Οι πλανήτες με δύο ήλιους δεν υπάρχουν μόνο στην επιστημονική φαντασία. Οι αστρονόμοι έχουν ανακαλύψει πραγματικούς κόσμους που κινούνται γύρω από δύο άστρα, κάνοντας τη διάσημη διπλή δύση του Tatooine από το Star Wars επιστημονικά δυνατή.
Οι κόσμοι αυτοί ονομάζονται περιδιπλοί πλανήτες ή circumbinary planets. Οι δύο «ήλιοι» τους περιφέρονται ο ένας γύρω από τον άλλο, ενώ ο πλανήτης ακολουθεί μια μεγαλύτερη τροχιά γύρω και από τους δύο.
Πώς μπορεί ένας πλανήτης να περιφέρεται γύρω από δύο άστρα;
Σε ένα διπλό αστρικό σύστημα, δύο άστρα είναι βαρυτικά δεμένα και περιφέρονται γύρω από ένα κοινό κέντρο μάζας. Αν ένας πλανήτης κινείται σε αρκετά μεγάλη και σταθερή τροχιά γύρω από ολόκληρο το ζεύγος, χαρακτηρίζεται περιδιπλός.
Αυτό διαφέρει από έναν πλανήτη που βρίσκεται επίσης σε διπλό αστρικό σύστημα αλλά περιφέρεται μόνο γύρω από το ένα από τα δύο άστρα.
- Διπλό αστρικό σύστημα: δύο άστρα που περιφέρονται γύρω από κοινό κέντρο μάζας.
- Περιδιπλός πλανήτης: πλανήτης που περιφέρεται γύρω και από τα δύο άστρα μαζί.
- Πλανήτης γύρω από ένα μέλος διπλού συστήματος: περιφέρεται κυρίως γύρω από το ένα άστρο, ενώ το δεύτερο βρίσκεται πιο μακριά.
Ο Kepler-16b απέδειξε ότι οι «δύο ήλιοι» υπάρχουν πραγματικά
Το πιο διάσημο παράδειγμα είναι ο Kepler-16b. Η NASA ανακοίνωσε την ανακάλυψή του το 2011 και ήταν η πρώτη ξεκάθαρη επιβεβαίωση ενός πλανήτη που περιφέρεται γύρω από δύο άστρα.
Βρίσκεται περίπου 245 έτη φωτός από τη Γη και χρειάζεται περίπου 229 ημέρες για να ολοκληρώσει μία περιφορά γύρω από το αστρικό ζεύγος.
Το μεγαλύτερο από τα δύο άστρα είναι τύπου K, μικρότερο και ψυχρότερο από τον Ήλιο. Το δεύτερο είναι ένας ακόμη μικρότερος ερυθρός νάνος.
- Μέγεθος: περίπου τα τρία τέταρτα της διαμέτρου του Δία, κοντά στην κλίμακα του Κρόνου.
- Μάζα: περίπου το ένα τρίτο της μάζας του Δία.
- Έτος: περίπου 228,8 γήινες ημέρες.
- Τύπος: αέριος γίγαντας χωρίς γνωστή στερεή επιφάνεια.
Ο Kepler-16b δεν θεωρείται κατάλληλος για ζωή όπως τη γνωρίζουμε. Είναι ένας ψυχρός αέριος κόσμος, αλλά η ανακάλυψή του απέδειξε ότι πλανήτες μπορούν πράγματι να σχηματίζονται και να επιβιώνουν γύρω από δύο άστρα.
Θα βλέπαμε πραγματικά δύο ηλιοβασιλέματα;
Ναι, ένας παρατηρητής σε έναν κατάλληλο περιδιπλό κόσμο θα μπορούσε να δει δύο άστρα στον ουρανό. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι θα βρίσκονταν πάντα μακριά το ένα από το άλλο ή ότι κάθε δύση θα έμοιαζε με τη γνωστή σκηνή του Star Wars.
Τα ίδια τα άστρα κινούνται συνεχώς γύρω από το κοινό κέντρο μάζας τους. Άλλοτε θα φαίνονταν πιο κοντά μεταξύ τους και άλλοτε πιο απομακρυσμένα στον ουρανό. Θα μπορούσαν επίσης να περνούν το ένα μπροστά από το άλλο και να δημιουργούν εκλείψεις.
Στην περίπτωση του Kepler-16b, η NASA έχει επισημάνει ότι ένας παρατηρητής πάνω σε ένα υποθετικό στερεό φεγγάρι του πλανήτη θα μπορούσε να δει δύο ήλιους και να δημιουργεί δύο σκιές: μία εντονότερη από το μεγαλύτερο άστρο και μία πιο αχνή από το μικρότερο.
Θα είχαν διαφορετικό χρώμα οι δύο ήλιοι;
Πολύ πιθανόν. Αν τα δύο άστρα έχουν διαφορετικές θερμοκρασίες, θα έχουν και διαφορετικό χρώμα.
Στο σύστημα Kepler-16, για παράδειγμα, το μεγαλύτερο άστρο είναι θερμότερο και θα φαίνεται πιο φωτεινό, ενώ ο μικρότερος ερυθρός νάνος θα έχει πιο κοκκινωπή απόχρωση.
Το ακριβές χρώμα του ουρανού ενός πλανήτη, όμως, δεν μπορεί να προβλεφθεί μόνο από τα άστρα. Εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ατμόσφαιρά του, τη σκόνη, τα σύννεφα και τον τρόπο με τον οποίο διασκορπίζεται το φως.
Δύο ήλιοι σημαίνουν διπλάσια ζέστη;
Όχι. Η παρουσία δύο άστρων δεν σημαίνει αυτόματα ότι ο πλανήτης δέχεται διπλάσια ενέργεια ή ότι έχει ακραίες θερμοκρασίες.
Η θερμοκρασία εξαρτάται από τη φωτεινότητα και τη θερμοκρασία των δύο άστρων, την απόσταση του πλανήτη, την τροχιά του, την περιστροφή του και την ατμόσφαιρά του.
Δύο μικρά και ψυχρά άστρα μπορούν να παρέχουν συνολικά λιγότερη ενέργεια από τον δικό μας Ήλιο. Αντίθετα, ένα σύστημα με δύο πολύ φωτεινά άστρα μπορεί να είναι πολύ πιο θερμό στην ίδια απόσταση.
Θα ήταν το κλίμα εντελώς χαοτικό;
Όχι απαραίτητα. Επειδή τα δύο άστρα αλλάζουν συνεχώς μεταξύ τους θέση, η ποσότητα ενέργειας που φτάνει σε έναν περιδιπλό πλανήτη μπορεί να παρουσιάζει πρόσθετες περιοδικές μεταβολές.
Αυτό μπορεί να επηρεάζει τη θερμοκρασία και την ατμοσφαιρική κυκλοφορία. Επιστημονικά μοντέλα όμως έχουν δείξει ότι ένας βραχώδης πλανήτης με κατάλληλη ατμόσφαιρα θα μπορούσε υπό ορισμένες συνθήκες να διατηρεί σχετικά σταθερό και ακόμη και κατοικήσιμο κλίμα.
Επομένως, οι δύο ήλιοι δεν συνεπάγονται από μόνοι τους ακραίες καταιγίδες, αφόρητη ζέστη ή έναν κόσμο όπου ο καιρός αλλάζει συνεχώς.
Τι καθορίζει τη διάρκεια της ημέρας;
Η ύπαρξη δύο άστρων επίσης δεν σημαίνει ότι μια ημέρα θα διαρκεί εβδομάδες ή μήνες. Η διάρκεια μιας ημέρας καθορίζεται κυρίως από το πόσο γρήγορα περιστρέφεται ο ίδιος ο πλανήτης γύρω από τον άξονά του.
Οι δύο ήλιοι θα έκαναν όμως τον κύκλο φωτός πιο περίπλοκο. Ανάλογα με τη θέση των άστρων, το ένα μπορεί να έχει ήδη δύσει ενώ το άλλο παραμένει πάνω από τον ορίζοντα. Άλλες φορές θα ανέτειλαν ή θα έδυαν σχετικά κοντά μεταξύ τους.
Έτσι, αυτό που θα άλλαζε περισσότερο δεν είναι απαραίτητα η διάρκεια της ημέρας, αλλά το μοτίβο φωτισμού που θα έβλεπε ένας παρατηρητής.
Πώς δημιουργούνται πλανήτες μέσα σε ένα τόσο σύνθετο σύστημα;
Τα άστρα γεννιούνται από μεγάλα νέφη αερίου και σκόνης. Όταν δύο άστρα σχηματίζονται κοντά μεταξύ τους, μπορεί να παραμένει γύρω τους ένας κοινός δίσκος αερίου και σκόνης.
Μέσα σε αυτόν τον περιδιπλό δίσκο, μικρά σωματίδια μπορούν σταδιακά να ενωθούν και να δημιουργήσουν μεγαλύτερα σώματα και τελικά πλανήτες.
Η διαδικασία είναι πιο περίπλοκη από ό,τι γύρω από ένα μόνο άστρο, επειδή η βαρύτητα των δύο άστρων αναστατώνει το υλικό. Παρ’ όλα αυτά, η ύπαρξη πολλών γνωστών περιδιπλών πλανητών αποδεικνύει ότι ο σχηματισμός τους είναι εφικτός.
Πώς ανακαλύπτουν οι αστρονόμοι αυτούς τους κόσμους;
Η αποστολή Kepler της NASA πραγματοποίησε τις σημαντικότερες πρώτες ανακαλύψεις περιδιπλών πλανητών. Το διαστημικό τηλεσκόπιο παρακολουθούσε τη φωτεινότητα χιλιάδων άστρων αναζητώντας μικρές πτώσεις φωτός.
Σε ένα διπλό σύστημα, τα ίδια τα άστρα μπορούν να περνούν το ένα μπροστά από το άλλο και να προκαλούν τακτικές εκλείψεις. Αν εμφανιστούν πρόσθετες μειώσεις φωτεινότητας που δεν αντιστοιχούν στις εκλείψεις των δύο άστρων, μπορεί να αποτελούν ένδειξη ότι ένας πλανήτης περνά μπροστά τους.
Η ανάλυση είναι πιο δύσκολη από ό,τι σε ένα σύστημα με ένα άστρο, επειδή τα δύο άστρα βρίσκονται σε συνεχή κίνηση. Ακριβώς όμως αυτές οι μεταβολές επιτρέπουν στους αστρονόμους να υπολογίζουν με μεγάλη ακρίβεια τη δομή του συστήματος.
Η αποστολή Kepler ολοκλήρωσε τη λειτουργία της το 2018, αλλά τα δεδομένα της εξακολουθούν να μελετώνται. Το 2019, το TESS εντόπισε τον TOI-1338 b, τον πρώτο περιδιπλό πλανήτη που ανακαλύφθηκε με δεδομένα της συγκεκριμένης αποστολής.
Υπάρχουν περισσότερα συστήματα σαν το Kepler-16;
Ναι. Ο Kepler-16b ήταν μόνο η αρχή. Η αποστολή Kepler ανακάλυψε και άλλα συστήματα με περιδιπλούς πλανήτες, όπως τα Kepler-34, Kepler-35 και Kepler-47.
Ιδιαίτερα ενδιαφέρον είναι το Kepler-47, επειδή έδειξε ότι γύρω από ένα ζεύγος άστρων μπορεί να υπάρχει όχι μόνο ένας πλανήτης αλλά ένα ολόκληρο πολυπλανητικό σύστημα.
Οι ανακαλύψεις αυτές άλλαξαν την παλιότερη εικόνα ότι η βαρύτητα δύο άστρων θα εμπόδιζε αναγκαστικά τον σχηματισμό σταθερών πλανητικών συστημάτων.
Θα μπορούσε να υπάρχει ένας κατοικήσιμος «Tatooine»;
Θεωρητικά, ναι. Το γεγονός ότι ένας πλανήτης περιφέρεται γύρω από δύο άστρα δεν αποκλείει από μόνο του την ύπαρξη συνθηκών κατάλληλων για υγρό νερό.
Θα πρέπει όμως να βρίσκεται στην κατάλληλη απόσταση από το αστρικό ζεύγος, να έχει μακροχρόνια σταθερή τροχιά και να διαθέτει τις κατάλληλες φυσικές και ατμοσφαιρικές συνθήκες.
Ο Kepler-16b δεν αποτελεί τέτοιο κόσμο: είναι ψυχρός αέριος γίγαντας και όχι ένας βραχώδης πλανήτης σαν τον φανταστικό Tatooine. Η ύπαρξή του όμως απέδειξε ότι το βασικό σκηνικό του Star Wars —ένας κόσμος κάτω από δύο ήλιους— είναι πραγματικά δυνατό.
Συχνές ερωτήσεις για τους πλανήτες με δύο ήλιους
Υπάρχουν πραγματικά πλανήτες με δύο ήλιους;
Ναι. Έχουν επιβεβαιωθεί αρκετοί περιδιπλοί εξωπλανήτες που περιφέρονται γύρω από δύο άστρα.
Ποιος ήταν ο πρώτος που ανακαλύφθηκε;
Ο Kepler-16b ήταν ο πρώτος πλανήτης που επιβεβαιώθηκε ξεκάθαρα ότι περιφέρεται γύρω από δύο άστρα. Η ανακάλυψή του ανακοινώθηκε το 2011.
Θα μπορούσε κάποιος να δει δύο ηλιοβασιλέματα;
Σε έναν πλανήτη ή ένα φεγγάρι με στερεή επιφάνεια σε κατάλληλο περιδιπλό σύστημα, δύο άστρα θα μπορούσαν πράγματι να εμφανίζονται και να δύουν στον ίδιο ουρανό.
Οι δύο ήλιοι κάνουν έναν πλανήτη δύο φορές πιο ζεστό;
Όχι. Η θερμοκρασία εξαρτάται από τη συνολική ακτινοβολία των άστρων, τις αποστάσεις, την τροχιά και την ατμόσφαιρα του πλανήτη.
Θα υπήρχαν δύο σκιές;
Αν και τα δύο άστρα ήταν ορατά ταυτόχρονα και αρκετά φωτεινά, ναι. Στον ουρανό ενός υποθετικού στερεού φεγγαριού γύρω από τον Kepler-16b, για παράδειγμα, η NASA εκτιμά ότι θα μπορούσαν να εμφανίζονται δύο σκιές διαφορετικής έντασης.
Η διάσημη εικόνα του Luke Skywalker μπροστά σε δύο ήλιους δεν είναι λοιπόν πλέον καθαρή επιστημονική φαντασία. Η πραγματική αστρονομία έχει δείξει ότι το Σύμπαν μπορεί να δημιουργήσει κόσμους όπου δύο άστρα μοιράζονται τον ίδιο ουρανό — και πιθανότατα έχουμε ανακαλύψει μόνο ένα μικρό μέρος τους.
Πηγές:














