή διαφορά ανάμεσα στην περιοχή του ισημερινού και στους πόλους. Η σωστότερη περιγραφή είναι ότι παρουσιάζει μια εξαιρετικά μικρή πεπλάτυνση και όχι ότι έχει έντονο «οβάλ» σχήμα.
Η διαφορά είναι τόσο μικρή σε σχέση με το συνολικό μέγεθος του Ήλιου ώστε, ακόμη και σε υψηλής ποιότητας εικόνες, ο δίσκος του εξακολουθεί να φαίνεται ουσιαστικά κυκλικός.
Γιατί η περιστροφή αλλάζει ελάχιστα το σχήμα του;
Ο Ήλιος περιστρέφεται γύρω από τον άξονά του, αλλά δεν περιστρέφεται σαν ένα συμπαγές σώμα. Επειδή αποτελείται από πλάσμα, διαφορετικές περιοχές του μπορούν να περιστρέφονται με διαφορετικές ταχύτητες.
Η NASA αναφέρει ότι κοντά στον ηλιακό ισημερινό μία περιστροφή διαρκεί περίπου 25 γήινες ημέρες, ενώ στις πολικές περιοχές μπορεί να φτάσει περίπου τις 36 ημέρες. Το φαινόμενο ονομάζεται διαφορική περιστροφή.
- Ισημερινές περιοχές: περιστρέφονται ταχύτερα.
- Πολικές περιοχές: περιστρέφονται πιο αργά.
- Αποτέλεσμα: η περιστροφή συμβάλλει σε μια πολύ μικρή πεπλάτυνση της συνολικής μορφής.
Δεν πρόκειται για παραμόρφωση που θα έκανε τον Ήλιο να μοιάζει εμφανώς με αυγό ή έντονη έλλειψη. Σε ανθρώπινη κλίμακα εικόνας, παραμένει εντυπωσιακά σφαιρικός.
Τι μας έμαθαν τα διαστημικά παρατηρητήρια;
Η μέτρηση μιας τόσο μικρής απόκλισης από την τέλεια σφαίρα απαιτεί μεγάλη ακρίβεια. Διαστημικά όργανα μπορούν να παρατηρούν τον ηλιακό δίσκο χωρίς πολλά από τα προβλήματα που προκαλεί η γήινη ατμόσφαιρα.
Μετρήσεις από το διαστημικό παρατηρητήριο RHESSI έδειξαν ότι ο Ήλιος δεν είναι τέλεια σφαιρικός. Παράλληλα, οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι η επιφανειακή μαγνητική δραστηριότητα μπορεί να επηρεάζει τη φαινόμενη πεπλάτυνση που μετράται στο άκρο του ηλιακού δίσκου.
Αυτό είναι σημαντικό: η ηλιακή δραστηριότητα δεν σημαίνει ότι ολόκληρος ο Ήλιος αλλάζει συνεχώς βασικό γεωμετρικό σχήμα. Οι μαγνητικές δομές και τα επιφανειακά χαρακτηριστικά μπορούν να επηρεάσουν τις πολύ ακριβείς μετρήσεις του περιγράμματός του.
Τι σχέση έχουν τα μαγνητικά πεδία;
Ο Ήλιος είναι ένα εξαιρετικά δυναμικό άστρο. Το θερμό, ηλεκτρικά φορτισμένο πλάσμα κινείται στο εσωτερικό του και δημιουργεί ηλεκτρικά ρεύματα και σύνθετα μαγνητικά πεδία.
Η διαφορική περιστροφή παίζει σημαντικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία, καθώς μπορεί να τεντώνει και να περιελίσσει τις γραμμές του μαγνητικού πεδίου. Από αυτή τη μαγνητική δραστηριότητα σχετίζονται φαινόμενα όπως οι ηλιακές κηλίδες και οι εκλάμψεις.
Δεν είναι επομένως σωστό να λέμε ότι οι ηλιακές εκρήξεις δημιουργούν τα μαγνητικά πεδία. Σε μεγάλο βαθμό συμβαίνει το αντίστροφο: πολύπλοκες μαγνητικές διεργασίες βρίσκονται πίσω από πολλά από τα φαινόμενα ηλιακής δραστηριότητας που παρατηρούμε.
Γιατί από τη Γη φαίνεται σαν τέλειος κύκλος;
Η μέση απόσταση Γης και Ήλιου είναι περίπου 149,6 εκατομμύρια χιλιόμετρα. Από αυτή την απόσταση, η εξαιρετικά μικρή διαφορά ανάμεσα στην ισημερινή και την πολική διάστασή του είναι αδύνατο να γίνει αντιληπτή με το ανθρώπινο μάτι.
Στον ουρανό βλέπουμε ουσιαστικά την προβολή του φωτεινού ηλιακού δίσκου. Επειδή ο Ήλιος είναι τόσο κοντά σε σφαίρα, αυτή η προβολή εμφανίζεται σχεδόν απολύτως κυκλική.
Η απόσταση Γης-Ήλιου μεταβάλλεται επίσης κατά τη διάρκεια του έτους, με αποτέλεσμα να αλλάζει ελαφρά η φαινόμενη γωνιακή διάμετρος του Ήλιου. Αυτό όμως αφορά το πόσο μεγάλος φαίνεται στον ουρανό και όχι το πραγματικό σχήμα του.
Γιατί ο Ήλιος φαίνεται πεπλατυσμένος στο ηλιοβασίλεμα;
Κοντά στον ορίζοντα συμβαίνει ένα διαφορετικό φαινόμενο. Το φως περνά μέσα από μεγαλύτερο πάχος της γήινης ατμόσφαιρας και διαθλάται.
Η διάθλαση είναι ισχυρότερη για το κάτω άκρο του ηλιακού δίσκου από ό,τι για το επάνω. Έτσι, όταν ο Ήλιος βρίσκεται πολύ χαμηλά, μπορεί να φαίνεται ελαφρώς πεπλατυσμένος κατακόρυφα.
Αυτό είναι οπτικό αποτέλεσμα της γήινης ατμόσφαιρας και δεν σημαίνει ότι το ίδιο το άστρο αλλάζει σχήμα καθώς πλησιάζει τον ορίζοντα.
Και γιατί μοιάζει μεγαλύτερος κοντά στον ορίζοντα;
Πολλοί άνθρωποι έχουν την εντύπωση ότι ο Ήλιος φαίνεται μεγαλύτερος στην ανατολή ή στη δύση. Δεν πρέπει όμως να συγχέουμε αυτή την εντύπωση με την ατμοσφαιρική διάθλαση που προκαλεί την κατακόρυφη παραμόρφωση του δίσκου.
Η εντύπωση μεγαλύτερου μεγέθους κοντά στον ορίζοντα συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τα ουράνια σώματα όταν υπάρχουν γύρω τους σημεία αναφοράς, όπως κτίρια, δέντρα ή το ίδιο το τοπίο.
Άρα ο Ήλιος είναι κύκλος ή σφαίρα;
Χρειάζεται εδώ μια μικρή αλλά σημαντική διάκριση. Ο κύκλος είναι δισδιάστατο γεωμετρικό σχήμα. Ο Ήλιος είναι τρισδιάστατο ουράνιο σώμα, οπότε όταν συζητάμε για την πραγματική μορφή του μιλάμε για σφαίρα.
Αυτό που βλέπουμε από τη Γη είναι ο φωτεινός δίσκος του, ο οποίος εμφανίζεται ως κύκλος. Το ίδιο το άστρο είναι μια σχεδόν σφαιρική μάζα πλάσματος με εξαιρετικά μικρή πεπλάτυνση.
Ένας σχεδόν τέλειος αλλά δυναμικός αστέρας
Ο Ήλιος δεν είναι λοιπόν ένα έντονα οβάλ ή ακανόνιστο σώμα. Το αντίθετο: για ένα τόσο μεγάλο, περιστρεφόμενο και δυναμικό άστρο, είναι εντυπωσιακά κοντά στην τέλεια σφαίρα.
Αυτό που τον κάνει πραγματικά πολύπλοκο δεν είναι μια μεγάλη παραμόρφωση του σχήματός του, αλλά το πλάσμα, η διαφορική περιστροφή, τα ισχυρά μαγνητικά πεδία και η συνεχής δραστηριότητα που εξελίσσεται στην επιφάνεια και στο εσωτερικό του.
Πηγές:













