Γιατί μιμούμαστε ασυναίσθητα τους άλλους; Γιατί δυσκολευόμαστε όταν έχουμε πολλές επιλογές και πόσος χρόνος χρειάζεται πραγματικά για να αποκτήσουμε μια νέα συνήθεια; Η ψυχολογία έχει μελετήσει πολλές από αυτές τις καθημερινές συμπεριφορές και έχει δώσει μερικές ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες απαντήσεις.
Ακολουθούν 16 ψυχολογικά φαινόμενα που μας βοηθούν να καταλάβουμε καλύτερα τον εαυτό μας και τους ανθρώπους γύρω μας. Ορισμένα έχουν ισχυρή επιστημονική τεκμηρίωση, ενώ άλλα εμφανίζονται μόνο κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες.
1. Μιμούμαστε τους άλλους χωρίς να το καταλαβαίνουμε
Έχετε παρατηρήσει ότι μερικές φορές υιοθετείτε τις κινήσεις ή τη στάση του σώματος κάποιου με τον οποίο συζητάτε; Η ασυνείδητη μίμηση είναι ένα γνωστό φαινόμενο της κοινωνικής ψυχολογίας.
Μπορεί να αντιγράψουμε ένα χαμόγελο, μια χειρονομία ή ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο κάθεται κάποιος. Αυτή η συμπεριφορά μπορεί να διευκολύνει την επικοινωνία και να ενισχύσει το αίσθημα οικειότητας.
2. Δεν φανταζόμαστε όλοι τις εικόνες με τον ίδιο τρόπο
Όταν προσπαθούμε να φανταστούμε ένα μέρος ή να ανακαλέσουμε μια ανάμνηση, η νοητική εικόνα μπορεί να εμφανιστεί από διαφορετικές οπτικές γωνίες.
Άλλοτε βλέπουμε τη σκηνή μέσα από τα δικά μας μάτια και άλλοτε σαν να παρακολουθούμε τον εαυτό μας απ’ έξω. Δεν υπάρχει όμως επιστημονικός κανόνας ότι οι περισσότεροι άνθρωποι φαντάζονται τις εικόνες με κλίση ή από ψηλά. Μάλιστα, ορισμένοι άνθρωποι δυσκολεύονται να δημιουργήσουν συνειδητά νοητικές εικόνες, ένα φαινόμενο γνωστό ως αφαντασία.
3. Ο τρόπος που είναι γραμμένο ένα κείμενο επηρεάζει την ανάγνωσή μας
Το μήκος μιας γραμμής μπορεί να επηρεάσει τόσο την ταχύτητα ανάγνωσης όσο και το πόσο ξεκούραστο βρίσκουμε ένα κείμενο.
Οι πολύ μικρές γραμμές αναγκάζουν το βλέμμα να αλλάζει συχνότερα σειρά, ενώ οι υπερβολικά μεγάλες μπορεί να δυσκολεύουν τον εντοπισμό της επόμενης γραμμής. Γι’ αυτό η σωστή διάταξη του κειμένου έχει σημασία, ιδιαίτερα στις οθόνες των κινητών τηλεφώνων.
4. Μια απώλεια μπορεί να μας επηρεάσει περισσότερο από ένα αντίστοιχο κέρδος
Φανταστείτε ότι βρίσκετε 50 ευρώ στον δρόμο. Τώρα σκεφτείτε ότι χάνετε 50 ευρώ από το πορτοφόλι σας. Για πολλούς ανθρώπους, η δεύτερη εμπειρία προκαλεί εντονότερη αρνητική αντίδραση από τη χαρά της πρώτης.
Το φαινόμενο ονομάζεται αποστροφή προς την απώλεια. Η επίδρασή του όμως εξαρτάται από την κατάσταση και τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζεται μια επιλογή. Δεν σημαίνει ότι κάθε απώλεια προκαλεί ακριβώς διπλάσια δυστυχία από ένα ισόποσο κέρδος.
5. Όταν κινούμαστε στον ίδιο ρυθμό, μπορεί να νιώθουμε πιο δεμένοι
Ο χορός, το ομαδικό τραγούδι και το περπάτημα στον ίδιο ρυθμό μπορούν να δημιουργήσουν μια ιδιαίτερη αίσθηση σύνδεσης ανάμεσα στους ανθρώπους.
Έρευνες έχουν δείξει ότι η συγχρονισμένη κίνηση μπορεί να ενισχύσει τη συνεργασία και το αίσθημα ότι ανήκουμε στην ίδια ομάδα. Αυτό δεν συμβαίνει πάντα στον ίδιο βαθμό, αλλά βοηθά να καταλάβουμε γιατί πολλές κοινές δραστηριότητες μας φέρνουν πιο κοντά.
6. Οι πολλές επιλογές μερικές φορές μας δυσκολεύουν
Έχετε βρεθεί μπροστά σε δεκάδες προϊόντα και τελικά φύγατε χωρίς να αγοράσετε τίποτα; Όταν υπάρχουν πολλές παρόμοιες επιλογές, μπορεί να δυσκολευτούμε να αποφασίσουμε.
Αυτό είναι γνωστό ως υπερφόρτωση επιλογών. Ωστόσο, δεν συμβαίνει πάντοτε. Οι πολλές επιλογές μπορεί να είναι χρήσιμες όταν γνωρίζουμε τι θέλουμε και μπορούμε να συγκρίνουμε εύκολα τις διαθέσιμες δυνατότητες.
7. Το μυαλό μας συχνά ταξιδεύει αλλού
Μπορεί να διαβάζουμε ένα βιβλίο και ξαφνικά να συνειδητοποιούμε ότι σκεφτόμαστε τις διακοπές μας. Ή να περπατάμε στον δρόμο, ενώ το μυαλό μας βρίσκεται σε μια συζήτηση που έγινε χθες.
Η περιπλάνηση της σκέψης είναι μια συνηθισμένη λειτουργία του ανθρώπινου νου. Μελέτες έχουν βρει ότι καταλαμβάνει σημαντικό μέρος του χρόνου μας, αλλά το ποσοστό αλλάζει ανάλογα με τη δραστηριότητα και τον τρόπο μέτρησης. Επομένως, δεν υπάρχει ένας σταθερός κανόνας που να ισχύει για όλους.
8. Πιστεύουμε ότι οι άλλοι επηρεάζονται ευκολότερα από εμάς
Πολλοί άνθρωποι θεωρούν ότι οι διαφημίσεις, οι ειδήσεις ή η προπαγάνδα επηρεάζουν περισσότερο τους άλλους παρά τους ίδιους.
Στην ψυχολογία υπάρχει το λεγόμενο φαινόμενο του τρίτου προσώπου, το οποίο περιγράφει αυτή την αντίληψη. Το ότι πιστεύουμε πως είμαστε λιγότερο ευάλωτοι δεν σημαίνει απαραίτητα ότι είμαστε πράγματι πιο προστατευμένοι από την επιρροή των μηνυμάτων που δεχόμαστε.
9. Μια μεγάλη ομάδα δεν παίρνει απαραίτητα καλύτερες αποφάσεις
Περισσότερα άτομα σημαίνουν περισσότερες ιδέες και διαφορετικές εμπειρίες. Αυτό μπορεί να βοηθήσει μια ομάδα να αντιμετωπίσει ένα δύσκολο πρόβλημα.
Υπάρχουν όμως και παγίδες. Όταν τα μέλη πιέζονται να συμφωνήσουν, αποφεύγουν τη διαφωνία ή βασίζονται υπερβολικά στη γνώμη ενός αρχηγού, η ποιότητα των αποφάσεων μπορεί να μειωθεί. Το φαινόμενο της ομαδικής σκέψης δείχνει γιατί η ελεύθερη έκφραση διαφορετικών απόψεων είναι σημαντική.
10. Μια νέα συνήθεια δεν δημιουργείται υποχρεωτικά σε 21 ή 66 ημέρες
Πόσο καιρό χρειάζεται για να γίνει κάτι συνήθεια; Μια γνωστή μελέτη του University College London βρήκε ενδεικτικό μέσο χρόνο περίπου 66 ημερών για την ανάπτυξη αυτοματισμού σε καθημερινές συμπεριφορές.
Η διαφορά όμως ανάμεσα στους συμμετέχοντες ήταν μεγάλη. Στη συγκεκριμένη έρευνα, οι εκτιμώμενοι χρόνοι κυμαίνονταν από 18 έως 254 ημέρες. Αυτό σημαίνει ότι μια απλή συνήθεια, όπως το να πίνουμε νερό μετά το πρωινό, μπορεί να καθιερωθεί διαφορετικά από μια πιο απαιτητική καθημερινή δραστηριότητα.
Το σημαντικότερο δεν είναι να μετράμε τις ημέρες, αλλά να επαναλαμβάνουμε τη συμπεριφορά με συνέπεια σε παρόμοιες συνθήκες.
11. Μερικές φορές υπερεκτιμούμε τις ικανότητές μας
Οι άνθρωποι δεν είμαστε πάντοτε καλοί στο να αξιολογούμε τις γνώσεις και τις ικανότητές μας. Κάποιος που γνωρίζει λίγα για ένα θέμα μπορεί να αισθάνεται μεγαλύτερη σιγουριά απ’ όση δικαιολογούν οι επιδόσεις του.
Το φαινόμενο Dunning–Kruger συνδέεται με δυσκολίες στην ακριβή αυτοαξιολόγηση. Ωστόσο, δεν σημαίνει ότι όλοι οι λιγότερο ικανοί άνθρωποι πιστεύουν πως είναι ιδιοφυΐες ούτε ότι όσοι είναι ιδιαίτερα ικανοί υποτιμούν πάντα τον εαυτό τους.
12. Η σειρά των ονομάτων μπορεί να επηρεάσει μια ψηφοφορία
Η θέση ενός υποψηφίου σε ένα ψηφοδέλτιο δεν είναι πάντοτε αδιάφορη. Έρευνες έχουν καταγράψει περιπτώσεις όπου η εμφάνιση ενός ονόματος στην πρώτη θέση συνδέεται με περισσότερες ψήφους.
Η επίδραση αυτή μπορεί να είναι πιο σημαντική σε εκλογές όπου οι ψηφοφόροι γνωρίζουν λίγα για τους υποψηφίους. Δεν σημαίνει όμως ότι ένας πολίτης χωρίς αρκετές πληροφορίες θα επιλέξει οπωσδήποτε το πρώτο όνομα. Η επίδραση εξαρτάται από το εκλογικό σύστημα και τις συνθήκες.
13. Οι πραγματικά στενές φιλίες μας είναι λιγότερες από τις διαδικτυακές επαφές μας
Μπορεί κάποιος να έχει εκατοντάδες ή χιλιάδες φίλους στο Facebook, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι διατηρεί με όλους στενή προσωπική σχέση.
Ο χρόνος, η προσοχή και η συναισθηματική ενέργεια που μπορούμε να αφιερώσουμε στους άλλους είναι περιορισμένα. Οι κοινωνικές μας σχέσεις συχνά σχηματίζουν διαφορετικούς κύκλους, από τους πολύ κοντινούς ανθρώπους μέχρι τους πιο μακρινούς γνωστούς. Δεν υπάρχει όμως ένας ακριβής αριθμός φίλων που να αποτελεί απαράβατο ανθρώπινο όριο.
14. Η ανασφάλεια μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο που φερόμαστε στους άλλους
Όταν κάποιος αισθάνεται ότι απειλείται η εικόνα που έχει για τον εαυτό του, μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να αντιδράσει υποτιμώντας ή επικρίνοντας άλλους ανθρώπους.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όλοι όσοι έχουν χαμηλή αυτοεκτίμηση προσπαθούν να μειώσουν τους γύρω τους. Η επιθετικότητα και η υποτιμητική συμπεριφορά μπορούν να συνδέονται με διαφορετικούς παράγοντες, όπως ο θυμός, η αίσθηση απειλής και οι προσωπικές συνθήκες.
15. Η πίεση χρόνου μπορεί να κάνει δύσκολη ακόμη και μια απλή απόφαση
Φανταστείτε ότι πρέπει να διαλέξετε γρήγορα ανάμεσα σε δύο καλές επιλογές. Παρότι γνωρίζετε ότι και οι δύο είναι ικανοποιητικές, μπορεί να αισθανθείτε ένταση επειδή ο χρόνος τελειώνει.
Η πίεση χρόνου μπορεί να αυξήσει το άγχος και να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο επεξεργαζόμαστε τις πληροφορίες. Ανάλογα με την περίσταση, μπορεί να στραφούμε σε πιο γρήγορες και απλές στρατηγικές απόφασης. Δεν αντιδρούν όμως όλοι οι άνθρωποι με τον ίδιο τρόπο.
16. Η αίσθηση ότι μας παρακολουθούν μπορεί να αλλάξει τη συμπεριφορά μας
Όταν γνωρίζουμε ότι κάποιος παρατηρεί τις πράξεις μας, μπορεί να σκεφτόμαστε περισσότερο πώς θα μας κρίνει και να προσαρμόζουμε ανάλογα τη συμπεριφορά μας.
Ορισμένα πειράματα έχουν εξετάσει ακόμη και την επίδραση εικόνων με μάτια που δημιουργούν την εντύπωση παρακολούθησης. Τα αποτελέσματα είναι ανάμεικτα: κάποιες μελέτες διαπιστώνουν αλλαγές στη συμπεριφορά, ενώ άλλες δεν βρίσκουν σταθερή επίδραση. Επομένως, δεν μπορούμε να ισχυριστούμε ότι η αίσθηση παρακολούθησης μας κάνει πάντα πιο ευγενικούς ή πιο έντιμους.
Αυτά τα 16 ψυχολογικά φαινόμενα μας θυμίζουν πόσο σύνθετος είναι ο ανθρώπινος νους. Πολλές συμπεριφορές που θεωρούμε παράξενες έχουν ενδιαφέρουσες εξηγήσεις, αλλά η ψυχολογία δεν λειτουργεί με απόλυτους κανόνες που ισχύουν για κάθε άνθρωπο.
Ίσως το πιο ενδιαφέρον είναι ότι όσο καλύτερα καταλαβαίνουμε τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε, τόσο ευκολότερα μπορούμε να αναγνωρίζουμε τις συνήθειες, τις προκαταλήψεις και τις αντιδράσεις μας.
Επιστημονικές πηγές:
- European Journal of Social Psychology – How are habits formed? Μελέτη για τον χρόνο δημιουργίας συνηθειών.
- Zeitschrift für Psychologie – Prosocial Consequences of Interpersonal Synchrony Μετα-ανάλυση για τη συγχρονισμένη κίνηση και την κοινωνική συμπεριφορά.
- Journal of Consumer Research – Can There Ever Be Too Many Options? Μετα-ανάλυση για την υπερφόρτωση επιλογών.
- MIT Election Lab – Ballot Order Effects Έρευνες για την επίδραση της σειράς των υποψηφίων στην ψήφο.
- PLOS ONE – No effect of watching eyes Μελέτη για την επίδραση της αίσθησης παρακολούθησης στη συμπεριφορά.
