Περίπου 5.000 έτη φωτός από τη Γη υπάρχει ένα νέφος αερίου και σκόνης τόσο ψυχρό, ώστε η θερμοκρασία του βρίσκεται ελάχιστα πάνω από το απόλυτο μηδέν. Πρόκειται για το νεφέλωμα Boomerang, την ψυχρότερη γνωστή φυσική περιοχή στο σύμπαν.
Το εντυπωσιακό είναι ότι το Boomerang είναι ακόμη πιο κρύο από την κοσμική ακτινοβολία που γεμίζει το διάστημα. Το μυστικό βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο ένας ετοιμοθάνατος αστέρας αποβάλλει τεράστιες ποσότητες αερίου με πολύ μεγάλη ταχύτητα.
Πόσο κρύο είναι πραγματικά το νεφέλωμα Boomerang;
Το νεφέλωμα Boomerang βρίσκεται προς τον αστερισμό του Κενταύρου, περίπου 5.000 έτη φωτός μακριά. Μετρήσεις έχουν δείξει θερμοκρασίες γύρω στο 1 Kelvin, δηλαδή περίπου −272°C.
Για σύγκριση, το απόλυτο μηδέν βρίσκεται στους −273,15°C. Είναι το θεωρητικό κατώτατο όριο της θερμοκρασίας και δεν μπορεί να επιτευχθεί ακριβώς με τις συνηθισμένες φυσικές διαδικασίες.
Παρατηρήσεις με το τηλεσκόπιο ALMA έχουν δείξει ότι τμήματα της εξαιρετικά ψυχρής εκροής αερίου μπορεί να βρίσκονται ακόμη χαμηλότερα, κάτω από μισό Kelvin. Αυτό κάνει το Boomerang ένα από τα πιο ακραία φυσικά περιβάλλοντα που έχουν παρατηρηθεί.
Γιατί έχει δημιουργηθεί τόσο ακραίο ψύχος;
Το Boomerang δεν είναι μια τυχαία παγωμένη περιοχή του διαστήματος. Είναι ένα προπλανητικό νεφέλωμα, δηλαδή ένα σύντομο στάδιο στη ζωή ενός άστρου πριν σχηματιστεί ένα πλανητικό νεφέλωμα.
Το άστρο στο κέντρο του αποβάλλει το εξωτερικό του υλικό. Το αέριο εκτοξεύεται προς τα έξω με τεράστια ταχύτητα και καθώς διαστέλλεται ψύχεται απότομα.
Το φαινόμενο μοιάζει με αυτό που συμβαίνει όταν ένα αέριο διαστέλλεται γρήγορα και χάνει θερμική ενέργεια. Στην αστροφυσική αυτή η διαδικασία ονομάζεται αδιαβατική ψύξη.
Παρατηρήσεις του ALMA έχουν οδηγήσει επίσης τους αστρονόμους στην υπόθεση ότι ένας μικρότερος συνοδός αστέρας μπορεί να αλληλεπίδρασε με τον μεγαλύτερο αστέρα και να συνέβαλε στην εξαιρετικά βίαιη αποβολή ύλης. Πρόκειται όμως για την επιστημονική ερμηνεία που προτείνεται από τα διαθέσιμα δεδομένα και όχι για κάτι που έχει παρατηρηθεί άμεσα.
Πώς γνωρίζουν οι επιστήμονες τη θερμοκρασία του;
Προφανώς κανείς δεν μπορεί να τοποθετήσει ένα θερμόμετρο σε ένα νεφέλωμα χιλιάδες έτη φωτός μακριά. Οι αστρονόμοι υπολογίζουν τη θερμοκρασία μελετώντας την ακτινοβολία και τα χαρακτηριστικά των μορίων που υπάρχουν στο αέριο.
Στην περίπτωση του Boomerang χρησιμοποιήθηκαν κυρίως παρατηρήσεις σε ραδιοφωνικά, χιλιοστομετρικά και υποχιλιοστομετρικά μήκη κύματος. Ένα από τα σημαντικότερα μόρια για αυτές τις μετρήσεις είναι το μονοξείδιο του άνθρακα, το οποίο επιτρέπει στους επιστήμονες να μελετούν την κίνηση και τις φυσικές συνθήκες του πολύ ψυχρού αερίου.
Οι πρώτες παρατηρήσεις που αποκάλυψαν την εξαιρετικά χαμηλή θερμοκρασία έγιναν τη δεκαετία του 1990, ενώ αργότερα το ALMA επέτρεψε στους αστρονόμους να εξετάσουν με πολύ μεγαλύτερη λεπτομέρεια τη δομή και την κίνηση του νεφελώματος.
Είναι ολόκληρο το διάστημα στους −270°C;
Όχι ακριβώς. Συχνά αναφέρεται ότι το διάστημα έχει θερμοκρασία περίπου −270°C, όμως αυτή η φράση είναι υπερβολικά απλοποιημένη.
Το σύμπαν διαπερνάται από την κοσμική μικροκυματική ακτινοβολία υποβάθρου, το αχνό υπόλειμμα του πρώιμου σύμπαντος. Η ακτινοβολία αυτή αντιστοιχεί σε θερμοκρασία περίπου 2,725 Kelvin, δηλαδή περίπου −270,4°C.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε αντικείμενο στο διάστημα έχει αυτή τη θερμοκρασία. Ένας πλανήτης, ένα διαστημόπλοιο ή ένα νέφος αερίου μπορεί να είναι πολύ θερμότερο ή ψυχρότερο, ανάλογα με την ακτινοβολία που δέχεται, τη σύνθεσή του και τις φυσικές διεργασίες που συμβαίνουν μέσα του.
Το Boomerang παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον ακριβώς επειδή κατάφερε μέσω της ταχύτατης διαστολής του αερίου να γίνει ψυχρότερο ακόμη και από αυτή την κοσμική ακτινοβολία υποβάθρου.
Το πολύ κρύο εμποδίζει τη δημιουργία άστρων;
Όχι απαραίτητα. Στην πραγματικότητα, τα νέα άστρα γεννιούνται συνήθως μέσα σε ψυχρά και πυκνά μοριακά νέφη. Όταν το αέριο μπορεί να ψυχθεί αρκετά και να συγκεντρωθεί σε μεγάλη πυκνότητα, η βαρύτητα έχει περισσότερες πιθανότητες να το κάνει να καταρρεύσει και να αρχίσει ο σχηματισμός ενός νέου άστρου.
Η θερμοκρασία είναι επομένως μόνο ένας από τους παράγοντες. Σημαντικό ρόλο παίζουν επίσης η πυκνότητα του αερίου, η πίεση, τα μαγνητικά πεδία, οι αναταράξεις και η συνολική ποσότητα ύλης.
Το Boomerang, πάντως, δεν αποτελεί περιοχή δημιουργίας νέων άστρων με αυτή την έννοια. Το υλικό του προέρχεται από ένα άστρο που βρίσκεται σε προχωρημένο στάδιο της ζωής του και αποβάλλει τα εξωτερικά του στρώματα.
Τι σχέση έχει το Boomerang με έναν λευκό νάνο;
Στο αρχικό στάδιο που παρατηρούμε σήμερα, το κεντρικό άστρο του Boomerang βρίσκεται στη διαδικασία που τελικά μπορεί να οδηγήσει στη δημιουργία ενός πλανητικού νεφελώματος και ενός λευκού νάνου.
Οι λευκοί νάνοι δεν είναι όμως εξαιρετικά παγωμένα άστρα. Όταν σχηματίζονται είναι πολύ θερμοί και στη συνέχεια ψύχονται αργά επί δισεκατομμύρια χρόνια, επειδή δεν παράγουν πλέον ενέργεια μέσω πυρηνικής σύντηξης.
Η θεωρία προβλέπει ότι ύστερα από ασύλληπτα μεγάλο χρονικό διάστημα ένας λευκός νάνος θα μπορούσε να μετατραπεί σε έναν σχεδόν ψυχρό «μαύρο νάνο». Το σύμπαν όμως δεν είναι ακόμη αρκετά παλιό ώστε να έχει προλάβει να δημιουργηθεί ένας τέτοιος αστέρας.
Ποια τηλεσκόπια μπορούν να μελετήσουν τόσο ψυχρό αέριο;
Για ακραία ψυχρό μοριακό αέριο, όργανα όπως το Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) είναι ιδιαίτερα σημαντικά. Μπορούν να ανιχνεύουν ακτινοβολία σε μήκη κύματος που είναι ιδανικά για τη μελέτη κρύων μορίων και σκόνης.
Το διαστημικό τηλεσκόπιο James Webb παρατηρεί κυρίως στο υπέρυθρο και μπορεί να προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες για σκόνη, αστέρες και πολλές άλλες κοσμικές δομές. Δεν αποτελεί όμως το βασικό εργαλείο για τη μέτρηση αερίου με θερμοκρασία κοντά στο 1 Kelvin.
Η μελέτη του Boomerang δείχνει πόσο ακραίες μπορούν να γίνουν οι συνθήκες γύρω από ένα άστρο που πλησιάζει στο τέλος της ζωής του. Μια διαδικασία που ξεκίνησε από την αποβολή αερίου κατάφερε να δημιουργήσει μια περιοχή ψυχρότερη ακόμη και από το φυσικό υπόβαθρο ακτινοβολίας του ίδιου του σύμπαντος.
Πηγές: NASA Science, NASA Jet Propulsion Laboratory και ALMA Observatory. Περισσότερες πληροφορίες για αστρονομικές αποστολές και παρατηρήσεις υπάρχουν στην NASA.













