Μέσα σε ένα βουνό στο νορβηγικό αρχιπέλαγος Σβάλμπαρντ, κουτιά με σφραγισμένους φακέλους φυλάσσονται στους −18°C. Περιέχουν σπόρους από καλλιέργειες και συγγενικά άγρια φυτά, διατηρώντας ένα πολύτιμο αντίγραφο ασφαλείας της γεωργικής ποικιλότητας.
Το Παγκόσμιο Θησαυροφυλάκιο Σπόρων του Σβάλμπαρντ, γνωστό ως Svalbard Global Seed Vault, δημιουργήθηκε για να βοηθά τις τράπεζες γενετικού υλικού όταν οι συλλογές τους χάνονται ή γίνονται απρόσιτες. Η χρησιμότητά του έχει ήδη δοκιμαστεί στην πράξη, μετά τον πόλεμο στη Συρία.
Γιατί επιλέχθηκε το Σβάλμπαρντ;
Το Σβάλμπαρντ είναι ένα νορβηγικό αρχιπέλαγος στον Αρκτικό Ωκεανό, ανάμεσα στην ηπειρωτική Νορβηγία και στον Βόρειο Πόλο. Το θησαυροφυλάκιο βρίσκεται κοντά στον οικισμό Λονγκιαρμπίεν και άνοιξε στις 26 Φεβρουαρίου 2008.
Οι χώροι αποθήκευσης εκτείνονται περισσότερο από 100 μέτρα μέσα στο βουνό, κάτω από στρώματα συμπαγούς βράχου. Το ψυχρό περιβάλλον και το μόνιμα παγωμένο έδαφος προσφέρουν ευνοϊκές συνθήκες για μακροχρόνια φύλαξη, ενώ η απόσταση από τις αρχικές συλλογές προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο προστασίας.
Η Νορβηγία δημιούργησε και κατέχει την εγκατάσταση. Η λειτουργία της βασίζεται στη συνεργασία του νορβηγικού Υπουργείου Γεωργίας και Τροφίμων, του NordGen, δηλαδή του Σκανδιναβικού Κέντρου Γενετικών Πόρων, και του διεθνούς οργανισμού Crop Trust.

Πώς λειτουργεί το παγκόσμιο αντίγραφο ασφαλείας;
Οι τράπεζες γενετικού υλικού διατηρούν συλλογές φυτών για έρευνα, εκπαίδευση και ανάπτυξη νέων ποικιλιών. Αυτές οι συλλογές μπορεί να απειληθούν από πολέμους, φυσικές καταστροφές, βλάβες εξοπλισμού, ανεπαρκή χρηματοδότηση ή ανθρώπινα λάθη.
Το θησαυροφυλάκιο δέχεται αντίγραφα δειγμάτων που διατηρούνται ήδη σε τέτοιες συλλογές. Αν μια τράπεζα χάσει το υλικό της, μπορεί να ζητήσει πίσω τα δείγματα που είχε καταθέσει και να τα χρησιμοποιήσει για να ανασυστήσει τη συλλογή της.
Δεν πρόκειται για αποθήκη τροφίμων που θα μοιράσει προμήθειες σε περίπτωση κρίσης. Η συμβολή του είναι η διατήρηση γενετικού υλικού, ώστε να παραμένουν διαθέσιμες διαφορετικές ποικιλίες και τα χαρακτηριστικά τους για τη γεωργία.
Τι περιέχουν τα κουτιά με τους σπόρους;
Στις συλλογές περιλαμβάνονται σιτάρι, ρύζι, κριθάρι, καλαμπόκι, φασόλια, ρεβίθια και πολλές άλλες καλλιέργειες. Φυλάσσονται επίσης τοπικές ποικιλίες, υλικό που χρησιμοποιείται για τη δημιουργία νέων ποικιλιών και άγρια φυτά συγγενικά με καλλιεργούμενα είδη.
Η συνολική σχεδιασμένη χωρητικότητα της εγκατάστασης είναι περίπου 4,5 εκατομμύρια δείγματα. Ένα δείγμα περιλαμβάνει πολλούς σπόρους και δεν αντιστοιχεί υποχρεωτικά σε ξεχωριστό είδος φυτού· μπορεί να αντιπροσωπεύει, για παράδειγμα, μία τοπική ποικιλία της ίδιας καλλιέργειας.
Η μέθοδος αφορά σπόρους που αντέχουν την αποξήρανση και τη φύλαξη σε χαμηλές θερμοκρασίες. Σπόροι φυτών όπως το κακάο, η καρύδα και το μάνγκο δεν μπορούν να διατηρηθούν με τον ίδιο τρόπο, οπότε η προστασία της φυτικής ποικιλότητας απαιτεί και άλλες μεθόδους.
Πώς διατηρούνται οι σπόροι στους −18°C;
Πριν αποθηκευτούν, οι σπόροι αποξηραίνονται και τοποθετούνται σε ειδικούς αεροστεγείς φακέλους με στρώσεις αλουμινίου. Οι φάκελοι μπαίνουν σε κιβώτια, τα οποία καταγράφονται και τοποθετούνται στα ράφια των ψυχόμενων θαλάμων.
Η σταθερή θερμοκρασία των −18°C εξασφαλίζεται από σύστημα τεχνητής ψύξης. Το παγωμένο έδαφος του βουνού έχει υψηλότερη θερμοκρασία, περίπου −3 έως −4°C, και προσφέρει πρόσθετη προστασία αν διακοπεί η ψύξη. Υπάρχουν επίσης γεννήτριες για την περίπτωση διακοπής της ηλεκτροδότησης.
Η χαμηλή θερμοκρασία και η περιορισμένη υγρασία επιβραδύνουν τη φθορά, όμως δεν ζουν όλοι οι σπόροι το ίδιο. Ορισμένοι μπορούν να παραμείνουν βιώσιμοι για αιώνες υπό κατάλληλες συνθήκες, ενώ άλλοι χρειάζονται νωρίτερα ανανέωση. Οι καταθέτες ελέγχουν αντίστοιχα δείγματα στις δικές τους συλλογές και αποφασίζουν πότε πρέπει να στείλουν νέους σπόρους.
Σε ποιον ανήκουν οι σπόροι και ποιος τους ανακτά;
Η κατάθεση και η φύλαξη προσφέρονται δωρεάν, χωρίς να αλλάζει η ιδιοκτησία του υλικού. Οι σπόροι παραμένουν στην κυριότητα του φορέα που τους κατέθεσε και μόνο εκείνος μπορεί να ζητήσει την επιστροφή τους.
Η διαδικασία αποκαλείται φύλαξη υπό όρους «μαύρου κουτιού»: τα κιβώτια παραμένουν κλειστά και οι διαχειριστές δεν χρησιμοποιούν το περιεχόμενό τους. Η εγκατάσταση δεν λειτουργεί ως σημείο από το οποίο ερευνητές ή αγρότες παραλαμβάνουν απευθείας σπόρους για καθημερινή χρήση.
Αυτός ο ρόλος παραμένει στις αρχικές τράπεζες γενετικού υλικού. Το Σβάλμπαρντ συμπληρώνει τη δουλειά τους, κρατώντας ένα χωριστό, εφεδρικό αντίγραφο των συλλογών τους.
Τι συνέβη με τους σπόρους της ICARDA το 2015;
Ο πόλεμος στη Συρία εμπόδισε τη συνέχιση της κανονικής λειτουργίας της τράπεζας γενετικού υλικού της ICARDA κοντά στο Χαλέπι. Το 2015, το Διεθνές Κέντρο Γεωργικής Έρευνας στις Ξηρές Περιοχές πραγματοποίησε την πρώτη ανάκτηση σπόρων από το θησαυροφυλάκιο.
Δεκάδες χιλιάδες δείγματα μεταφέρθηκαν σε εγκαταστάσεις στον Λίβανο και στο Μαρόκο. Οι σπόροι καλλιεργήθηκαν για να παραχθούν νέοι και να ανασυσταθούν ενεργές συλλογές, διαθέσιμες για την έρευνα και τη δημιουργία ποικιλιών.
Ακολούθησαν επιπλέον ανακτήσεις το 2017 και το 2019, ενώ νέα αντίγραφα από το υλικό που πολλαπλασιάστηκε κατατέθηκαν ξανά στο Σβάλμπαρντ. Η περίπτωση αυτή δείχνει πώς ένα εφεδρικό δείγμα μπορεί να στηρίξει τη συνέχεια μιας συλλογής που έγινε απρόσιτη.
Πόσο προστατευμένο είναι από την κλιματική αλλαγή;
Το βουνό, το ψυχρό περιβάλλον και οι τεχνικές εγκαταστάσεις προσφέρουν σημαντική προστασία, χωρίς να δικαιολογούν τον ισχυρισμό ότι ο χώρος αντέχει κάθε πιθανή καταστροφή. Όπως κάθε υποδομή, χρειάζεται παρακολούθηση, συντήρηση και προσαρμογές.
Τον Οκτώβριο του 2016, ύστερα από έντονες βροχοπτώσεις, νερό εισχώρησε στη σήραγγα πρόσβασης. Οι αποθηκευμένοι σπόροι παρέμειναν ασφαλείς, αλλά το περιστατικό ανέδειξε την ανάγκη πρόσθετων μέτρων. Στην αναβάθμιση της περιόδου 2016–2019 περιλήφθηκαν στεγανοποίηση της σήραγγας, έργα αποστράγγισης και βελτιώσεις στην ψύξη.
Παράλληλα, η διατήρηση διαφορετικών ποικιλιών προσφέρει υλικό που μπορεί να αξιοποιηθεί για την ανάπτυξη καλλιεργειών προσαρμοσμένων σε μεταβαλλόμενες συνθήκες. Ένα χαρακτηριστικό που έχει μικρή σημασία σε μια εποχή μπορεί να αποδειχθεί χρήσιμο όταν αλλάζουν οι θερμοκρασίες, οι βροχοπτώσεις ή οι ασθένειες των φυτών.
Μέσα στους σφραγισμένους φακέλους διατηρούνται λοιπόν επιλογές για τη γεωργία: ποικιλίες που δημιούργησαν και καλλιέργησαν γενιές ανθρώπων, αλλά και γενετικό υλικό για μελλοντική έρευνα. Η αξία του θησαυροφυλακίου γίνεται ιδιαίτερα ορατή όταν ένα από αυτά τα αντίγραφα χρειάζεται να επιστρέψει στο χωράφι και να δώσει ξανά ζωή σε μια συλλογή.
Πηγές:












