Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ υπήρξε μία από τις σημαντικότερες Ελληνίδες ιστορικούς, με μια ζωή γεμάτη αγώνες, επιστημονικές διακρίσεις και συναντήσεις με σπουδαίες προσωπικότητες. Από τα δύσκολα χρόνια της Κατοχής μέχρι την κορυφή της Σορβόννης, δεν σταμάτησε να υπερασπίζεται τις απόψεις της και να μιλά με πάθος για την Ελλάδα.
Σε μια αποκαλυπτική συνέντευξη που είχε παραχωρήσει στη δημοσιογράφο Σόνια Ζαχαράτου το 2017, η διακεκριμένη βυζαντινολόγος μίλησε για την Αντίσταση, την ιστορία του ελληνισμού, τη θέση των γυναικών και τις εμπειρίες που καθόρισαν τη ζωή της. Τα λόγια της αποκτούν ιδιαίτερη σημασία μετά τον θάνατό της, στις 16 Φεβρουαρίου 2026, σε ηλικία 99 ετών.
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ και η ξεχωριστή στάση της απέναντι στη ζωή
«Στα ενενήντα περπατώ, στα εκατό θα φτάσω, και μόνο τότε θα σκεφτώ αν πρέπει να γεράσω».
Με αυτά τα λόγια είχε υποδεχτεί τη δημοσιογράφο Σόνια Ζαχαράτου στα γραφεία του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών, όπου είχε διατελέσει πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου.
Ήταν μια χαρακτηριστική φράση για μια γυναίκα που αντιμετώπιζε τη ζωή με χιούμορ, πνευματική εγρήγορση και αστείρευτη περιέργεια.
Η Γλύκατζη-Αρβελέρ γεννήθηκε στις 29 Αυγούστου 1926 στην Αθήνα, σε οικογένεια με μικρασιατικές ρίζες. Οι εμπειρίες της από τα παιδικά και νεανικά της χρόνια διαμόρφωσαν τη σχέση της με την Ιστορία και την πολιτική.
Αργότερα, η επιστημονική της πορεία στη Γαλλία την οδήγησε σε θέσεις που μέχρι τότε δεν είχε καταλάβει γυναίκα. Το 1967 έγινε η πρώτη γυναίκα πρόεδρος του Τμήματος Ιστορίας της Σορβόννης και το 1976 η πρώτη γυναίκα πρύτανης στην ιστορία του πανεπιστημίου.
Παρά τις μεγάλες τιμητικές διακρίσεις που απέκτησε, στις συνεντεύξεις της προτιμούσε συχνά να μιλά για όσα έζησε και για τις προσωπικές της αναμνήσεις.
«Η Αντίσταση με έκανε να λέω ότι καλύτερα να πεθάνεις όρθιος»
Ανάμεσα στις εμπειρίες που τη σημάδεψαν περισσότερο ήταν τα χρόνια της γερμανικής Κατοχής και η συμμετοχή της στην Εθνική Αντίσταση.
Η ίδια είχε περιγράψει πως, σε νεαρή ηλικία, συμμετείχε σε διαδηλώσεις και δραστηριοποιήθηκε μέσα από την ΕΠΟΝ. Η πολιτική δράση εκείνης της περιόδου συνοδευόταν από μεγάλους κινδύνους.
Στη συνέντευξή της θυμήθηκε ότι βρισκόταν συχνά στην πρώτη γραμμή των διαδηλώσεων, γνωρίζοντας πως μπορούσε να συλληφθεί ή ακόμη και να χάσει τη ζωή της.
Μάλιστα, είχε αφηγηθεί ένα περιστατικό κατά το οποίο συνελήφθη από ταγματασφαλίτες και οδηγήθηκε για ανάκριση στο Γουδί, ύστερα από προδοσία ενός ανθρώπου που θεωρούσε στενό φίλο της.
Τελικά αφέθηκε ελεύθερη. Όπως περιέγραφε, προσπάθησε να απομακρυνθεί με αξιοπρέπεια, παρότι μέσα της φοβόταν για τη ζωή της.
Από αυτές τις εμπειρίες προέκυψε και η φράση με την οποία συνόψιζε τη στάση της απέναντι στις δυσκολίες:
«Η Αντίσταση με έκανε να λέω ότι καλύτερα να πεθάνεις όρθιος, παρά να ζεις γονατιστός. Η Ιστορία δεν με νίκησε».
Για την ίδια, η Ιστορία δεν ήταν απλώς ένα αντικείμενο πανεπιστημιακής έρευνας. Ήταν κάτι που είχε ζήσει από κοντά, από τα ταραγμένα χρόνια της δεκαετίας του 1940 μέχρι τις μεγάλες κοινωνικές αλλαγές που ακολούθησαν στην Ευρώπη.
Η γυναίκα που έσπασε ένα μεγάλο φράγμα στη Σορβόννη
Η εγκατάστασή της στη Γαλλία άνοιξε ένα νέο κεφάλαιο στη ζωή της. Αφοσιώθηκε στη μελέτη της Βυζαντινής Ιστορίας και κατάφερε να αναγνωριστεί σε ένα ακαδημαϊκό περιβάλλον όπου οι κορυφαίες θέσεις καταλαμβάνονταν κυρίως από άνδρες.
Η πορεία της, ωστόσο, δεν ήταν απαλλαγμένη από προκαταλήψεις.
Στη συνέντευξη θυμήθηκε ότι, όταν είχε αναλάβει σημαντική διοικητική θέση στη Σορβόννη, ορισμένοι δημοσιογράφοι ρωτούσαν τους υπαλλήλους πώς μπορούσε μια γυναίκα να ανταποκριθεί σε τόσο μεγάλες ευθύνες.
Εκείνη αντιμετώπιζε τέτοιες αντιλήψεις με χιούμορ, αλλά και με αποφασιστικότητα.
Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί ένα περιστατικό που αφηγήθηκε με τον Φρανσουά Μιτεράν. Όταν ο Γάλλος πρόεδρος αναφέρθηκε στο γεγονός ότι μια γυναίκα είχε φτάσει σε τόσο υψηλή ακαδημαϊκή θέση, εκείνη του απάντησε:
«Οι γυναίκες δεν έχουμε το δικαίωμα να αποτύχουμε. Αν μία αποτύχει, πάνε όλες».
Με αυτή τη φράση ήθελε να δείξει ότι οι γυναίκες που αναλάμβαναν πρωτοποριακούς ρόλους συχνά αντιμετωπίζονταν σαν να εκπροσωπούσαν ολόκληρο το φύλο τους.
Η επιτυχία τους μπορούσε να ανοίξει νέους δρόμους, ενώ μια αποτυχία κινδύνευε να χρησιμοποιηθεί ως επιχείρημα εναντίον άλλων γυναικών.
Οι απόψεις της για την Ελλάδα και τη βυζαντινή κληρονομιά
Ως βυζαντινολόγος, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ αφιέρωσε μεγάλο μέρος της επιστημονικής της πορείας στη μελέτη της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και της σχέσης της με τον ελληνικό πολιτισμό.
Στη συνέντευξη ανέπτυξε την άποψή της για τη Ρωμιοσύνη, τη συνέχεια της ελληνικής γλώσσας και τη σημασία του Βυζαντίου στη διαμόρφωση της νεότερης ελληνικής ταυτότητας.
Επέμενε ιδιαίτερα στο γεγονός ότι οι κάτοικοι της αυτοκρατορίας αυτοπροσδιορίζονταν ως Ρωμαίοι ή Ρωμιοί, ενώ η ονομασία «Βυζαντινοί» καθιερώθηκε μεταγενέστερα στην ιστοριογραφία.
Για εκείνη, η κατανόηση αυτής της ιστορικής συνέχειας ήταν απαραίτητη για να αντιληφθούμε καλύτερα τη διαμόρφωση του ελληνισμού.
Παράλληλα, εξέφραζε έντονες απόψεις για τον διχασμό στην ελληνική Ιστορία, τη δημαγωγία και τις πολιτικές συγκρούσεις. Ορισμένες από αυτές τις ερμηνείες αποτελούν αντικείμενο ιστορικής συζήτησης και δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως μοναδικές ή αδιαμφισβήτητες εξηγήσεις.
Ένα στοιχείο που χαρακτήριζε τον επιστημονικό της τρόπο σκέψης ήταν η έμφαση στις ιστορικές πηγές.
Θεωρούσε ότι ένας ιστορικός οφείλει να γνωρίζει σε βάθος τα κείμενα της εποχής που μελετά, να κατανοεί τις συνθήκες μέσα στις οποίες γράφτηκαν και να μη στηρίζεται αποκλειστικά στις ερμηνείες μεταγενέστερων συγγραφέων.
Οι συναντήσεις με σημαντικές προσωπικότητες
Η διεθνής αναγνώριση της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ τής έδωσε την ευκαιρία να γνωρίσει σημαντικές προσωπικότητες της πολιτικής, της λογοτεχνίας και της τέχνης.
Ανάμεσα στους ανθρώπους που ξεχώριζε ήταν η Ιντίρα Γκάντι, η Γαλλίδα δημοσιογράφος και πολιτικός Φρανσουάζ Ζιρού και η Ντανιέλ Μιτεράν, σύζυγος του Γάλλου προέδρου.
Είχε επίσης προσωπικές αναμνήσεις από τον Μάνο Χατζιδάκι και τη δραστηριότητά της στα χρόνια του πολέμου, ενώ αργότερα έζησε από κοντά τα γεγονότα του γαλλικού Μάη του 1968.
Ως καθηγήτρια στη Σορβόννη, είδε τους φοιτητές να αμφισβητούν τις παραδοσιακές δομές του πανεπιστημίου και να διεκδικούν διαφορετικό τρόπο διδασκαλίας.
Για την ίδια, εκείνη η περίοδος υπήρξε καθοριστική, επειδή σηματοδότησε μια αλλαγή στη σχέση των νέων με την εκπαίδευση, την εξουσία και την κοινωνία.
Ο ρόλος του συζύγου της στη ζωή και την καριέρα της
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ μιλούσε με ειλικρίνεια και για τη σημασία που είχε ο σύζυγός της, Ζακ Αρβελέρ, στην προσωπική και επαγγελματική της ζωή.
Αναγνώριζε ότι ο γάμος τους τη βοήθησε να ενταχθεί ευκολότερα στη γαλλική κοινωνία και να αποκτήσει πρόσβαση σε κύκλους ανθρώπων της διανόησης και του πολιτισμού.
Παράλληλα, είχε ήδη δημιουργήσει τη δική της επιστημονική πορεία, βασισμένη στις σπουδές, την έρευνα και την αφοσίωσή της στη Βυζαντινή Ιστορία.
Στις αφηγήσεις της δεν έλειπε το χιούμορ. Θυμόταν περιστατικά από επισκέψεις σε μουσεία και συναντήσεις με γνωστούς καλλιτέχνες, δείχνοντας ότι πίσω από την αυστηρή πανεπιστημιακό υπήρχε ένας άνθρωπος με ζωντανή διάθεση και αγάπη για τις ιστορίες.
«Τα πόδια στη γη και τα μάτια στον ουρανό»
Προς το τέλος της συνέντευξης, η Σόνια Ζαχαράτου τη ρώτησε ποιο θεωρούσε το απόσταγμα της ζωής της.
Η απάντηση της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ ήταν σύντομη:
«Τα πόδια στη γη και τα μάτια στον ουρανό».
Μια φράση που αποτυπώνει τη συνύπαρξη του ρεαλισμού με τη φιλοδοξία. Την ανάγκη να αντιμετωπίζουμε την πραγματικότητα όπως είναι, χωρίς να εγκαταλείπουμε τα όνειρα και τους στόχους μας.
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ έζησε σχεδόν έναν αιώνα, γνώρισε τον πόλεμο, την πολιτική σύγκρουση, τη μετανάστευση, την επιστημονική καταξίωση και τις μεγάλες αλλαγές της σύγχρονης Ευρώπης.
Έφυγε από τη ζωή στις 16 Φεβρουαρίου 2026, αφήνοντας πίσω της σημαντικό συγγραφικό έργο και μια διαδρομή που συνδέθηκε στενά με τη μελέτη και την ανάδειξη της βυζαντινής κληρονομιάς.
Οι απόψεις της δεν έπαψαν να προκαλούν συζητήσεις και διαφωνίες. Αυτό, άλλωστε, ήταν μέρος της δημόσιας παρουσίας μιας ιστορικού που δεν απέφευγε να τοποθετείται ακόμη και στα πιο δύσκολα ζητήματα.
Από τις διαδηλώσεις της Κατοχής μέχρι τη Σορβόννη, η ζωή της υπήρξε μια διαρκής αναμέτρηση με την Ιστορία. Και η ίδια είχε επιλέξει να περιγράψει αυτή τη διαδρομή με πέντε μόνο λέξεις: «Η Ιστορία δεν με νίκησε».
Το άρθρο βασίζεται σε συνέντευξη της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ στη δημοσιογράφο Σόνια Ζαχαράτου, που δημοσιεύτηκε στο ΒΗΜΑgazino στις 7 Ιανουαρίου 2017. Αποτελεί επιμελημένο αφιέρωμα και όχι πλήρη αναδημοσίευση της συνέντευξης.
Αρχική συνέντευξη: Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ: «Η Ιστορία δεν με νίκησε» – Το Βήμα.
