Οι αστροναύτες μέσα στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό μοιάζουν να αψηφούν τη βαρύτητα. Επιπλέουν, κάνουν τούμπες στον αέρα και μπορούν να μετακινούν μεγάλα αντικείμενα με ελάχιστη προσπάθεια.
Η πραγματικότητα είναι ακόμη πιο ενδιαφέρουσα: η βαρύτητα δεν έχει εξαφανιστεί. Ο ISS και οι αστροναύτες βρίσκονται σε συνεχή ελεύθερη πτώση γύρω από τη Γη, δημιουργώντας το περιβάλλον που ονομάζουμε μικροβαρύτητα.
Γιατί οι αστροναύτες επιπλέουν μέσα στον ISS;
Ο Διεθνής Διαστημικός Σταθμός βρίσκεται σε τροχιά περίπου 400 χιλιόμετρα πάνω από τη Γη και κινείται με ταχύτητα περίπου 28.000 χιλιομέτρων την ώρα.
Η βαρύτητα τον τραβά συνεχώς προς τη Γη. Ταυτόχρονα όμως ο σταθμός κινείται τόσο γρήγορα προς τα εμπρός ώστε, καθώς πέφτει, η καμπυλότητα της Γης απομακρύνει συνεχώς την επιφάνεια από κάτω του.
Με απλά λόγια, ο ISS πέφτει συνεχώς γύρω από τη Γη αντί να πέφτει επάνω της.
Οι αστροναύτες, τα εργαλεία, οι σταγόνες νερού και όλα τα αντικείμενα μέσα στον σταθμό βρίσκονται στην ίδια ελεύθερη πτώση. Για αυτό μοιάζουν να αιωρούνται το ένα σε σχέση με το άλλο.
Υπάρχει πραγματικά βαρύτητα στο ύψος του ISS;
Ναι, και μάλιστα πολύ περισσότερη από όσο πιστεύουν πολλοί. Στο ύψος όπου κινείται ο ISS, η βαρυτική έλξη της Γης παραμένει περίπου 89% της τιμής που έχει στην επιφάνεια.
Αν η βαρύτητα δεν υπήρχε εκεί, ο σταθμός δεν θα μπορούσε καν να βρίσκεται σε τροχιά. Θα συνέχιζε την πορεία του μακριά από τη Γη.
Η ίδια η βαρύτητα είναι αυτή που αναγκάζει τον ISS να ακολουθεί τη σχεδόν κυκλική τροχιά του γύρω από τον πλανήτη.
Τι σημαίνει μικροβαρύτητα;
Ο όρος μικροβαρύτητα δεν σημαίνει ότι η βαρύτητα είναι σχεδόν μηδενική. Περιγράφει την κατάσταση κατά την οποία άνθρωποι και αντικείμενα βρίσκονται ουσιαστικά σε συνεχή ελεύθερη πτώση και εμφανίζουν πολύ μικρές σχετικές επιταχύνσεις μέσα στο διαστημόπλοιο.
Στη Γη, όταν στεκόμαστε στο πάτωμα, η βαρύτητα μας τραβά προς τα κάτω αλλά το δάπεδο μας σπρώχνει προς τα πάνω. Αυτή η δύναμη στήριξης είναι μεγάλο μέρος αυτού που αντιλαμβανόμαστε ως βάρος.
Μέσα στον ISS δεν υπάρχει δάπεδο που να στηρίζει συνεχώς το σώμα απέναντι στη βαρύτητα. Ο αστροναύτης και ο σταθμός πέφτουν μαζί, γι’ αυτό ο αστροναύτης αισθάνεται αβαρής.
Πώς λειτουργεί η ελεύθερη πτώση σε τροχιά;
Ένα απλό νοητικό παράδειγμα βοηθά να κατανοήσουμε την τροχιά. Αν πετάξουμε μια μπάλα οριζόντια, θα κινηθεί για λίγο και στη συνέχεια θα πέσει στο έδαφος.
Αν μπορούσαμε να την εκτοξεύσουμε πολύ πιο γρήγορα, θα ταξίδευε πολύ μακρύτερα πριν πέσει. Σε αρκετά μεγάλη ταχύτητα, η καμπυλότητα της επιφάνειας της Γης θα «απομακρυνόταν» με τον ίδιο ρυθμό που πέφτει η μπάλα.
Τότε η μπάλα θα συνέχιζε να πέφτει χωρίς να φτάνει ποτέ στο έδαφος. Αυτό είναι ουσιαστικά μια τροχιά.
- Η βαρύτητα τραβά τον ISS προς τη Γη.
- Η μεγάλη οριζόντια ταχύτητα τον εμποδίζει να πέσει απευθείας στην επιφάνεια.
- Ο σταθμός και οι αστροναύτες πέφτουν μαζί.
- Έτσι δημιουργείται η εμπειρία της μικροβαρύτητας.
Γιατί ο ISS δεν πέφτει τελικά πάνω στη Γη;
Ο ISS κινείται με τροχιακή ταχύτητα περίπου 7,7 χιλιομέτρων το δευτερόλεπτο. Αυτό αρκεί ώστε να παραμένει σε τροχιά καθώς πέφτει γύρω από τον πλανήτη.
Η τροχιά του όμως δεν είναι απολύτως μόνιμη. Ακόμη και σε ύψος περίπου 400 χιλιομέτρων υπάρχουν εξαιρετικά αραιά μόρια της γήινης ατμόσφαιρας.
Αυτά προκαλούν μικρή αντίσταση, η οποία με τον χρόνο μειώνει το ύψος της τροχιάς. Για αυτό ο ISS χρειάζεται περιοδικές διορθώσεις τροχιάς, γνωστές ως reboosts, ώστε να διατηρεί το κατάλληλο ύψος.
Γιατί δεν υπάρχει «πάνω» και «κάτω» στον σταθμό;
Στη Γη, το αιθουσαίο σύστημα του εσωτερικού αυτιού και η βαρύτητα βοηθούν τον εγκέφαλο να καταλαβαίνει ποια κατεύθυνση είναι πάνω και ποια κάτω.
Στη μικροβαρύτητα αυτό το σταθερό σημείο αναφοράς εξαφανίζεται. Ένας αστροναύτης μπορεί να βρίσκεται με το κεφάλι προς οποιαδήποτε πλευρά ενός θαλάμου χωρίς να αισθάνεται ότι είναι ανάποδα.
Τις πρώτες ημέρες, αυτή η αλλαγή μπορεί να προκαλέσει αποπροσανατολισμό, ζάλη ή διαστημική ναυτία. Ο εγκέφαλος συνήθως προσαρμόζεται σταδιακά στο νέο περιβάλλον.
Τι συμβαίνει στα υγρά του σώματος;
Στη Γη η βαρύτητα βοηθά να συγκεντρώνεται περισσότερο αίμα και άλλα υγρά προς τα κάτω μέρη του σώματος. Στη μικροβαρύτητα αυτή η κατανομή αλλάζει.
Περισσότερα υγρά μετακινούνται προς το στήθος και το κεφάλι. Για αυτό στις πρώτες ημέρες μιας αποστολής το πρόσωπο ενός αστροναύτη μπορεί να φαίνεται πιο πρησμένο, ενώ τα πόδια πιο λεπτά.
Η μακροχρόνια μετατόπιση των υγρών αποτελεί επίσης αντικείμενο έρευνας, επειδή συνδέεται με μεταβολές στα μάτια και στην όραση ορισμένων αστροναυτών.
Πόσες φορές βλέπουν τον Ήλιο να ανατέλλει;
Ο ISS ολοκληρώνει μια τροχιά γύρω από τη Γη περίπου κάθε 90 λεπτά. Έτσι πραγματοποιεί περίπου 16 περιφορές κάθε 24 ώρες.
Αυτό σημαίνει ότι οι αστροναύτες μπορούν να δουν περίπου 16 ανατολές και 16 δύσεις του Ήλιου σε μία γήινη ημέρα.
Ο φυσικός αυτός κύκλος φωτός και σκοταδιού είναι πολύ διαφορετικός από το 24ωρο της Γης. Για αυτό στο εσωτερικό του σταθμού χρησιμοποιούνται προγράμματα εργασίας, ύπνου και τεχνητού φωτισμού ώστε να διατηρείται όσο γίνεται φυσιολογικός ο ημερήσιος ρυθμός του πληρώματος.
