Υπάρχουν δέντρα που κάποτε ήταν γνώριμα στην καθημερινότητα πολλών ανθρώπων, αλλά σταδιακά πέρασαν σε δεύτερο πλάνο. Ένα από αυτά είναι η κρανιά, ένα ανθεκτικό δέντρο που ξεχωρίζει την άνοιξη με τα μικρά κίτρινα άνθη του και αργότερα με τους χαρακτηριστικούς κόκκινους καρπούς του.
Η επιστημονική της ονομασία είναι Cornus mas και οι καρποί της χρησιμοποιούνται εδώ και αιώνες σε διάφορες περιοχές της Ευρώπης και της Ασίας. Μαρμελάδες, χυμοί, σιρόπια και λικέρ είναι μερικοί μόνο από τους τρόπους με τους οποίους αυτό το παλιό δέντρο εξακολουθεί να βρίσκει θέση στη διατροφή.
Τι είναι η κρανιά;
Η κρανιά, Cornus mas, είναι φυλλοβόλο δέντρο ή μεγάλος θάμνος της οικογένειας Cornaceae. Η φυσική εξάπλωσή της καλύπτει περιοχές της Ευρώπης και φτάνει μέχρι τον Καύκασο και τη δυτική Ασία.
Ένα από τα χαρακτηριστικά της είναι ότι ανθίζει πολύ νωρίς. Πριν ακόμη εμφανιστούν πλήρως τα φύλλα, τα κλαδιά γεμίζουν με μικρά κίτρινα άνθη, δημιουργώντας μια εντυπωσιακή εικόνα στο τέλος του χειμώνα και στις αρχές της άνοιξης.
Αργότερα σχηματίζονται οι καρποί, γνωστοί ως κράνα. Όταν ωριμάσουν παίρνουν έντονο κόκκινο ή σκούρο κόκκινο χρώμα και θυμίζουν στο σχήμα μικρά επιμήκη κεράσια.
Γιατί μπερδεύεται με την αγριογκορτσιά;
Στο αρχικό κείμενο το Cornus mas αναφερόταν ως «αγριογκορτσιά», όμως βοτανικά αυτό δεν είναι σωστό.
Η αγριογκορτσιά ανήκει στο γένος Pyrus, δηλαδή στις αχλαδιές. Ένα χαρακτηριστικό μεσογειακό είδος είναι το Pyrus spinosa, γνωστό παλαιότερα και ως Pyrus amygdaliformis. Η κρανιά, αντίθετα, ανήκει στο γένος Cornus και δεν έχει στενή βοτανική σχέση με την αχλαδιά.
Η διαφορά φαίνεται εύκολα και στους καρπούς. Η αγριογκορτσιά παράγει μικρά αχλάδια, ενώ η κρανιά δίνει τα επιμήκη κόκκινα κράνα.
Πώς τρώγονται τα κράνα;
Τα ώριμα κράνα είναι βρώσιμα. Η γεύση τους μπορεί να είναι αρκετά ξινή και στυφή όταν δεν έχουν ωριμάσει πλήρως, ενώ καθώς ωριμάζουν γίνονται πιο μαλακά και γλυκύτερα.
Σε διαφορετικές περιοχές της Ευρώπης και της Ασίας έχουν χρησιμοποιηθεί παραδοσιακά με πολλούς τρόπους. Μεταξύ άλλων παρασκευάζονται:
- μαρμελάδες και γλυκά,
- χυμοί και σιρόπια,
- κομπόστες,
- σάλτσες και άλλα παρασκευάσματα,
- κρασί, λικέρ και παραδοσιακά αλκοολούχα ποτά.
Δεν είναι όμως σωστό να λέμε ότι από την κρανιά παράγεται συγκεκριμένα «τσικουδιά». Η τσικουδιά είναι διαφορετικό απόσταγμα, παραδοσιακά συνδεδεμένο με τα στέμφυλα των σταφυλιών.
Τι περιέχουν οι καρποί της;
Τα κράνα έχουν προσελκύσει το ενδιαφέρον των ερευνητών λόγω της χημικής τους σύνθεσης. Έχουν εντοπιστεί μεταξύ άλλων ανθοκυανίνες, φλαβονοειδή, φαινολικά οξέα, ιριδοειδή και βιταμίνη C.
Οι ανθοκυανίνες είναι οι φυσικές χρωστικές που συμβάλλουν στο χαρακτηριστικό κόκκινο χρώμα των ώριμων καρπών. Πολλά από τα συστατικά που υπάρχουν στο Cornus mas μελετώνται επίσης για την αντιοξειδωτική τους δράση.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι τα κράνα πρέπει να παρουσιάζονται ως φάρμακο. Πολλές παραδοσιακές ιατρικές χρήσεις του φυτού έχουν καταγραφεί σε διαφορετικές χώρες, αλλά μεγάλο μέρος της σχετικής επιστημονικής έρευνας αφορά εργαστηριακές ή προκλινικές μελέτες. Δεν υπάρχουν αρκετά στοιχεία ώστε η κατανάλωση των καρπών να θεωρηθεί θεραπεία κάποιας πάθησης.
Ένα φυτό με μακρά παράδοση
Η κρανιά δεν αποτελεί σύγχρονη ανακάλυψη. Οι καρποί και άλλα μέρη του φυτού έχουν χρησιμοποιηθεί επί μακρόν σε παραδοσιακές διατροφικές και λαϊκές πρακτικές σε χώρες της Ευρώπης και της Ασίας.
Το ιδιαίτερα σκληρό ξύλο της κρανιάς εκτιμήθηκε επίσης κατά το παρελθόν για την κατασκευή αντικειμένων που χρειάζονταν μεγάλη αντοχή.
Ακριβώς αυτή η μακρά σχέση με τον άνθρωπο είναι που κάνει το δέντρο ενδιαφέρον ακόμη και σήμερα. Δεν είναι κάποιο «θαυματουργό» άγνωστο φυτό, αλλά ένα παλιό είδος που για πολλές γενιές αποτελούσε μέρος της τοπικής χλωρίδας και διατροφικής παράδοσης.
Γιατί είναι χρήσιμη και για τη φύση;
Η αξία της κρανιάς δεν περιορίζεται στους καρπούς που μπορεί να χρησιμοποιήσει ο άνθρωπος. Η πρώιμη ανθοφορία της προσφέρει τροφή σε επικονιαστές σε μια εποχή κατά την οποία οι διαθέσιμες ανθοφόρες πηγές μπορεί να είναι ακόμη περιορισμένες.
Οι καρποί της μπορούν επίσης να αποτελέσουν τροφή για πουλιά και άλλα ζώα. Όπως συμβαίνει με πολλά καρποφόρα δέντρα και θάμνους, έτσι και η κρανιά μπορεί να συμβάλλει στη δημιουργία ενός πιο πλούσιου οικοσυστήματος.
Γιατί αξίζει να ξαναγνωρίσουμε την κρανιά;
Σε μια εποχή όπου πολλά παλιά φρούτα και φυτά επιστρέφουν στο ενδιαφέρον των καταναλωτών, η κρανιά έχει αρκετά χαρακτηριστικά που την κάνουν ξεχωριστή. Είναι ανθεκτική, δίνει εδώδιμους καρπούς και έχει μακρά ιστορία χρήσης στη μαγειρική και στην παραδοσιακή διατροφή.
Πάνω απ’ όλα, μας θυμίζει πόσα φυτά που θεωρούμε «ξεχασμένα» δεν εξαφανίστηκαν ποτέ πραγματικά. Απλώς έπαψαν για ένα διάστημα να βρίσκονται στο επίκεντρο της καθημερινής ζωής.
Και στην περίπτωση της κρανιάς, οι μικροί κόκκινοι καρποί της είναι αρκετοί για να μας θυμίσουν γιατί το συγκεκριμένο δέντρο παρέμεινε χρήσιμο για τόσες γενιές.
