Ένα ολόκληρο εκκλησάκι του 16ου αιώνα μεταφέρθηκε πάνω σε ράγες για να μην κατεδαφιστεί και να μπορέσει να διαπλατυνθεί η λεωφόρος Κηφισίας. Η απίστευτη αυτή μετακόμιση πραγματοποιήθηκε το 1991 στην Κηφισιά και αποτέλεσε ένα ιδιαίτερα δύσκολο τεχνικό εγχείρημα για την εποχή.
Ο μικρός ναός των Αγίων Σαράντα έπρεπε να μετακινηθεί περίπου 150 μέτρα, χωρίς να αποσυναρμολογηθεί και χωρίς να καταστραφούν οι ιστορικοί τοίχοι και οι τοιχογραφίες του. Το σχέδιο έμοιαζε σχεδόν ακατόρθωτο, όμως ήταν η λύση που θα επέτρεπε να σωθεί το εκκλησάκι και να συνεχιστούν τα έργα στον δρόμο.
Το ιστορικό εκκλησάκι που εμπόδιζε τη λεωφόρο Κηφισίας
Τη δεκαετία του 1980, η λεωφόρος Κηφισίας, στο σημείο ανάμεσα στο Ζηρίνειο και την πλατεία Πλατάνου, αντιμετώπιζε σοβαρά κυκλοφοριακά προβλήματα. Οι δύο λωρίδες κυκλοφορίας περιορίζονταν σε μία, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται μεγάλες ουρές αυτοκινήτων και σημαντικές καθυστερήσεις.
Η διαπλάτυνση της λεωφόρου θεωρήθηκε αναγκαία, όμως στη διαδρομή των έργων βρισκόταν ένα μικρό ιστορικό εκκλησάκι. Ήταν ο ναός των Αγίων Τεσσαράκοντα Μαρτύρων, γνωστός στους κατοίκους ως Άγιοι Σαράντα.
Το εκκλησάκι χρονολογείται στα μέσα του 16ου αιώνα, γύρω στο 1560, ενώ σε ιστορικές αναφορές εμφανίζεται και η χρονολογία 1562. Πρόκειται για μικρό μεταβυζαντινό ναό, με ιδιαίτερη ιστορική και θρησκευτική σημασία για την Κηφισιά.
Η πιθανότητα να κατεδαφιστεί για να προχωρήσουν τα έργα προκάλεσε έντονες αντιδράσεις. Κάτοικοι και τοπικοί φορείς κινητοποιήθηκαν ζητώντας τη διάσωσή του, καθώς θεωρούσαν αδιανόητο να χαθεί ένα μνημείο που στεκόταν στο ίδιο σημείο επί αιώνες.
Στις 7 Μαρτίου 1991, το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο αποφάσισε τη μεταφορά του ναού σε κοντινή θέση. Έτσι, αντί να κατεδαφιστεί, το ιστορικό εκκλησάκι θα μετακινούνταν ολόκληρο, μαζί με τη βάση του.
Η τεχνική εταιρεία Ελληνική Τεχνοδομική ανέλαβε ένα ιδιαίτερα απαιτητικό έργο. Η αποστολή της ήταν να πραγματοποιήσει τη «μετακόμιση» των Αγίων Σαράντα, προστατεύοντας ταυτόχρονα το παλιό κτίσμα από οποιαδήποτε σοβαρή ζημιά.
Πώς μεταφέρθηκε μια ολόκληρη εκκλησία πάνω σε ράγες
Το σχέδιο της μεταφοράς συνδέθηκε με τον αρχιτέκτονα και μηχανικό Δημήτρη Κορρέ, ο οποίος ασχολήθηκε με το δύσκολο πρόβλημα της μετακίνησης του ιστορικού κτίσματος. Ο στόχος ήταν να ανασηκωθεί προσεκτικά το εκκλησάκι μαζί με τη θεμελίωσή του και να τοποθετηθεί πάνω σε ειδική κατασκευή μεταφοράς.
Η δυσκολία δεν βρισκόταν μόνο στο βάρος του ναού, αλλά κυρίως στην παλαιότητά του. Η τοιχοποιία παρουσίαζε φθορές, ενώ στο εσωτερικό υπήρχαν τοιχογραφίες που έπρεπε να προστατευθούν από τις δονήσεις και τις μετακινήσεις.
Σύμφωνα με τις αφηγήσεις για το έργο, η αβεβαιότητα ήταν τόσο μεγάλη ώστε η εξεύρεση ασφαλιστικής κάλυψης αποδείχθηκε ιδιαίτερα δύσκολη. Ακόμη και όσοι είχαν υποστηρίξει τη μεταφορά ανησυχούσαν μήπως το ιστορικό εκκλησάκι δεν άντεχε τη διαδικασία.
Πριν ξεκινήσει η μετακίνηση, ειδικοί συντηρητές φρόντισαν να προστατεύσουν τις τοιχογραφίες του ναού. Κατά τις εργασίες απομόνωσης και εκσκαφής αναφέρεται ότι εντοπίστηκαν και τμήματα αρχαίου γλυπτού, τα οποία συνδέονται με τα παλαιότερα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα της περιοχής.
Αφού το κτίσμα στηρίχθηκε κατάλληλα, ξεκίνησε η μεταφορά του πάνω σε ράγες. Η διαδρομή ήταν περίπου 150 μέτρα, από την παλιά θέση στη λεωφόρο Κηφισίας μέχρι τον χώρο κοντά στον Ιερό Ναό του Αγίου Δημητρίου.
Σχεδιάγραμμα της εποχής με τη διαδρομή που ακολούθησε το εκκλησάκι.
Η απόσταση μπορεί να ακούγεται μικρή, όμως στην πραγματικότητα ήταν ένα εξαιρετικά απαιτητικό εγχείρημα. Το εκκλησάκι έπρεπε να αλλάξει δύο φορές κατεύθυνση, κάτι που έκανε τη μεταφορά ακόμη πιο περίπλοκη.
Οι ράγες επέτρεπαν την ελεγχόμενη μετακίνηση του κτιρίου, ενώ οι τεχνικοί παρακολουθούσαν προσεκτικά κάθε στάδιο. Η διαδικασία προχωρούσε με πολύ αργό ρυθμό, καθώς μια απότομη κίνηση θα μπορούσε να προκαλέσει ρωγμές ή άλλες σοβαρές φθορές.
Οι κάτοικοι της περιοχής παρακολουθούσαν το ασυνήθιστο θέαμα. Μπροστά τους μετακινούνταν μια εκκλησία που είχε παραμείνει ακίνητη επί περισσότερους από τέσσερις αιώνες.
Κατά τις αλλαγές κατεύθυνσης, μεταβαλλόταν προσωρινά και ο προσανατολισμός του ιερού του ναού. Πρόκειται για μια ιδιαίτερη λεπτομέρεια, καθώς στην ορθόδοξη παράδοση τα ιερά των εκκλησιών συνήθως προσανατολίζονται προς την Ανατολή.
Η επιτυχής μεταφορά και η νέα θέση των Αγίων Σαράντα
Παρά τις δυσκολίες, το εκκλησάκι έφτασε στη νέα του θέση χωρίς να υποστεί καταστροφικές ζημιές. Η μεταφορά ολοκληρώθηκε με επιτυχία και ακολούθησαν οι απαραίτητες εργασίες συντήρησης, ώστε ο ναός να μπορέσει να ανοίξει ξανά για τους πιστούς.
Οι Άγιοι Σαράντα βρίσκονται πλέον κοντά στον Ιερό Μητροπολιτικό Ναό του Αγίου Δημητρίου Κηφισιάς, στην περιοχή της οδού Ζηρίνη. Το μικρό εκκλησάκι εξακολουθεί να αποτελεί μέρος της ιστορίας της πόλης, θυμίζοντας ένα από τα πιο ενδιαφέροντα τεχνικά εγχειρήματα που πραγματοποιήθηκαν για τη διάσωση ενός θρησκευτικού μνημείου.
Το ιστορικό εκκλησάκι των Αγίων Σαράντα στη νέα του θέση.
Η μεταφορά του δεν ήταν η μοναδική αντίστοιχη επέμβαση στην Ελλάδα, όμως αποτέλεσε ένα σημαντικό παράδειγμα για το πώς μπορούν να συνδυαστούν οι σύγχρονες τεχνικές ανάγκες με την προστασία ιστορικών κτιρίων.
Η ιστορία αποκτά ιδιαίτερο συμβολισμό κάθε χρόνο στις 9 Μαρτίου, ημέρα κατά την οποία η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τους Αγίους Τεσσαράκοντα Μάρτυρες, στους οποίους είναι αφιερωμένος ο ναός.
Ένα εκκλησάκι που φαινόταν να βρίσκεται εμπόδιο στην ανάπτυξη της πόλης τελικά δεν γκρεμίστηκε. Μετακινήθηκε ολόκληρο, αποδεικνύοντας πως ακόμη και ένα δύσκολο τεχνικό πρόβλημα μπορεί να έχει λύση που σέβεται την ιστορία.
Το ντοκιμαντέρ που δείχνει τη μεταφορά του ναού
Η εντυπωσιακή μετακίνηση καταγράφηκε στο ντοκιμαντέρ «Οι Άγιοι Σαράντα μετακομίζουν», το οποίο παρουσιάζει τη διαδικασία από την προετοιμασία μέχρι την ολοκλήρωση του έργου.
