Οι αστέρες νετρονίων είναι από τα πιο ακραία αντικείμενα που γνωρίζουμε στο σύμπαν. Μπορούν να έχουν μεγαλύτερη μάζα από τον Ήλιο, αλλά να χωρούν σε μια σφαίρα με διάμετρο περίπου 20 έως 25 χιλιόμετρα.
Η απίστευτη πυκνότητά τους, η τεράστια βαρύτητα, η γρήγορη περιστροφή και τα πανίσχυρα μαγνητικά πεδία τους δημιουργούν συνθήκες που δεν μπορούν να αναπαραχθούν εύκολα ούτε στα πιο προηγμένα εργαστήρια της Γης.
Πώς δημιουργείται ένας αστέρας νετρονίων;
Ένας αστέρας νετρονίων μπορεί να σχηματιστεί όταν ένα αρκετά μεγάλο άστρο φτάσει στο τέλος της ζωής του και ο πυρήνας του καταρρεύσει. Τα εξωτερικά στρώματα μπορούν να εκτιναχθούν σε μια έκρηξη σουπερνόβα, ενώ το εσωτερικό συμπιέζεται σε ακραίο βαθμό.
Κατά την κατάρρευση, ηλεκτρόνια και πρωτόνια συνδυάζονται σε μεγάλο βαθμό και δημιουργούνται νετρόνια. Έτσι προκύπτει ένα εξαιρετικά συμπαγές αντικείμενο, με μάζα συγκρίσιμη με εκείνη του Ήλιου αλλά διάμετρο περίπου όσο μια μεγάλη πόλη.
Δεν σχηματίζουν όλοι οι καταρρέοντες αστρικοί πυρήνες αστέρες νετρονίων. Αν η μάζα του υπολείμματος είναι υπερβολικά μεγάλη ώστε να μπορεί να στηριχθεί από την πίεση της πυκνής ύλης, η κατάρρευση μπορεί να συνεχιστεί και να δημιουργηθεί μαύρη τρύπα.
Πόσο πυκνή είναι η ύλη τους;
Η πυκνότητα ενός αστέρα νετρονίων είναι δύσκολο να χωρέσει στην καθημερινή μας αντίληψη. Σύμφωνα με τη NASA, ένα κουταλάκι από τέτοια ύλη, αν μπορούσε να μεταφερθεί στη Γη χωρίς να αλλάξει κατάσταση, θα ζύγιζε περίπου ένα δισεκατομμύριο τόνους.
Αυτό συμβαίνει επειδή τεράστια ποσότητα μάζας έχει συμπιεστεί σε εξαιρετικά μικρό όγκο. Η μέση πυκνότητα στο εσωτερικό προσεγγίζει εκείνη των ατομικών πυρήνων.
Παρότι το όνομα υποδηλώνει ότι αποτελούνται απλώς από νετρόνια, η πραγματική εσωτερική δομή είναι πολύ πιο σύνθετη. Οι επιστήμονες εξακολουθούν να ερευνούν ποιες μορφές ύλης υπάρχουν στα βαθύτερα στρώματα και πώς συμπεριφέρονται σε τέτοιες πιέσεις.
Η βαρύτητα είναι τεράστια, αλλά δεν είναι μαύρη τρύπα
Η βαρύτητα στην επιφάνεια ενός αστέρα νετρονίων είναι εκατοντάδες εκατομμύρια ή και δισεκατομμύρια φορές ισχυρότερη από εκείνη που αισθανόμαστε στην επιφάνεια της Γης, ανάλογα με τη μάζα και την ακτίνα του αντικειμένου.
Η καμπύλωση του χωροχρόνου είναι τόσο έντονη ώστε επηρεάζει ακόμη και το φως που εκπέμπεται από την επιφάνειά του. Το φως υφίσταται βαρυτική ερυθρή μετατόπιση και η τροχιά του μπορεί να καμπυλωθεί σημαντικά.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το φως παγιδεύεται. Ένας αστέρας νετρονίων δεν έχει ορίζοντα γεγονότων όπως μια μαύρη τρύπα και επομένως η ακτινοβολία μπορεί να διαφύγει.