Πώς επηρεάζει η μικροβαρύτητα τους μυς;
Στη Γη οι μύες των ποδιών, της πλάτης και του κορμού εργάζονται συνεχώς για να υποστηρίζουν το σώμα απέναντι στη βαρύτητα.
Στον ISS αυτή η συνεχής φόρτιση σχεδόν εξαφανίζεται. Αν δεν λαμβάνονταν μέτρα, οι μύες θα έχαναν δύναμη και μάζα πολύ γρηγορότερα.
Για τον λόγο αυτό οι αστροναύτες ακολουθούν καθημερινό πρόγραμμα άσκησης που περιλαμβάνει αντιστάσεις, ποδήλατο και διάδρομο. Κατά μέσο όρο αφιερώνουν περίπου δύο ώρες την ημέρα στη σωματική άσκηση.
Τι συμβαίνει στα οστά;
Παρόμοιο πρόβλημα εμφανίζεται στα οστά που στη Γη υποστηρίζουν το βάρος του σώματος. Στη μικροβαρύτητα δέχονται πολύ μικρότερη μηχανική φόρτιση.
Χωρίς κατάλληλα αντίμετρα, τα οστά που δέχονται βάρος μπορούν να χάνουν περίπου 1% έως 1,5% της οστικής τους πυκνότητας κάθε μήνα μιας μακράς διαστημικής αποστολής.
Η άσκηση με αντιστάσεις, η διατροφή και η συνεχής ιατρική παρακολούθηση χρησιμοποιούνται για να περιοριστούν αυτές οι αλλαγές.
Υπάρχουν πραγματικά συνθήκες απόλυτης μηδενικής βαρύτητας;
Στην πράξη, μέσα στον ISS υπάρχουν πάντοτε πολύ μικρές επιταχύνσεις. Προκαλούνται από την αντίσταση της αραιής ατμόσφαιρας, τις κινήσεις του σταθμού, τη λειτουργία μηχανημάτων και τις μικρές διαφορές της βαρυτικής έλξης από το ένα σημείο του σταθμού στο άλλο.
Για αυτό οι επιστήμονες χρησιμοποιούν τον όρο μικροβαρύτητα και όχι απόλυτη «μηδενική βαρύτητα».
Το περιβάλλον είναι αρκετά κοντά στην αβαρή κατάσταση ώστε να επιτρέπει πειράματα που στη Γη θα επηρεάζονταν έντονα από το βάρος και τη φυσική μεταφορά υγρών και αερίων.
Η μικροβαρύτητα δεν επηρεάζει μόνο το σώμα
Η ζωή στο διάστημα έχει και άλλες προκλήσεις που δεν οφείλονται αποκλειστικά στη μικροβαρύτητα. Το πλήρωμα ζει για μήνες σε περιορισμένο χώρο, ακολουθεί απαιτητικό πρόγραμμα και βρίσκεται μακριά από την οικογένεια και το συνηθισμένο κοινωνικό περιβάλλον.
Παράλληλα, ο ασυνήθιστος κύκλος φωτός και σκοταδιού μπορεί να επηρεάσει τον ύπνο. Για αυτό η διαχείριση του χρόνου, η επικοινωνία με τη Γη, η άσκηση, ο ύπνος και η ψυχολογική υποστήριξη αποτελούν σημαντικά μέρη μιας μακράς διαστημικής αποστολής.
Γιατί τελικά οι αστροναύτες φαίνονται χωρίς βάρος;
Οι αστροναύτες δεν επιπλέουν επειδή έχουν ξεφύγει από τη βαρύτητα της Γης. Αντίθετα, η βαρύτητα είναι ακριβώς αυτή που κρατά τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό σε τροχιά.
Ο σταθμός και όλοι όσοι βρίσκονται μέσα του πέφτουν συνεχώς μαζί γύρω από τη Γη. Επειδή δεν υπάρχει δάπεδο που να στηρίζει τους αστροναύτες απέναντι στη βαρύτητα, δεν αισθάνονται το συνηθισμένο βάρος τους.
Έτσι δημιουργείται η μικροβαρύτητα, ένα περιβάλλον όπου οι άνθρωποι μοιάζουν να αιωρούνται, παρότι βρίσκονται μέσα σε ένα ισχυρό βαρυτικό πεδίο.
Πηγές:















