Το ακούμε σχεδόν κάθε χειμώνα στα δελτία καιρού: «Αύριο η θερμοκρασία θα πέσει στους 2 βαθμούς υπό του μηδενός». Η φράση ακούγεται τόσο συνηθισμένη, που δύσκολα θα σκεφτόμασταν ότι περιέχει ένα γλωσσικό λάθος.
Κι όμως, σύμφωνα με τη γραμματική παρατήρηση του καθηγητή Γιώργου Μπαμπινιώτη, η έκφραση «βαθμοί υπό του μηδενός» δεν είναι σωστά συνταγμένη. Το πρόβλημα δεν βρίσκεται στους βαθμούς ή στη θερμοκρασία, αλλά στην πτώση που ακολουθεί την πρόθεση «υπό».
Γιατί είναι λάθος το «2 βαθμοί υπό του μηδενός»;
Η εξήγηση είναι απλή. Όταν η πρόθεση «υπό» χρησιμοποιείται με τη σημασία «κάτω από», όπως συμβαίνει στην αναφορά μιας θερμοκρασίας, συντάσσεται με αιτιατική.
Επομένως, η προτεινόμενη διατύπωση είναι «2 βαθμοί υπό το μηδέν» και όχι «2 βαθμοί υπό του μηδενός».
Το «του μηδενός» βρίσκεται σε γενική πτώση, ενώ το «το μηδέν» σε αιτιατική. Αυτή η μικρή διαφορά είναι που αλλάζει τη σύνταξη ολόκληρης της έκφρασης.
Ο Γιώργος Μπαμπινιώτης έχει επισημάνει το συγκεκριμένο λάθος, το οποίο εμφανίζεται συχνά στον προφορικό δημόσιο λόγο και ιδιαίτερα στις μετεωρολογικές προβλέψεις.
Η πρόθεση «υπό» συντάσσεται πάντα με αιτιατική;
Όχι. Εδώ βρίσκεται μια σημαντική λεπτομέρεια που αξίζει να γνωρίζουμε. Η πρόθεση «υπό» μπορεί να συντάσσεται και με γενική, ανάλογα με τη σημασία της και το γλωσσικό περιβάλλον.
Για παράδειγμα, λέμε «υπό την προστασία» και «υπό τον έλεγχο», αλλά συναντάμε επίσης λόγιες εκφράσεις όπως «υπό του νόμου», όπου χρησιμοποιείται γενική.
Στην περίπτωση της θερμοκρασίας, όμως, το «υπό» δηλώνει επίπεδο χαμηλότερο από το μηδέν. Γι’ αυτό η σύνταξη που προτείνεται είναι με αιτιατική: «υπό το μηδέν».
Δεν πρόκειται, λοιπόν, για έναν κανόνα που απαγορεύει γενικά τη γενική μετά το «υπό». Πρόκειται για τη συγκεκριμένη σημασία και χρήση της πρόθεσης.
Πώς λέμε σωστά ότι η θερμοκρασία είναι κάτω από το μηδέν;
Υπάρχουν αρκετές σωστές και φυσικές διατυπώσεις που μπορούμε να χρησιμοποιούμε, χωρίς να χρειάζεται να καταφεύγουμε σε ιδιαίτερα λόγιες εκφράσεις.
- «2 βαθμοί υπό το μηδέν»: Η λόγια διατύπωση που προτείνεται στη συγκεκριμένη περίπτωση.
- «2 βαθμοί κάτω από το μηδέν»: Μια απλή και κατανοητή έκφραση της καθημερινής γλώσσας.
- «Μείον 2 βαθμοί Κελσίου»: Μια άμεση διατύπωση για την πρόγνωση του καιρού.
Και οι τρεις εκφράσεις περιγράφουν την ίδια θερμοκρασία, δηλαδή −2°C. Η διαφορά βρίσκεται στον τρόπο που διατυπώνουμε την πληροφορία.
Στην καθημερινή επικοινωνία, το «μείον 2 βαθμοί» ή το «2 βαθμοί κάτω από το μηδέν» είναι συνήθως οι πιο απλές επιλογές.
Τι διαφορά έχει το μηδέν της θερμοκρασίας από το απόλυτο μηδέν;
Όταν ακούμε ότι η θερμοκρασία έπεσε κάτω από το μηδέν, αναφερόμαστε συνήθως στους 0 βαθμούς Κελσίου. Δεν εννοούμε το απόλυτο μηδέν, που αποτελεί διαφορετική έννοια της φυσικής.
Το απόλυτο μηδέν είναι η θερμοκρασία των 0 kelvin (K), που αντιστοιχεί ακριβώς στους −273,15 βαθμούς Κελσίου.
Επομένως, ένα παγωμένο πρωινό με θερμοκρασία −2°C βρίσκεται κάτω από το μηδέν της κλίμακας Κελσίου, αλλά πολύ μακριά από το απόλυτο μηδέν.
Γιατί επαναλαμβάνουμε τόσο συχνά λανθασμένες εκφράσεις;
Όταν ακούμε μια διατύπωση ξανά και ξανά, αρχίζει να μας φαίνεται φυσική. Αυτό συμβαίνει ιδιαίτερα με φράσεις που χρησιμοποιούνται συχνά στην τηλεόραση, στις ειδήσεις και στον δημόσιο λόγο.
Η επανάληψη, όμως, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι μια έκφραση ακολουθεί την προτεινόμενη γραμματική σύνταξη. Στην περίπτωση του «υπό του μηδενός», η γενική δίνει μια πιο λόγια εντύπωση, χωρίς να είναι η κατάλληλη πτώση για τη συγκεκριμένη σημασία.
Παρόμοιες παρερμηνείες συναντάμε και σε άλλες καθιερωμένες ελληνικές φράσεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η πραγματική σημασία της έκφρασης «εξ απαλών ονύχων», η οποία συχνά χρησιμοποιείται με διαφορετικό νόημα από το καθιερωμένο.
Ποια έκφραση να χρησιμοποιείτε τελικά;
Αν θέλετε να ακολουθήσετε τη γραμματική διάκριση που επισημαίνει ο Γιώργος Μπαμπινιώτης, προτιμήστε το «2 βαθμοί υπό το μηδέν» αντί για το «2 βαθμοί υπό του μηδενός».
Ακόμη πιο απλά, μπορείτε να πείτε «2 βαθμοί κάτω από το μηδέν» ή «μείον 2 βαθμοί Κελσίου».
Μερικές φορές μια τόσο μικρή αλλαγή, όπως η επιλογή της σωστής πτώσης, αρκεί για να εκφραστούμε με μεγαλύτερη ακρίβεια.
