Είναι μία από τις πιο γνωστές ιστορίες για την αρχαία Σπάρτη: ότι τα ασθενικά ή ανάπηρα νεογέννητα ρίχνονταν στον Καιάδα επειδή θεωρούνταν ακατάλληλα για τη σκληρή σπαρτιατική κοινωνία.
Η εικόνα αυτή έχει περάσει σε βιβλία, αφηγήσεις και τη λαϊκή αντίληψη για τους Σπαρτιάτες. Όμως οι αρχαίες πηγές και τα αρχαιολογικά ευρήματα δείχνουν ότι η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη.
Τι ήταν πραγματικά ο Καιάδας
Ο Καιάδας είναι ένα βαθύ φυσικό σπηλαιοβάραθρο κοντά στο χωριό Τρύπη, περίπου 10 χιλιόμετρα από τη Σπάρτη, στους πρόποδες του Ταΰγετου. Οι αρχαίες πηγές τον συνδέουν κυρίως με βαριά τιμωρημένους, καταδικασμένους και αιχμαλώτους πολέμου.

Ο Παυσανίας αναφέρει ότι ο Μεσσήνιος ήρωας Αριστομένης και περίπου 50 σύντροφοί του αιχμαλωτίστηκαν από τους Λακεδαιμονίους και καταδικάστηκαν να ριχτούν στον Καιάδα. Σύμφωνα με την αφήγησή του, οι υπόλοιποι σκοτώθηκαν από την πτώση, ενώ ο Αριστομένης επέζησε και κατάφερε να διαφύγει.
Ο Θουκυδίδης, από την άλλη, αναφέρει ότι μετά τον θάνατο του Σπαρτιάτη βασιλιά Παυσανία οι αρχές αρχικά σκόπευαν να πετάξουν το σώμα του στον Καιάδα, όπου κατέληγαν οι κακούργοι. Τελικά όμως δεν το έκαναν. Η αναφορά αυτή είναι σημαντική, γιατί δείχνει καθαρά τη σύνδεση του χώρου με βαριές ποινές και όχι με νεογέννητα.
Οι «Αποθέτες» του Πλουτάρχου δεν είναι ο Καιάδας
Η βασικότερη αρχαία πηγή που συνδέεται με την ιστορία των νεογέννητων είναι ο Πλούταρχος. Στον «Βίο του Λυκούργου» γράφει ότι οι πατέρες παρουσίαζαν τα νεογέννητα σε πρεσβύτερους της φυλής. Αν το παιδί κρινόταν δυνατό και υγιές, δινόταν εντολή να ανατραφεί. Αν θεωρούνταν «ἀγεννές καὶ ἄμορφον», σύμφωνα με την αφήγησή του, αποστελλόταν στους λεγόμενους «Αποθέτες».
Ο Πλούταρχος περιγράφει τους Αποθέτες ως «βαραθρώδη τόπο» κοντά στον Ταΰγετο. Δεν αναφέρει όμως πουθενά ότι οι Αποθέτες ήταν ο Καιάδας. Η ταύτιση των δύο τοποθεσιών έγινε αργότερα και δεν προκύπτει από το ίδιο το αρχαίο κείμενο.
Υπάρχει και ένα ακόμη πρόβλημα: ο Πλούταρχος έζησε πολλούς αιώνες μετά την εποχή κατά την οποία τοποθετεί την πρακτική. Δεν διαθέτουμε αντίστοιχη σαφή περιγραφή από πολύ παλαιότερους συγγραφείς που έγραψαν για τη Σπάρτη. Γι’ αυτό οι σύγχρονοι ιστορικοί αντιμετωπίζουν την αφήγησή του με επιφύλαξη.
Τι έδειξαν οι έρευνες μέσα στον Καιάδα
Η σημαντικότερη ένδειξη προέρχεται από τα ίδια τα οστά που έχουν βρεθεί στο σπηλαιοβάραθρο. Ανθρωπολογικές έρευνες που ξεκίνησαν τη δεκαετία του 1980 και συνεχίστηκαν με νέο ερευνητικό πρόγραμμα από το Πανεπιστήμιο Αθηνών έδειξαν ότι το μεγαλύτερο μέρος του σκελετικού υλικού ανήκει σε ενήλικες.

Οι περισσότερες αναγνωρίσιμες περιπτώσεις αντιστοιχούν σε άτομα βιολογικής ηλικίας περίπου 18 έως 35 ετών, κυρίως άνδρες. Μέχρι σήμερα η ανθρωπολογική έρευνα δεν έχει επιβεβαιώσει την παρουσία βρεφών ή μικρών παιδιών στον χώρο.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό: αν ο συγκεκριμένος Καιάδας χρησιμοποιούνταν συστηματικά για την απόρριψη νεογέννητων, θα περιμέναμε να υπάρχουν ανάλογα σκελετικά κατάλοιπα. Τα ευρήματα όμως δείχνουν προς διαφορετική χρήση του χώρου.
Άρα οι Σπαρτιάτες δεν εγκατέλειπαν ποτέ νεογέννητα;
Εδώ χρειάζεται προσοχή. Η απουσία παιδικών οστών από τον Καιάδα αποδυναμώνει πολύ τον γνωστό ισχυρισμό ότι τα βρέφη ρίχνονταν εκεί. Δεν αποδεικνύει όμως ότι στην αρχαία Σπάρτη δεν υπήρξε ποτέ έκθεση ανεπιθύμητων ή βαριά δυσμορφικών νεογέννητων.
Η έκθεση βρεφών ήταν πρακτική που υπήρχε σε διάφορες κοινωνίες του αρχαίου κόσμου. Για τη Σπάρτη διαθέτουμε κυρίως τη μεταγενέστερη αφήγηση του Πλουτάρχου για τους «Αποθέτες». Το αν η πρακτική εφαρμοζόταν ακριβώς όπως την περιγράφει και σε ποια έκταση παραμένει αντικείμενο ιστορικής συζήτησης.
Επομένως, η ασφαλέστερη διατύπωση δεν είναι «οι Σπαρτιάτες δεν εγκατέλειπαν ποτέ παιδιά», αλλά ότι δεν έχουμε στοιχεία πως τα έριχναν στον Καιάδα της Τρύπης.
Τι λένε οι αρχαίες πηγές για τη χρήση του βαράθρου
Οι αρχαίες αναφορές ταιριάζουν πολύ περισσότερο με την εικόνα ενός τόπου βαριάς τιμωρίας. Η κατακρήμνιση σε βάραθρο δεν ήταν άλλωστε αποκλειστικά σπαρτιατική πρακτική. Παρόμοιες μορφές εκτέλεσης ή απόρριψης σωμάτων απαντώνται και σε άλλες ελληνικές πόλεις.
Για τον ίδιο τον Καιάδα, ο Παυσανίας κάνει λόγο για ανθρώπους που τιμωρούνταν για πολύ σοβαρά εγκλήματα, ενώ το επεισόδιο του Αριστομένη δείχνει ότι στο βάραθρο μπορούσαν να ριχτούν και αιχμάλωτοι πολέμου.

Το αρχαιολογικό υλικό συμβαδίζει περισσότερο με αυτή την εικόνα. Η παρουσία κυρίως ενηλίκων σκελετών ενισχύει την άποψη ότι ο χώρος συνδεόταν με καταδίκους, αιχμαλώτους ή άλλους ενήλικες που κατέληξαν εκεί, και όχι με συστηματική απόθεση νεογέννητων.
Πώς δημιουργήθηκε λοιπόν ο γνωστός μύθος;
Πιθανότατα από τη σταδιακή συγχώνευση δύο διαφορετικών αφηγήσεων. Από τη μία υπήρχε ο Καιάδας, γνωστός από τις αρχαίες πηγές ως τόπος βαριάς τιμωρίας. Από την άλλη υπήρχε η πολύ μεταγενέστερη αφήγηση του Πλουτάρχου για τους «Αποθέτες», όπου υποτίθεται ότι οδηγούνταν ορισμένα νεογέννητα.
Με τον χρόνο οι δύο διαφορετικοί τόποι ταυτίστηκαν στη συλλογική μνήμη και δημιουργήθηκε η απλή αλλά πολύ πιο δραματική ιστορία ότι «οι Σπαρτιάτες πετούσαν τα ανάπηρα παιδιά στον Καιάδα».
Η αρχαιολογία, όμως, δεν επιβεβαιώνει αυτή την εικόνα. Ο Καιάδας φαίνεται πολύ περισσότερο να ήταν τόπος που συνδεόταν με ενήλικες καταδίκους και αιχμαλώτους. Όσο για τους «Αποθέτες» του Πλουτάρχου, παραμένουν ξεχωριστή και πολύ πιο αβέβαιη ιστορική υπόθεση.












