«Κοίτα πόσο καλούς βαθμούς πήρε ο φίλος σου. Εσύ γιατί δεν μπορείς;». Μια φράση που πολλοί γονείς έχουν πει κάποια στιγμή, πιστεύοντας ότι έτσι θα παρακινήσουν το παιδί τους να προσπαθήσει περισσότερο. Όμως, στα αυτιά ενός παιδιού, αυτά τα λόγια μπορεί να ακούγονται πολύ διαφορετικά.
Η συνεχής σύγκριση με άλλα παιδιά μπορεί να επηρεάσει την αυτοεκτίμηση, να δημιουργήσει ανασφάλεια και να δυσκολέψει τη σχέση με τους γονείς. Η διαφορά βρίσκεται συχνά στον τρόπο που γίνεται η σύγκριση και στο μήνυμα που εισπράττει το παιδί. Υπάρχουν, ευτυχώς, πιο βοηθητικοί τρόποι για να το ενθαρρύνουμε.
Πώς επηρεάζει η σύγκριση την αυτοεκτίμηση του παιδιού;
Τα παιδιά διαμορφώνουν σταδιακά την εικόνα που έχουν για τον εαυτό τους μέσα από τις εμπειρίες τους και τις αντιδράσεις των ανθρώπων που θεωρούν σημαντικούς. Όταν οι γονείς τα συγκρίνουν συνεχώς με άλλα παιδιά, ιδιαίτερα με επικριτικό τρόπο, μπορεί να αρχίσουν να αμφιβάλλουν για τις ικανότητές τους. Αντί να βλέπουν τις δυνατότητές τους, επικεντρώνονται σε όσα θεωρούν ότι τους λείπουν.
Ένα παιδί που ακούει συχνά «ο αδελφός σου τα καταφέρνει καλύτερα» μπορεί να αισθανθεί ότι πρέπει διαρκώς να αποδεικνύει την αξία του. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε σύγκριση θα το πληγώσει. Ωστόσο, όταν η σύγκριση συνοδεύεται από κριτική, απογοήτευση ή υποτίμηση, μπορεί να γίνει πηγή ψυχολογικής πίεσης.
Οι συνέπειες που μπορεί να έχει η συνεχής σύγκριση
Η επίδραση δεν είναι ίδια για όλα τα παιδιά. Εξαρτάται από την ηλικία, την προσωπικότητα, τη συχνότητα των σχολίων και τη συνολική σχέση με τους γονείς. Παρ’ όλα αυτά, η επαναλαμβανόμενη αρνητική σύγκριση μπορεί να συνδέεται με συγκεκριμένες δυσκολίες.
Οι πιο συνηθισμένες αντιδράσεις που μπορεί να εμφανιστούν είναι οι εξής:
- Χαμηλότερη αυτοεκτίμηση: Το παιδί μπορεί να αρχίσει να πιστεύει ότι δεν είναι αρκετά ικανό ή ότι οι προσπάθειές του δεν έχουν αξία.
- Αίσθημα ανεπάρκειας: Ακόμη και όταν καταφέρνει κάτι σημαντικό, ενδέχεται να θεωρεί ότι δεν είναι αρκετό επειδή κάποιο άλλο παιδί πέτυχε περισσότερα.
- Άγχος και φόβος αποτυχίας: Η ανάγκη να ανταποκρίνεται στις προσδοκίες των άλλων μπορεί να δημιουργήσει πίεση, ιδιαίτερα στο σχολείο.
- Ανταγωνισμός και ζήλια: Η συνεχής σύγκριση με αδέλφια ή φίλους μπορεί να ενισχύσει τη μεταξύ τους αντιπαλότητα.
- Αποφυγή νέων προσπαθειών: Ορισμένα παιδιά μπορεί να διστάζουν να δοκιμάσουν κάτι δύσκολο, επειδή φοβούνται ότι θα αποτύχουν ή θα δεχτούν κριτική.
Τι συμβαίνει στη σχέση του παιδιού με τους γονείς;
Για ένα παιδί, η αποδοχή από τους γονείς του έχει ιδιαίτερη σημασία. Όταν ακούει συνεχώς ότι κάποιο άλλο παιδί είναι πιο επιμελές, πιο κοινωνικό ή πιο επιτυχημένο, μπορεί να θεωρήσει ότι οι γονείς του δεν είναι ικανοποιημένοι με αυτό που είναι. Έτσι, μια παρατήρηση που είχε στόχο τη βελτίωση μπορεί να δημιουργήσει απόσταση.
Αυτό μπορεί να γίνει ιδιαίτερα αισθητό στην εφηβεία, όταν οι νέοι αναζητούν μεγαλύτερη ανεξαρτησία και διαμορφώνουν την προσωπική τους ταυτότητα. Ένας έφηβος που φοβάται ότι θα συγκριθεί ή θα επικριθεί μπορεί να σταματήσει να μοιράζεται τις δυσκολίες του. Γι’ αυτό είναι σημαντικό να γνωρίζει ότι μπορεί να μιλήσει στους γονείς του ακόμη και όταν κάνει λάθη.
Πέντε τρόποι να ενθαρρύνετε το παιδί χωρίς να το συγκρίνετε
Οι γονείς δεν χρειάζεται να σταματήσουν να έχουν προσδοκίες ή να θέτουν όρια. Μπορούν να βοηθήσουν το παιδί να βελτιωθεί, χωρίς να χρησιμοποιούν τις επιδόσεις άλλων παιδιών ως μέτρο της προσωπικής του αξίας. Η ενθάρρυνση γίνεται πιο αποτελεσματική όταν είναι συγκεκριμένη, δίκαιη και προσαρμοσμένη στις ανάγκες του.
Μερικές μικρές αλλαγές στην καθημερινή επικοινωνία μπορούν να κάνουν σημαντική διαφορά στον τρόπο με τον οποίο το παιδί αντιμετωπίζει τις δυσκολίες του.
- Αναγνωρίστε τα δυνατά του σημεία. Κάθε παιδί έχει διαφορετικά ενδιαφέροντα, ικανότητες και ανάγκες. Δώστε σημασία σε όσα του αρέσουν και σε όσα καταφέρνει, χωρίς να απαιτείτε να διαπρέπει σε κάθε δραστηριότητα.
- Επαινέστε την προσπάθεια με συγκεκριμένο τρόπο. Αντί για ένα γενικό «είσαι ο καλύτερος», μπορείτε να πείτε «μου άρεσε που συνέχισες να προσπαθείς, παρόλο που δυσκολεύτηκες». Έτσι αναγνωρίζετε μια συμπεριφορά που το παιδί μπορεί να επαναλάβει.
- Συγκρίνετέ το με τη δική του προηγούμενη πρόοδο. Θυμίστε του κάτι που παλαιότερα δυσκολευόταν να κάνει και τώρα το καταφέρνει. Η προσωπική βελτίωση αποτελεί πιο ουσιαστικό μέτρο από την επίδοση ενός συμμαθητή.
- Ακούστε το χωρίς να το κρίνετε αμέσως. Όταν εκφράζει στενοχώρια ή απογοήτευση, προσπαθήστε πρώτα να καταλάβετε τι αισθάνεται. Δεν χρειάζεται κάθε συζήτηση να καταλήγει σε συμβουλή ή διόρθωση.
- Δείξτε ότι η αξία του δεν εξαρτάται από την επιτυχία. Το παιδί χρειάζεται να γνωρίζει ότι η αγάπη και η αποδοχή σας δεν αλλάζουν ανάλογα με τους βαθμούς, τις αθλητικές επιδόσεις ή τις επιτυχίες του.
Τι μπορείτε να πείτε αντί για «κοίτα το άλλο παιδί»;
Ο τρόπος που διατυπώνουμε μια παρατήρηση μπορεί να αλλάξει ολόκληρο το νόημά της. Για παράδειγμα, αντί να πείτε «η αδελφή σου τελειώνει πάντα τα μαθήματά της στην ώρα της», μπορείτε να ρωτήσετε «τι πιστεύεις ότι θα σε βοηθούσε να οργανώσεις καλύτερα το διάβασμά σου;».