Γιατί περιστρέφονται τόσο γρήγορα;
Όταν ο πυρήνας ενός άστρου καταρρέει από ένα τεράστιο μέγεθος σε μια σφαίρα λίγων δεκάδων χιλιομέτρων, η περιστροφή του επιταχύνεται έντονα λόγω της διατήρησης της στροφορμής.
Είναι παρόμοιο με αυτό που συμβαίνει όταν ένας πατινέρ μαζεύει τα χέρια του και αρχίζει να περιστρέφεται γρηγορότερα, μόνο που εδώ η κλίμακα είναι αστρονομική.
Ορισμένοι αστέρες νετρονίων περιστρέφονται δεκάδες ή εκατοντάδες φορές κάθε δευτερόλεπτο. Τα ταχύτερα γνωστά pulsars μπορούν να ολοκληρώνουν περισσότερες από 700 περιστροφές το δευτερόλεπτο.
Τι είναι τα pulsars;
Ένα pulsar είναι ένας περιστρεφόμενος αστέρας νετρονίων που εκπέμπει συγκεντρωμένες δέσμες ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας.
Αν μία από αυτές τις δέσμες περνά περιοδικά από τη Γη καθώς περιστρέφεται το άστρο, τα τηλεσκόπιά μας καταγράφουν εξαιρετικά τακτικούς παλμούς. Το φαινόμενο θυμίζει τον περιστρεφόμενο φάρο ενός φάρου.
Οι παλμοί μπορούν να παρατηρηθούν σε ραδιοκύματα, αλλά και σε άλλα μήκη κύματος, όπως ακτίνες Χ και γάμμα, ανάλογα με το αντικείμενο.
Δεν δημιουργούνται από ραδιενεργό διάσπαση. Προέρχονται από τις ακραίες ηλεκτρομαγνητικές διεργασίες στη μαγνητόσφαιρα του γρήγορα περιστρεφόμενου αστέρα.
Τα pulsars είναι από τα πιο ακριβή φυσικά «ρολόγια»
Ορισμένα pulsars περιστρέφονται με εντυπωσιακή σταθερότητα. Για αυτό οι αστρονόμοι μπορούν να χρησιμοποιούν την ακριβή χρονική άφιξη των παλμών τους για να πραγματοποιούν εξαιρετικά ευαίσθητες μετρήσεις.
Με αυτόν τον τρόπο έχουν δοκιμαστεί προβλέψεις της γενικής σχετικότητας, έχουν μελετηθεί δυαδικά συστήματα και έχουν αναζητηθεί εξαιρετικά ασθενείς διαταραχές στον χωροχρόνο.
Δίκτυα pulsars χρησιμοποιούνται επίσης για την αναζήτηση βαρυτικών κυμάτων πολύ χαμηλής συχνότητας που προέρχονται από υπερμεγέθεις μαύρες τρύπες και άλλα κοσμικά συστήματα.
Τι είναι οι magnetars;
Οι magnetars είναι μια ιδιαίτερη κατηγορία αστέρων νετρονίων με εξαιρετικά ισχυρά μαγνητικά πεδία, από τα ισχυρότερα που έχουν παρατηρηθεί στο σύμπαν.
Τα πεδία τους μπορούν να είναι τρισεκατομμύρια φορές ισχυρότερα από το γήινο μαγνητικό πεδίο. Σε τέτοιες συνθήκες, ακόμη και η συμπεριφορά της ύλης και της ακτινοβολίας γίνεται ασυνήθιστη.
Οι magnetars μπορούν να παρουσιάζουν ξαφνικές εκρήξεις ακτίνων Χ και γάμμα. Ορισμένες από τις ισχυρότερες εκρήξεις συνδέονται πιθανώς με «αστρικούς σεισμούς», κατά τους οποίους ο στερεός φλοιός παραμορφώνεται ή σπάει καθώς μεταβάλλεται το τεράστιο μαγνητικό πεδίο.

Τι συμβαίνει όταν συγκρούονται δύο αστέρες νετρονίων;
Σε ορισμένα δυαδικά συστήματα, δύο αστέρες νετρονίων περιφέρονται ο ένας γύρω από τον άλλο. Καθώς χάνουν ενέργεια μέσω βαρυτικών κυμάτων, πλησιάζουν μέχρι που τελικά συγκρούονται και συγχωνεύονται.
Η σύγκρουση δημιουργεί ένα από τα πιο βίαια γεγονότα στο σύμπαν. Εκπέμπονται βαρυτικά κύματα, μπορούν να παραχθούν ισχυρές εκρήξεις ακτίνων γάμμα και εκτινάσσονται τεράστιες ποσότητες εξαιρετικά πλούσιου σε νετρόνια υλικού.
Το 2017, η ανίχνευση του γεγονότος GW170817 επέτρεψε για πρώτη φορά στους επιστήμονες να παρατηρήσουν τόσο τα βαρυτικά κύματα όσο και την ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία από μια συγχώνευση αστέρων νετρονίων.
Εκεί μπορεί να δημιουργείται χρυσός και πλατίνα
Το υλικό που εκτοξεύεται από μια συγχώνευση αστέρων νετρονίων είναι εξαιρετικά πλούσιο σε ελεύθερα νετρόνια. Αυτό επιτρέπει να λειτουργήσει η λεγόμενη ταχεία σύλληψη νετρονίων ή r-process.
Κατά τη διαδικασία αυτή, ατομικοί πυρήνες συλλαμβάνουν νετρόνια πολύ γρήγορα και μπορούν να μετατραπούν σε πολύ βαρύτερα στοιχεία.
Οι παρατηρήσεις των kilonovae που συνοδεύουν τέτοιες συγχωνεύσεις έχουν επιβεβαιώσει ότι τα γεγονότα αυτά μπορούν να παράγουν βαριά στοιχεία όπως χρυσό, πλατίνα και άλλα στοιχεία βαρύτερα από τον σίδηρο.
Δεν γνωρίζουμε ακόμη αν οι συγχωνεύσεις αστέρων νετρονίων είναι η μοναδική ή η κυρίαρχη πηγή όλων αυτών των στοιχείων στο σύμπαν. Νεότερη έρευνα δείχνει ότι ακόμη και οι γιγάντιες εκλάμψεις ορισμένων magnetars μπορεί να συνεισφέρουν ένα μέρος.
Οι αστέρες νετρονίων δεν «δημιουργούν» συνεχώς βαριά στοιχεία
Είναι σημαντικό να διαχωρίζουμε έναν συνηθισμένο αστέρα νετρονίων από τα βίαια γεγονότα που μπορεί να σχετίζονται με αυτόν.
Ένας απομονωμένος αστέρας νετρονίων δεν λειτουργεί συνεχώς σαν εργοστάσιο χρυσού. Η σημαντική παραγωγή βαρέων στοιχείων συνδέεται κυρίως με γεγονότα όπου εκτινάσσεται πλούσιο σε νετρόνια υλικό, όπως οι συγχωνεύσεις δύο αστέρων νετρονίων.
Μελέτες των magnetars έχουν επίσης προτείνει ότι εξαιρετικά ισχυρές εκλάμψεις τους μπορεί να εκτοξεύουν κατάλληλο υλικό και να παράγουν βαριά στοιχεία, αλλά αυτή η συνεισφορά εξακολουθεί να ερευνάται.
Τι μας μαθαίνουν για την πιο ακραία ύλη;
Η ύλη στο εσωτερικό ενός αστέρα νετρονίων βρίσκεται σε πυκνότητες που δεν μπορούμε να αναπαραγάγουμε σε εργαστήρια για μεγάλο χρονικό διάστημα.
Οι επιστήμονες προσπαθούν να προσδιορίσουν τη λεγόμενη εξίσωση κατάστασης, δηλαδή τη σχέση μεταξύ πίεσης και πυκνότητας στην εξαιρετικά συμπιεσμένη ύλη.
Μετρώντας τις μάζες και τις ακτίνες διαφορετικών αστέρων νετρονίων, οι αστροφυσικοί μπορούν να αποκλείσουν ή να υποστηρίξουν διαφορετικά μοντέλα για το τι συμβαίνει στο εσωτερικό τους.
Παρατηρητήρια ακτίνων Χ όπως το NICER της NASA έχουν χρησιμοποιηθεί για ακριβείς μετρήσεις αυτού του είδους.
Γιατί είναι τόσο σημαντικά τα βαρυτικά κύματα;
Η συγχώνευση δύο αστέρων νετρονίων δημιουργεί ισχυρές διαταραχές στον χωροχρόνο. Αυτές οι διαταραχές διαδίδονται ως βαρυτικά κύματα και μπορούν να ανιχνευθούν από παρατηρητήρια όπως τα LIGO και Virgo.
Η μορφή του σήματος πριν και κατά τη συγχώνευση μεταφέρει πληροφορίες για τις μάζες των δύο αντικειμένων και για τον τρόπο με τον οποίο παραμορφώνονται υπό την ακραία βαρυτική έλξη.
Έτσι, τα βαρυτικά κύματα μάς επιτρέπουν να εξετάζουμε το εσωτερικό αυτών των αντικειμένων με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο από το φως.

Συχνές ερωτήσεις
Τι είναι ένας αστέρας νετρονίων;
Είναι το εξαιρετικά συμπαγές υπόλειμμα που μπορεί να μείνει μετά την κατάρρευση του πυρήνα ενός μεγάλου άστρου.
Πόσο μεγάλος είναι;
Ένας τυπικός αστέρας νετρονίων έχει διάμετρο περίπου 20 έως 25 χιλιόμετρα, αλλά μάζα συγκρίσιμη ή μεγαλύτερη από του Ήλιου.
Είναι το ίδιο με μια μαύρη τρύπα;
Όχι. Ένας αστέρας νετρονίων έχει πραγματική επιφάνεια και η ακτινοβολία μπορεί να διαφύγει από αυτόν. Η μαύρη τρύπα έχει ορίζοντα γεγονότων από τον οποίο ούτε το φως δεν μπορεί να ξεφύγει.
Τι είναι ένα pulsar;
Είναι ένας γρήγορα περιστρεφόμενος αστέρας νετρονίων του οποίου οι δέσμες ακτινοβολίας περνούν περιοδικά από τη Γη και εμφανίζονται σαν τακτικοί παλμοί.
Τι είναι ένας magnetar;
Είναι ένας αστέρας νετρονίων με εξαιρετικά ισχυρό μαγνητικό πεδίο, ο οποίος μπορεί να προκαλεί ισχυρές εκλάμψεις ακτίνων Χ και γάμμα.
Δημιουργούν χρυσό οι αστέρες νετρονίων;
Οι συγχωνεύσεις αστέρων νετρονίων έχουν επιβεβαιωθεί ως σημαντικές πηγές βαρέων στοιχείων όπως ο χρυσός και η πλατίνα. Υπάρχουν επίσης νεότερες ενδείξεις ότι γιγάντιες εκλάμψεις magnetars μπορεί να συνεισφέρουν σε μικρότερο βαθμό.
Πηγές:
- NASA Science – Neutron Stars
- NASA Science – NASA Researchers Probe Tangled Magnetospheres of Merging Neutron Stars
- NASA Science – Where Does Gold Come From? NASA Data Has Clues
- NASA Science – Stellar Explosions and Kilonovae
- NASA – Neutron Stars Create Gold and Platinum in Their Wake