Αντί για «ο φίλος σου πήρε άριστα κι εσύ όχι», δοκιμάστε το «ας δούμε μαζί πού δυσκολεύτηκες και τι μπορούμε να αλλάξουμε την επόμενη φορά». Η δεύτερη προσέγγιση δεν αγνοεί την ανάγκη για βελτίωση. Απλώς μεταφέρει την προσοχή από τον ανταγωνισμό στη λύση του προβλήματος.
Ποια σημάδια δείχνουν ότι το παιδί δυσκολεύεται;
Μερικές φορές τα παιδιά δεν εκφράζουν άμεσα όσα αισθάνονται. Μπορεί να αρχίσουν να λένε ότι δεν είναι καλά σε τίποτα, να αποφεύγουν δραστηριότητες που παλαιότερα απολάμβαναν ή να απογοητεύονται υπερβολικά με μικρά λάθη. Άλλα μπορεί να εμφανίσουν αυξημένη ανησυχία για τους βαθμούς τους ή για τη γνώμη των συμμαθητών τους.
Αυτές οι αλλαγές δεν αποδεικνύουν από μόνες τους ότι ευθύνονται οι συγκρίσεις, καθώς μπορεί να έχουν πολλές διαφορετικές αιτίες. Αν όμως επιμένουν, επηρεάζουν την καθημερινότητα ή συνοδεύονται από έντονη θλίψη και άγχος, είναι καλό να ζητηθεί καθοδήγηση από παιδίατρο ή κατάλληλο επαγγελματία ψυχικής υγείας.
Μπορεί η σύγκριση να λειτουργήσει και θετικά;
Η σύγκριση δεν είναι πάντοτε αρνητική. Τα παιδιά παρατηρούν τους συνομηλίκους τους, μαθαίνουν μέσα από τη συνεργασία και πολλές φορές εμπνέονται από τις επιτυχίες των άλλων. Το σημαντικό είναι να μη μετατρέπεται αυτή η διαδικασία σε διαρκή αξιολόγηση της προσωπικής τους αξίας.
Για παράδειγμα, είναι διαφορετικό να πείτε «δες πώς προπονήθηκε ο φίλος σου, ίσως σου δώσει μια ιδέα» και διαφορετικό να πείτε «εκείνος τα καταφέρνει, ενώ εσύ όχι». Στην πρώτη περίπτωση προσφέρετε ένα παράδειγμα μάθησης. Στη δεύτερη, υπάρχει ο κίνδυνος το παιδί να αισθανθεί κατώτερο.
Η αυτοπεποίθηση χτίζεται μέσα από την αποδοχή
Η υγιής αυτοεκτίμηση δεν σημαίνει ότι το παιδί πιστεύει πως είναι καλύτερο από όλους. Σημαίνει ότι αναγνωρίζει τις δυνατότητές του, αποδέχεται τις αδυναμίες του και καταλαβαίνει ότι μπορεί να βελτιώνεται χωρίς να χρειάζεται να αποδείξει την αξία του απέναντι στους άλλους.
Οι γονείς μπορούν να συμβάλουν σε αυτή τη διαδικασία μέσα από την καθημερινή επικοινωνία, την ενθάρρυνση και τη σταθερή συναισθηματική υποστήριξη. Ένα παιδί που αισθάνεται ότι το αγαπούν και το σέβονται έχει ένα σημαντικό στήριγμα για να αντιμετωπίζει τις δυσκολίες και τις απογοητεύσεις της ζωής.
Την επόμενη φορά που θα μπείτε στον πειρασμό να συγκρίνετε το παιδί σας με κάποιο άλλο, σκεφτείτε τι θέλετε να του διδάξετε. Ότι πρέπει να ξεπεράσει τους άλλους ή ότι μπορεί να γίνει καλύτερο μέσα από τη δική του προσπάθεια; Μερικές φορές, μια διαφορετική φράση αρκεί για να ξεκινήσει μια πολύ πιο ουσιαστική συζήτηση.
Πηγές:
